دیه

دیه؛ مجازات مالی برای مرتکبین جنایت بر بدن و جان انسان‌ها.

در دین اسلام برای مجازات جانی در جنایات غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت یا جنایات عمدی، یعنی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد، به منظور جبران خسارت وارده بر بدن انسان، مال معینی تحت عنوان دیه تعیین شده است. دین اسلام دیهٔ قتل یک زن را نصف دیهٔ مرد دانسته است؛ این حکم به معنای عدم تساوی زن و مرد و پایین‌تر بودن ارزش زن از مرد نیست؛ بلکه از نظر دین اسلام ارزش انسان‌ها به فضیلت و کمالات معنوی است نه به جنسیت او می‌باشد. نظر فقهای اسلامی در این موضوع، آن است که چون اقتصاد هر خانواده در درجه اول در دست مرد است و مرد، سرپرست اعضای خانواده خود و مسئول پرداخت نفقه آنهاست و با مرگ او اقتصاد آن خانواده دچار آسیب می‌شود.

مفهوم‌شناسی

دیه مفرد دیات است و از ریشهٔ «ودی» به معنای راندن و رد کردن است. در لغت به معنی پرداخت خونبها و عقل آمده چرا که با پرداخت آن نزاع و اختلاف بین طرفین کنار گذاشته می‌شود. این اصطلاح فقهی است و عبارت از مالی است که در مقابل جرح، قتل و نقص عضوی باید جانی به مجنی علیه یا ورثه او بدهد. گفته شده است که دیه، واژه‌ای عربی است که در فارسی به آن، خون‌بها می‌گویند و در اصطلاح فقه اسلامی به مالی گفته می‌شود که در صورت وقوع جنایت بر نفس یا کمتر از آن بر اعضای بدن یا ایراد جرح، باید به فرد آسیب‌دیده پرداخت شود. پرداخت دیه، گاهی مجازات اصلی و گاهی جایگزین قصاص است. دیه زن همانند دیه جان، مالی است که بدل جان انسان محسوب می‌شود و از جانب جانی (کسی که جنایت را مرتکب شده) به مَجنی عَلیه (کسی که به او آسیبی وارد شده) پرداخت می‌شود.

ماهیت و حکمت

دیه در فقه و حقوق اسلامی، به‌صورت توأمان دارای ماهیت جزایی و جبرانی است؛ یعنی دیه، هم مجازاتی است که باعث می‌شود انسان مراقب رفتارش باشد تا مرتکب خطایی نگردد و هم جبران خسارت مالی است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، خون‌بهای واقعی انسان، قابل محاسبه نیست؛ قرآن نیز قتل یک نفر را همسان قتل همه انسان‌ها دانسته است. بر این اساس، در فقه اسلامی برای شرایط مختلف اجتماعی، دیه دارای احکام متفاوتی است؛ مانند تفاوت دیه زن و مرد، تساوی دیه اعضا با دیه انسان و برابری دیه جنین، طفل، جاهل و فاسق با انسان کامل. همچنین در صورتی که قتل در یکی از ماه‌های حرام (رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرم (یا در حرم مکه صورت بگیرد، دیه نسبت به مقدار اصلی افزایش می‌یابد (تغلیظ دیه).

تاریخچه

از دیرباز به دلیل توجه به ارزش انسان، در میان ملل و ادیان جبران خسارت مالی امری شایع بوده و در موارد بسیاری، انتقام‌گیری (قصاص) جای خود را به گرفتن غرامت مالی می‌داد. در این موارد معمولاً طبقهٔ افراد، میزان دیهٔ افراد را مشخص می‌کرد. در تورات و انجیل نیز دربارهٔ دیه سخن گفته شده است. آئین اسلام نیز نظام حقوقی قبایل جزیرة العرب را در حوزه دیه و قصاص، پالایش کرد.

در دوران کهن احکامی دربارهٔ دیه و قصاص وجود داشته که در قانون‌نامهٔ حمورابی و قوانین ایران باستان به آنها اشاره شده است. خونْ‌بَس یا خون‌بست؛ نوعی دیه و قانون عرفی برای رفع اختلاف و گذشت از قصاص و انتقام در میان جوامع سنتی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه بوده است. این رسم میان ایلات و عشایر بسیار کاربرد داشت. در فرایند خون‌بس، معمولاً زنانی از طایفه قاتل به عقد مردانی از طایفه مقتول درمی‌آمدند. به زنی که در این فرایند، وسیلهٔ خون‌بس می‌شد و دو طایفه را با هم فامیل می‌کرد، «فصیله» می‌گفتند. امروزه این رسم منسوخ شده و آداب و رسوم دیگری جایگزین آن شده است.

انواع دیه

در جمهوری اسلامی ایران، دیه در شرایط مختلف و بر اساس قانون مجازات اسلامی به انواع مختلفی تقسیم شده است:

• دیه قتل: یک دیه کامل است و هر ساله توسط قوه قضاییه مبلغ آن، اعلام می‌شود.
• دیه منافع اعضا: در صورتی که مجرم اعمالی انجام دهد که باعث از بین رفتن حواس (بینایی، شنوایی، بویایی، بساوایی و گویایی) دیگری شود، دیه منافع آن عضو پرداخت می‌شود.
• دیه جراحت: در صورتی که جراحت وارده مانند کبودی یا تورم باشد تعیین مبلغ آن بر اساس میزان جراحت و به تشخیص پزشکی قانونی صورت می‌گیرد.
• دیه اعضای بدن: غرامت اعضایی که فقط یک عدد در بدن انسان وجود داشته باشد، یک دیه کامل است؛ اما دیه از بین رفتن عضوی که از آن دو عدد وجود داشته باشد، نصف یک دیه کامل است.

همچنین رفتاری که باعث ایجاد آسیب به طرف مقابل می‌شود در سه حال اتفاق می‌افتد:

• عمد: آسیبی که با قصد و اختیار وارد شود. بنا بر آموزه‌های اسلامی، فرد آسیب‌دیده به میزان آسیب‌دیدگی می‌تواند تلافی کند یا دیه دریافت نماید.
• شبه‌عمد: مجرم قصد آسیب‌رساندن را دارد ولی قصد او همان فعلی که مرتکب شده، نیست. مانند کسی که برای ادب‌کردن فردی را می‌زند و او در اثر این ضربه می‌میرد.
• خطای محض: از روی خطا و بدون قصدی، منجر به آسیب‌رساندن طرف مقابل می‌شود.

در حقوق

حقوق اسلامی

قرآن در آیه ۹۲ از سوره نساء به مواردی از دیه اشاره کرده است و در فرهنگ مسلمانان، مخالفت با آن، مخالفت با قانون صریح خداوند است. در اسلام در موارد مختلف دیه واجب است و در مواردی قصاص یا دیه هر یک روا باشد بسته بنظر ولی دم است. در قتل عمد صاحب دم مخیر است بین قصاص یا دیه (جزاء نقدی) یا عفو. دیه زن نصف است در تمام مواردی که دیه معین است یا مخیر است.

به‌صورت کلی، در جنایات غیرعمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق می‌گیرد. در جنایات عمدی، اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیب‌دیده بر پرداخت دیه توافق نماید، با شرایطی دیه پرداخت می‌شود. همچنین اگر جنایت، خطایی محض باشد، مسئولیت پرداخت دیه بر عهدهٔ خویشاوندان مرد نَسبی پدر و مادری یا پدری است. در فقه اسلامی به این گروه، «عاقله» می‌گویند. مقدار این غرامت‌ها در فقه اسلامی مشخص شده است، اما فرد آسیب‌دیده یا اولیای او می‌توانند از لحاظ مقدار با شخص خطاکار صلح کنند. غرامت جنایتی که در فقه اسلامی، مقداری برای ان تعیین نشده، در اصطلاح فقها، «أرش» نامیده می‌شود؛ مقدار این دیه، توسط قاضی و بر اساس نوع و کیفیت جنایت تعیین می‌شود.

بر اساس شریعت اسلام، دیه قتل خطایی ۲۰ شتر بنت مخاض و ۲۰ شتر ابن لبون و ۳۰ شتر بنت لبون و ۳۰ حقه است. دیة قتل عمد یکی از ۶ امر است. ۱ صد شتر دو ساله ببالا ۲ دویست گاو ۳ دویست حله که هر حله دو لباس باشد از برد یمانی ۴ هزار گوسفند ۵ هزار دینار که هزار مثقال طلا باشد ۶ هزار درهم. در قتل شبه عمد یکصد شتر که ۳۴ شتر ۵ ساله به بالا و ۳۳ شتر ۲ ساله ببالا و ۳۳ شتر سه ساله ببالا (یکی از امور پنجگانه در قتل عمد) در فقه، دیه زن به دو صورت مورد بررسی و فتوا قرار گرفته است. دیه نفس (بدن انسان) که مقدار دیه کامل زن و مرد است و دیه عضو (عضوی از بدن انسان).

اعضایی که در بدن انسان یگانه‌اند، مانند زبان دیه کامل دارند، و اعضایی که جفت‌اند، مانند چشم، هر دو با هم یک دیه کامل و هرکدام به تنهایی نصف دیه دارند، مگر لب پایین و بیضه سمت چپ که برخی، دیه هریک از آن دو را دو سوم دیه کامل دانسته‌اند. بر اساس دیدگاه فقهی برخی فقیهان شیعه، دیه آنچه در بدن چهارتایی است، مانند پلکها، دیه کامل و دیه هریک به تنهایی یک چهارم دیه کامل است. آنچه در بدن ده تایی است، مانند انگشتان در قطع همه، دیه کامل و به قول مشهور در هر یک، یک دهم دیه ثابت است. در شریعت برای بعضی اعضا دیه‌ای تعیین نشده و به جای دیه، آرش (حکومت) ثابت است. در آرش، برده برای آزاد اصل قرار داده می‌شود؛ بدین معنا که برای تعیین آرش جنایت بر انسان آزاد، وی برده فرض می‌شود؛ چنان‌که در مواردی که برای عضو در شرع دیه معیّن شده است، انسان آزاد برای برده اصل قرار داده می‌شود. اعضای دارای دیه معیّن بنابر قول مشهور عبارتند از: مو، چشم، پلک، بینی، گوش، لب، زبان، دندان، گردن، فکّ، دست، پا، انگشت، کمر، نخاع، پستان، آلت تناسلی مرد، بیضه و …

تفاوت دیه زن و مرد

فقهای شیعه، دیه جنایت بر زن مسلمان را نصف دیه مرد دانسته‌اند. به گفته شیخ مفید، اگر زنی به دست مردی کشته شود، در صورتی که موجب دیه بشود، قاتل باید نیمی از دیه را بپردازد. همچنین فقیهان معاصر نظیر امام خمینی و آیت‌الله خویی، نیز همین نظر را دارند. فقیهان دیگر مذاهب اسلامی در نصف بودن دیه زن مانند فقیهان شیعه فتوا داده‌اند. و به گفته شیخ طوسی همه فقها به غیر از ابن علیه و اصم بر این رأی اتفاق‌نظر دارند. همچنین گفته شده که پیش از اسلام نیز در میان قبایل عرب دیه زن نیمی از دیه مرد بوده است. البته تعداد اندکی از فقهای شیعه و سنی دیهٔ زن و مرد را برابر دانسته‌اند. با این وجود برخی دیدگاه‌های متاخرین، بر این اساس شکل گرفته است که جنسیت انسان، نقشی در تعیین میزان دیه ندارد.

قوانین ایران

مادهٔ ۱۵ قانون مجازات اسلامی، دیه را مالی می‌داند که از طرف شارع، برای جنایت تعیین شده است. امروزه یکی از مسائل مهم دادگاه‌های کیفری، دیه است. در سال ۱۳۷۱ش کتاب دیات که در آن اقسام، مقادیر و احکام دیه آمده، بازنویسی شد. فقیهان مسلمان تا کنون، کتاب‌های بسیاری پیرامون دیه، نوشته و حکم جنایت بر هر جزء از بدن انسان را بیان کرده‌اند؛ از جمله این کتاب‌ها: شرایع از محقق حلی؛ لمعه و شرح آن از شهید اول و شهید ثانی؛ جواهر الکلام از محمدحسن نجفی و تحریرالوسیله از امام خمینی است.

بازنگری قانون مجازات اسلامی در ایران راهکارهایی برای جبران تفاوت بین دیه زن و مرد در نظر گرفته شده است و در سال ۱۳۹۲ش مقرر شد مابه التفاوت میزان دیه مرد و زن از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت شود.

منابع

• جواد، علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت- لبنان، دارالعلم للملایین، ۱۹۷۶ م- ۱۳۹۱ق.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۴۰۰ش.
• خویی، سید ابوالقاسم، مبانی تکمله المنهاج، تهران، خرسندی، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ ق.
• «دیه انسان»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «دیه (حقوق جزاء)»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن، ۱۴۰۱ش.
• سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، ‏ کومش، ۱۳۷۳ش‏.
• شمس الأئمه سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت- لبنان، دار المعرفة، ۱۴۰۶ ق.
• شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، بیروت، دارالعالم اسلامی، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ ق.
• «لغت‌نامه دهخدا»، سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• مدنی کاشانی، رضا، کتاب الدیات، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۸ق.
• مزیجانی، حسین؛ عارفیان، غلامرضا، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی» مطالعات علوم سیاسی، حقوق وفقه، دورهٔ سوم، شماره ۱، بهار ۱۳۹۶ش.
• مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ ق.
• موسوی خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیله، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۳۴ ق،
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام‏، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، مرکز پژوهشهای فارسی الغدیر قم‏، ج۳، ۱۴۲۶ق.
• «آرش»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• حاجی‌زاده، محبوبه، «خون‌بس»، در دایرةالمعارف فارسی، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۴۰۰ش.
• «خون‌بس»، در خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «دیه»، در سایت عدل ایرانیان، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• «دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• «دیه انسان»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.
• «دیه زن»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• رئیس‌زاده، محمد، «دیه»، در دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۴۰۱ش.
• کریمی، حمید، «بررسی حکمت تفاوت دیه نفس و اعضای زن و مرد در فقه شیعه»، مجله مطالعات زنان، شماره ۱۵، ۱۳۸۶ش.
• «ماهیت دیه»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۸ تیر ۱۴۰۱ش.
• معظمی گودرزی، اسدالله، «دیه»، در دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• میرمدرس، سیدموسی، «مفهوم و ماهیت دیه از منظر فقه و حقوق اسلامی»، مجلهٔ فقه، شماره ۷۷، مهر ۱۳۹۲ش.
• نامیان، فاطمه و دیگران «خون‌بس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۶۰، بهار ۱۳۹۹ش.