زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
جز ویکی سازی برچسب: واگردانی دستی |
||
| (۱۰ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۳۲: | خط ۳۲: | ||
== تولد و خانواده == | == تولد و خانواده == | ||
موسی بن جعفر فرزند جعفر بن محمد، مادرش، حمیده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> وی در | موسی بن جعفر فرزند جعفر بن محمد، مادرش، حمیده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> وی در [[۷ صفر]] سال ۱۲۷،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص20، 21، 22 و 23.</ref> ۱۲۸ یا ۱۲۹ هجری در [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> کنیهاش، ابوالحسن،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص13 و 14.</ref> ابوعلی، ابوابراهیم<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص335.</ref> ابواسماعیل،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص54.</ref> ابومحمد<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص34-36.</ref> و ابوعبدالله<ref>زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص167.</ref> و القابش، مأمون، طیّب، سیّد،<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص436.</ref> فقیه، عالم، عبد صالح،<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> کاظم،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص321.</ref> نفس زکیّه، وفِیّ، صابر، امین، زاهر، صادق،<ref>کتانی، الإمام الکاظم ضوء مقهور الشعاع، 1420ق، ص182-187.</ref> زین المجتهدین<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص13-14 و 54.</ref> و بابالحوائج<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص335.</ref> است. امام کاظم، در سال ۱۸۳ هجری،<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> پنجم یا ششم<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> یا بیستوچهارم یا بیستوپنجم ماه [[رجب]]<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص357 (پاورقی).</ref> در سن ۵۴،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص131 و 132.</ref> ۵۵،<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> ۵۷،<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص439.</ref> ۵۸<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> یا ۶۰ سالگی<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص134.</ref> در زمان خلافت هارون الرشید، در زندان وفات یافت<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص315.</ref> و در مقبرهٔ قریش مدفون شد.<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا، 1378ق، ج۱، ص۹۹ و ۱۰۵.</ref> | ||
وی دو دهه از سایهسار دانش پدرش، [[امام جعفر | وی دو دهه از سایهسار دانش پدرش، [[امام جعفر صادق]] و مکتب فقهی و علمی او بهره برد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص19-20 و 51.</ref> امامتش، از ۲۰ سالگی<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص۳۸۵.</ref> و در سال ۱۴۸ هجری<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص211.</ref> به مدت ۳۵ سال بوده است.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> وی پیشاز امامتش، پنج سال از دوران طفولیت خود را در عهد مروان بن محمد، از خلفای اموی، و حدود پنج سال نیز در زمان عبدالله سَفّاح، اولین خلیفهٔ عباسی و ده سال در زمان منصور دوانیقی گذراند<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص20.</ref> و در دورهٔ امامتش، با چهار تن از [[خلفای عباسی]]، ۱۲سال با [[منصور دوانیقی]](۱۳۶–۱۵۸ق)، ۱۰ سال با محمد المهدی (۱۵۸–۱۶۹ق)، ۱ سال با موسی الهادی (۱۶۹–۱۷۰ق) و ۱۵ سال با [[هارون الرشید]] (۱۷۰–۱۹۳ق)، معاصر بوده است.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص270؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص371.</ref> او دارای ۳۷،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص225.</ref> ۳۸، ۴۰<ref>زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص169.</ref> یا ۴۱ فرزند شامل ۱۸ پسر به نامهای [[امام رضا|علی الرضا]]، ابراهیم، عباس، اسماعیل، جعفر، حسن، محمد، عبیدالله، حمزه، عبدالله، اسحاق، احمد (معروف به شاهچراغ)، قاسم، هارون، حسین، زید، فضل و سلیمان و ۲۳ دختر بود.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290-291.</ref> | ||
== ادلهٔ امامت موسی بن جعفر == | == ادلهٔ امامت موسی بن جعفر == | ||
وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم | وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم]] بر [[امامت]]ش تصریح کرده است.<ref>مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص396-۳۹۷.</ref> آیات مودت،<ref>سوره شوری، آیه 22.</ref> تطهیر،<ref>سوره أحزاب، آیه 33.</ref> ذویالقربی،<ref>سوره إسراء، آیه 26.</ref> خُمسِ غنایم<ref>سوره أنفال، آیه 41.</ref> و آیه «و اُولواالأرحام بعضُهم أولی ببعضٍ فی کتاب الله»،<ref>سوره أحزاب، آیه 6.</ref> در شأن او و سایر [[امامان شیعه]] نازل شده است.<ref>شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، 1377ش، ص66.</ref> | ||
همچنین، بنابر روایت جابر بن عبدالله | همچنین، بنابر روایت [[جابر بن عبدالله انصاری]]، نامش در لوحی که [[حضرت محمد|پیامبر]] از جانب جبرائیل به [[فاطمه زهرا|فاطمه]] داده بود، ذکر شده است که امامِ پساز جعفر بن محمد بن علی، فرزندش، موسی است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص272؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> در صحیفهای که نزد اُمّ سَلَمه بوده است نیز، نام یکایک امامان [[شیعه]] ذکر شده است.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص168-170 و 223-224.</ref> | ||
حدیث «أوصیائی الإثنی عشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، به امامت تکتک امامان، ازجمله امام موسی بن جعفر، اشاره دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> امام صادق نیز، خود، موسی بن جعفر را امامِ پساز خود معرفی کرده<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص359، 360، 362، 364 و 370-371.</ref> و هنگام وفاتش، او را وصیّ خود قرار داده و میراث انبیا را به او تحویل داد.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص365.</ref> از امام کاظم کرامات فراوانی نقل شده است که دلالت بر [[امامت]] او و درستیِ قول به امامت وی دارد؛<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص287-288، 291-296.</ref> ازجمله اینکه: | حدیث «أوصیائی الإثنی عشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، به امامت تکتک امامان، ازجمله امام موسی بن جعفر، اشاره دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> امام صادق نیز، خود، موسی بن جعفر را امامِ پساز خود معرفی کرده<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص359، 360، 362، 364 و 370-371.</ref> و هنگام وفاتش، او را وصیّ خود قرار داده و میراث انبیا را به او تحویل داد.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص365.</ref> از امام کاظم [[کرامات]] فراوانی نقل شده است که دلالت بر [[امامت]] او و درستیِ قول به امامت وی دارد؛<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص287-288، 291-296.</ref> ازجمله اینکه: | ||
* به هر زبانی سخن میگفت؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص96-98</ref> | * به هر زبانی سخن میگفت؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص96-98</ref> | ||
* پاسخ هر پرسشی را میداد؛<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص379، 382-383</ref> | * پاسخ هر پرسشی را میداد؛<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص379، 382-383</ref> | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
امام موسی بن جعفر، وارث علم انبیا<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص8.</ref> و معرفت و فضل و کمالات<ref>هیتمی، الصواعق المحرقة، 1385ق، ص203.</ref> و جامع بین دین، [[فقه اسلامی|فقه]]، مناسک، [[بردباری]] و شکیبایی بود.<ref>ابن أبیالحدید معتزلی، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، 1387ق، ج15، ص273.</ref> در زمانهٔ او، هیچکس در معارف الهی و دانش و بخشش، به او نمیرسید<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص416.</ref> و دانشمندان و رجال علمی زمان خود را تحتتأثیر دانش خود قرار داده بود.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص21.</ref> از او، در زمانهٔ خود، فقیهتر، باورعتر، باسخاوتتر و کریمتر یافت نمیشد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص377.</ref> | امام موسی بن جعفر، وارث علم انبیا<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص8.</ref> و معرفت و فضل و کمالات<ref>هیتمی، الصواعق المحرقة، 1385ق، ص203.</ref> و جامع بین دین، [[فقه اسلامی|فقه]]، مناسک، [[بردباری]] و شکیبایی بود.<ref>ابن أبیالحدید معتزلی، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، 1387ق، ج15، ص273.</ref> در زمانهٔ او، هیچکس در معارف الهی و دانش و بخشش، به او نمیرسید<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص416.</ref> و دانشمندان و رجال علمی زمان خود را تحتتأثیر دانش خود قرار داده بود.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص21.</ref> از او، در زمانهٔ خود، فقیهتر، باورعتر، باسخاوتتر و کریمتر یافت نمیشد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص377.</ref> | ||
فضایل اخلاقی و صفات برجستهٔ انسانی او زبانزد خاص و عام بوده و تمام دانشمندان در برابر عظمت اخلاقی او سرِ تعظیم فرود میآوردند.<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص373-374.</ref> وی را عبد صالح،<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص436.</ref> بزرگ مرتبه،<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص275.</ref> کثیر التهجد، فروخورندهٔ خشم، تلاشگر،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص55؛ زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، 167.</ref> صالح، حلیم، جواد، سخی، متألِّه (الهی)<ref>یافعی، مرآت الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یُعتبَر من حوادث الزمان، ج10، ص394؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص277-278.</ref> و عابدترین مردم دانستهاند.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> او از نظر قدر و منزلت، بهترین بندگان خدا<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص337.</ref> و سرآمدِ فرزندان جعفر بن محمد بود.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص149.</ref> بسیار سجده میکرد<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص339، 341 و 390.</ref> و در مدت حبسِ خود، پساز نماز صبح به سجده رفته و هنگام زوال (ظهر) سر از سجده برمیداشت.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص32-35.</ref> از خوف خدا بسیار میگریست.<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص54.</ref> | فضایل اخلاقی و صفات برجستهٔ انسانی او زبانزد خاص و عام بوده و تمام دانشمندان در برابر عظمت اخلاقی او سرِ تعظیم فرود میآوردند.<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص373-374.</ref> وی را عبد صالح،<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص436.</ref> بزرگ مرتبه،<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص275.</ref> کثیر التهجد، فروخورندهٔ خشم، تلاشگر،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص55؛ زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، 167.</ref> صالح، حلیم، جواد، سخی، متألِّه (الهی)<ref>یافعی، مرآت الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یُعتبَر من حوادث الزمان، ج10، ص394؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص277-278.</ref> و عابدترین مردم دانستهاند.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> او از نظر قدر و منزلت، بهترین بندگان خدا<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص337.</ref> و سرآمدِ فرزندان جعفر بن محمد بود.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص149.</ref> بسیار [[سجده]] میکرد<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص339، 341 و 390.</ref> و در مدت حبسِ خود، پساز [[نماز صبح]] به سجده رفته و هنگام زوال (ظهر) سر از سجده برمیداشت.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص32-35.</ref> از خوف خدا بسیار میگریست.<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص54.</ref> | ||
شبها را به نماز و روزها را به [[روزه]] و [[صدقه]] سپری میکرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص35.</ref> معروف به کرامات مُحَیِّر العقول،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص10.</ref> آگاهی بر امور پنهان و طیّ الأرض بوده<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص339، 358 و 376.</ref> و در منابع [[شیعه]] و سنی، پساز [[امام علی|علی بن أبیطالب]]، از امام موسی بن جعفر بیش از هر امام دیگری امور خارقالعاده و حیرتانگیز و کرامات و معجزات نقل شده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص387.</ref> او مواظبترینِ مردم بر حفظ کتاب خدا (قرآن) بود<ref>طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، 1390ق، ص298.</ref> و آن را با صوتی زیبا و حزین تلاوت میکرد.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص180-181.</ref> | شبها را به [[نماز]] و روزها را به [[روزه]] و [[صدقه]] سپری میکرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص35.</ref> معروف به کرامات مُحَیِّر العقول،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص10.</ref> آگاهی بر امور پنهان و طیّ الأرض بوده<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص339، 358 و 376.</ref> و در منابع [[شیعه]] و سنی، پساز [[امام علی|علی بن أبیطالب]]، از امام موسی بن جعفر بیش از هر امام دیگری امور خارقالعاده و حیرتانگیز و [[کرامات]] و معجزات نقل شده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص387.</ref> او مواظبترینِ مردم بر حفظ کتاب خدا ([[قرآن]]) بود<ref>طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، 1390ق، ص298.</ref> و آن را با صوتی زیبا و حزین تلاوت میکرد.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص180-181.</ref> | ||
== سبک زندگی موسی بن جعفر == | == سبک زندگی موسی بن جعفر == | ||
[[پرونده:امام موسی کاظم۲.jpg|جایگزین=نقاشی از مقبرهٔ امام موسی کاظم در شهر کاظمین|بندانگشتی|نقاشی از مقبرهٔ امام موسی کاظم در | [[پرونده:امام موسی کاظم۲.jpg|جایگزین=نقاشی از مقبرهٔ امام موسی کاظم در شهر کاظمین|بندانگشتی|نقاشی از مقبرهٔ امام موسی کاظم در [[کاظمین]]، [[عراق]]، متعلق به سال ۱۸۶۱م]] | ||
امام موسی کاظم، [[صله رحم | امام موسی کاظم، [[صله رحم]] به جا میآورد و از محرومان و فقیران، بهصورت پنهانی و شبانه با تأمین آذوقه، دستگیری و تفقُّد میکرد.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص296</ref> کسانی که به او بدی میکردند، با برآوردن نیازهایشان، از آنان دلجویی کرده و پاسخ بدخواهی آنها را با نیکویی میداد.<ref>ابنخَلَّکان، وفیات الأعیان، 1969، ج5، ص308.</ref> با مخالفان خود، حتی کسانی که قصد کشتن او را کرده بودند، با ملاطفت برخورد میکرد<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص257.</ref> و از کشتن مخالفان و سوءقصد کنندگان به جان خویش، ممانعت به عمل آورده و با کسانی که او را مورد ریشخند خود قرار میدادند، معاشرت میکرد.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج2، ص149-153.</ref> در طول زندگانی خود، ۱۰۰۰ برده آزاد کرد. او درحالیکه تمکُّن مالی داشت، زاهدانه میزیست و اموالش را به نیازمندان میبخشید.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص37-38.</ref> | ||
امام کاظم بدون شمشیر و ابزار تبلیغات و صرفاً براساس دعوت مردم با عمل خود و نه با زبان، بر دلها حکومت میکرد.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، 1383ش، ص158-160.</ref> | امام کاظم بدون شمشیر و ابزار تبلیغات و صرفاً براساس دعوت مردم با عمل خود و نه با زبان، بر دلها حکومت میکرد.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، 1383ش، ص158-160.</ref> | ||
| خط ۶۷: | خط ۶۷: | ||
== ویژگیهای زمانهٔ موسی بن جعفر == | == ویژگیهای زمانهٔ موسی بن جعفر == | ||
* انشعاب در [[شیعه]] و پراکندهشدن شیعیان در فرقههای واقفیه (کسانی که امامت [[علی بن موسی الرضا]] را نپذیرفتند)،<ref>طوسی، الغیبة، 1411ق، ص۶۵–۶۴.</ref> اسماعیلیه (پیروان اسماعیل فرزند امام | * انشعاب در [[شیعه]] و پراکندهشدن شیعیان در فرقههای [[واقفیه]] (کسانی که [[امامت]] [[علی بن موسی الرضا]] را نپذیرفتند)،<ref>طوسی، الغیبة، 1411ق، ص۶۵–۶۴.</ref> [[اسماعیلیه]] (پیروان اسماعیل فرزند [[امام جعفر صادق]]، که پیشاز وی درگذشت)، فَطَحِیِّه (پیروان عبدالله بن جعفر أفطَح که هفتاد روز پساز امام صادق درگذشت)، ناووسیه (پیروان فردی به نام ناووس)، دیباجیه (پیروان محمد بن جعفر دیباج) و موسویه (پیروان موسی بن جعفر)؛<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ص۶۶–۷۹.</ref> | ||
* ترویج و [[تبلیغ دینی|تبلیغ]] آزادانهٔ افکار جریانهای فکری در عرصههای مختلف، نظیر روایت، تدریس، تألیف و مناظره؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص79، 90-92 و 199.</ref> | * ترویج و [[تبلیغ دینی|تبلیغ]] آزادانهٔ افکار جریانهای فکری در عرصههای مختلف، نظیر روایت، تدریس، تألیف و مناظره؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص79، 90-92 و 199.</ref> | ||
* تداوم سیاست سختگیری بر علویان و [[اهلبیت]]؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص79- 87 و 154.</ref> | * تداوم سیاست سختگیری بر علویان و [[اهلبیت]]؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص79- 87 و 154.</ref> | ||
* حمایت حکومت از جاعلان حدیث؛ | * حمایت حکومت از جاعلان حدیث؛ | ||
* حاکمشدن ایدهٔ قداستبخشی به خلفای عباسی در بین مردم؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص115.</ref> | * حاکمشدن ایدهٔ قداستبخشی به [[خلفای عباسی]] در بین مردم؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص115.</ref> | ||
* سرازیر شدن اموال فراوان از اقصی نقاط ممالک اسلامی و پدید آمدن شکاف عمیق طبقاتی؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص154 و 158.</ref> | * سرازیر شدن اموال فراوان از اقصی نقاط ممالک اسلامی و پدید آمدن شکاف عمیق طبقاتی؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص154 و 158.</ref> | ||
* فساد لجام گسیخته، میگساری، ولنگاری و بیبندوباری خلفا و دستگاه حکومت.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص117- 118 و 154-158.</ref> | * فساد لجام گسیخته، میگساری، ولنگاری و بیبندوباری خلفا و دستگاه حکومت.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص117- 118 و 154-158.</ref> | ||
| خط ۱۰۷: | خط ۱۰۷: | ||
== مناظرات و احتجاجات موسی بن جعفر == | == مناظرات و احتجاجات موسی بن جعفر == | ||
امام کاظم، در صحبتهای خود، هارون را حاکم تنها و خود را حاکم دلها معرفی میکرد<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص431.</ref> و در مُحاجّه با هارون | امام کاظم، در صحبتهای خود، هارون را حاکم تنها و خود را حاکم دلها معرفی میکرد<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص431.</ref> و در مُحاجّه با [[هارون الرشید]]، دلیل انتساب امامان را به پیامبر، به عنوان فرزندان دختریِ [[حضرت محمد|پیامبر]]، وجود آیاتی نظیر ۸۵–۸۶ [[سوره انعام]] (عیسی را که بدون پدر بود، از طریق مادرش، [[حضرت مریم|مریم]]، به [[ابراهیم]] منتسب میکند)<ref>شبلنجی، نورالأبصار، ص149؛ ابنصبّاغ، الفصول المهمّة، ص220.</ref> و ۶۱ [[سوره آلعمران]] (که [[امام حسن مجتبی|حسن]] و [[امام حسین|حسین]] را به عنوان فرزندان پیامبر معرفی کرده است) دانسته،<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص177 و 214.</ref> و براساس آنها، خود و سایر پیشوایان [[شیعه]] را فرزندان پیامبر معرفی کرده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص396.</ref> | ||
همچنین، جواز نکاح پیامبر با دختران هارون و حرمت تزویج دختران امامان به پیامبر را دلیل رابطهٔ اُبُوّت و بُنُوّتِ (پدر و فرزندی) آنان ذکر کرده است.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص176-177 و 213.</ref> | همچنین، جواز [[ازدواج در اسلام|نکاح]] پیامبر با دختران هارون و حرمت تزویج دختران امامان به پیامبر را دلیل رابطهٔ اُبُوّت و بُنُوّتِ (پدر و فرزندی) آنان ذکر کرده است.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص176-177 و 213.</ref> | ||
همچنین، در مواجهه با | همچنین، در مواجهه با [[معتزله]]، که اساس آن بر توجیه عقلانی مسائل استوار است و اهل حدیث، که برخلاف معتزله، جایگاهی برای عقل در مباحث کلامی و اعتقادی قائل نبودند، به [[شیعیان]] توصیه میکرد پا را فراتر از [[قران]] نگذارند و خود نیز در توصیف صفات خداوند، تنها از مضامین قرآنی بهره میجُست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص409-410.</ref> | ||
== اصحاب موسی بن جعفر == | == اصحاب موسی بن جعفر == | ||
در میان یاران و اصحاب امام موسی بن جعفر، شش تن (حسن بن محبوب، محمد بن أبیعُمَیر، صفوان بن یحیی، عبدالله بن مُغَیرة، یونس بن عبدالرحمان و احمد بن محمد بن أبینصر بَزَنطی) بهعنوان اصحاب | در میان یاران و اصحاب امام موسی بن جعفر، شش تن (حسن بن محبوب، محمد بن أبیعُمَیر، صفوان بن یحیی، عبدالله بن مُغَیرة، یونس بن عبدالرحمان و احمد بن محمد بن أبینصر بَزَنطی) بهعنوان [[اصحاب اجماع]]، به صدق و [[امانتداری|امانت]] شهرت دارند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص140.</ref> | ||
هشام بن سالم، حسن بن محبوب، محمد بن أبیعُمَیر، محمد بن سنان، کُمَیت بن زید اسدی، عمار ساباطی، صفوان بن مهران جَمّال، موسی بن بُکَیر، سلیمان بن جعفر، رَیّان بن صَلت، علی بن مهزیار، صفوان بن یحیی، علی بن جعفر، داود بن کثیر، حسن بن علی بن فَضّال، عثمان بن عیسی،<ref>خراسانی، منتخب التواریخ در زندگانی چهارده معصوم، 1376ش، ص526-529؛ عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص269.</ref> حَمّاد بن عیسی، عبدالرحمان بن حَجّاج، عبدالله بن مُغَیرة، عبدالله بن یحیی کاهلی، اسحاق بن یحیی، عبدالله بن جُندَب، علی بن یقطین، هشام بن حکم،<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص219-277.</ref> مُفَضّل بن عمر، یونس بن عبدالرحمان<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص343-451.</ref> و اسحاق بن عمار صِیرَفی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص330.</ref> در زمرهٔ اصحاب امام کاظم هستند. | هشام بن سالم، حسن بن محبوب، محمد بن أبیعُمَیر، محمد بن سنان، کُمَیت بن زید اسدی، عمار ساباطی، صفوان بن مهران جَمّال، موسی بن بُکَیر، سلیمان بن جعفر، رَیّان بن صَلت، علی بن مهزیار، صفوان بن یحیی، علی بن جعفر، داود بن کثیر، حسن بن علی بن فَضّال، عثمان بن عیسی،<ref>خراسانی، منتخب التواریخ در زندگانی چهارده معصوم، 1376ش، ص526-529؛ عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص269.</ref> حَمّاد بن عیسی، عبدالرحمان بن حَجّاج، عبدالله بن مُغَیرة، عبدالله بن یحیی کاهلی، اسحاق بن یحیی، عبدالله بن جُندَب، علی بن یقطین، هشام بن حکم،<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص219-277.</ref> مُفَضّل بن عمر، یونس بن عبدالرحمان<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص343-451.</ref> و اسحاق بن عمار صِیرَفی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص330.</ref> در زمرهٔ اصحاب امام کاظم هستند. | ||
| خط ۱۲۳: | خط ۱۲۳: | ||
[[پرونده:امام موسی کاظم۱.jpg|جایگزین=تصویری از بقایای زندان سندی بن شاهک در بغداد|بندانگشتی|تصویری از بقایای زندان سندی بن شاهک در بغداد]] | [[پرونده:امام موسی کاظم۱.jpg|جایگزین=تصویری از بقایای زندان سندی بن شاهک در بغداد|بندانگشتی|تصویری از بقایای زندان سندی بن شاهک در بغداد]] | ||
[[پرونده:امام موسی کاظم۳.jpg|جایگزین=حرم امام موسی کاظم در کاظمین عراق|بندانگشتی|حرم امام موسی کاظم در کاظمین عراق]] | [[پرونده:امام موسی کاظم۳.jpg|جایگزین=حرم امام موسی کاظم در کاظمین عراق|بندانگشتی|حرم امام موسی کاظم در کاظمین عراق]] | ||
امام موسی بن جعفر، ابتدا در زمان مهدی خلیفهٔ عباسی دستگیر و زندانی شد. اما بهدنبال خوابی که در آن، [[امام علی|علی بن أبیطالب]] در گلایه از او، بهخاطر دستگیری نوادهاش، آیهٔ ۲۲ | امام موسی بن جعفر، ابتدا در زمان مهدی خلیفهٔ عباسی دستگیر و زندانی شد. اما بهدنبال خوابی که در آن، [[امام علی|علی بن أبیطالب]] در گلایه از او، بهخاطر دستگیری نوادهاش، آیهٔ ۲۲ [[سوره محمد]] را خطاب به او تلاوت کرده بود (فهل عَسیتُم إن تولّیتُم أن تُفسِدوا فی الأرض و تُقَطَّعوا أرحامَکم)، دستور آزادی وی را صادر کرده<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص437-438.</ref> و او را بسیار تکریم کرد. اما در زمان هارون، دلایل زیر موجبات دستگیری و حبس طولانیمدت موسی بن جعفر را فراهم آورد: | ||
* در کنار قبر [[پیامبر اکرم | * در کنار قبر [[پیامبر اکرم]]، هارون خود را پسرعموی پیامبر، و امام کاظم خود را فرزند پیامبر معرفی کردند<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص251 و 309.</ref> و این مسئله، موجب خشم و [[حسد|حسادت]]<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، 1383ش، ص154.</ref> و کینهٔ هارون نسبت به موسی بن جعفر شد؛<ref>خامنهای، انسان 250 ساله، 1391ش، ص301.</ref> | ||
* مشخص کردن حدود فدک برای مهدی یا هارون توسط امام کاظم<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص121-123.</ref> (از عدن تا | * مشخص کردن حدود [[فدک]] برای مهدی یا هارون توسط امام کاظم<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص121-123.</ref> (از عدن تا [[سمرقند]]، از آفریقا تا [[دریای خزر|بحر خزر]] و [[ارمنستان]])<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبیطالب، ج4، ص320-321.</ref> و احساس خطر کردن هارون از اینکه موسی بن جعفر داعیهٔ فرمانروایی دارد؛<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، 1383ش، ص154.</ref> | ||
* افشای اسرار امامت توسط برخی یاران امام، نظیر هشام بن حکم که منجر به حساسیت هارون و دستگیری موسی بن جعفر شد؛<ref>صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج۲، ص۳۶۱–۳۶۳؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص397-400.</ref> | * افشای اسرار [[امامت]] توسط برخی یاران امام، نظیر [[هشام بن حکم]] که منجر به حساسیت هارون و دستگیری موسی بن جعفر شد؛<ref>صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج۲، ص۳۶۱–۳۶۳؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص397-400.</ref> | ||
* اخبار نادرست جاسوسان و تحریکات یحیی بن خالد برمکی؛<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص209.</ref> | * اخبار نادرست جاسوسان و تحریکات یحیی بن خالد برمکی؛<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص209.</ref> | ||
سعایت برادرزادهاش، محمد یا علی بن اسماعیل (نوادهٔ امام صادق)<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص386-387.</ref> و محمد بن جعفر (برادرش)<ref>زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص168-169.</ref> از موسی بن جعفر، نزد هارون | سعایت برادرزادهاش، محمد یا علی بن اسماعیل (نوادهٔ [[امام جعفر صادق|امام صادق]])<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص386-387.</ref> و محمد بن جعفر (برادرش)<ref>زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص168-169.</ref> از موسی بن جعفر، نزد [[هارون الرشید]]، موجب شد تا وی در سال ۱۷۹ق، هنگام [[سفر حج]]، در مدینه پس از عذرخواهی از [[پیامبر اکرم|پیامبر]]! و گلایه از امام موسی بن جعفر،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص388.</ref> دستور بازداشت وی را بهدلیل فتنهگری<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، 1383ش، ص155.</ref> و تفرقهافکنی بین [[مسلمانان]]،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص20.</ref> صادر کرد<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص298-300.</ref> و او را به [[بصره]]، نزد عیسی بن جعفر بن منصور (نوادهٔ خلیفهٔ دوم عباسی) فرستاد. پس از استنکاف و روگردانی عیسی از قتل امام کاظم، موسی بن جعفر را به [[بغداد]] منتقل کرده و به [[فضل بن ربیع]] سپردند، که مدت مدیدی نزد وی زندانی بود. | ||
وی نیز از کشتن امام کاظم سر باز زد و امام را به فضل بن یحیی تحویل دادند. فضل بن یحیی در طول مدت حبس، اسباب آسایش و رفاه موسی بن جعفر را فراهم آورد که موجب خشم هارون و نواختن ۱۰۰ ضربه تازیانه بر او شد.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص334.</ref> او نیز به دنبال سرپیچی از قتل امام کاظم،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص392.</ref> از زندانبانی، خلع و موسی بن جعفر به سندی بن شاهک سپرده شد.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص149.</ref> | وی نیز از کشتن امام کاظم سر باز زد و امام را به [[فضل بن یحیی]] تحویل دادند. فضل بن یحیی در طول مدت حبس، اسباب آسایش و رفاه موسی بن جعفر را فراهم آورد که موجب خشم هارون و نواختن ۱۰۰ ضربه تازیانه بر او شد.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص334.</ref> او نیز به دنبال سرپیچی از قتل امام کاظم،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص392.</ref> از زندانبانی، خلع و موسی بن جعفر به [[سندی بن شاهک]] سپرده شد.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص149.</ref> | ||
در نهایت، به دستور هارون الرشید، امام کاظم با غذا یا خرمای مسموم، توسط سندی بن شاهک به قتل رسید.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص300؛ کتانی، الإمام الکاظم ضوء مقهور الشعاع، 1420ق، ص150-152.</ref> در تشییع او در | در نهایت، به دستور هارون الرشید، امام کاظم با غذا یا خرمای مسموم، توسط سندی بن شاهک به قتل رسید.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص300؛ کتانی، الإمام الکاظم ضوء مقهور الشعاع، 1420ق، ص150-152.</ref> در [[تشییع جنازه]] او در [[بغداد]]، تمام اقشار مردم مشارکت داشتند، بهگونهای که تا آن روز، چنان تشییعی دیده نشده بود. [[احمد بن حنبل]]، امام مذهب حنبلی، در سوگ امام موسی بن جعفر، او را امام مشرق و مغرب نامید.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص364-365.</ref> | ||
== میراث علمی موسی بن جعفر == | == میراث علمی موسی بن جعفر == | ||
* فعالیت علمی و [[تربیت]] شاگردانی که تعداد آنان را ۲۷۴،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص207-208.</ref> | * فعالیت علمی و [[تربیت]] شاگردانی که تعداد آنان را ۲۷۴،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص207-208.</ref> ۲۸۱<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص266.</ref> و ۳۱۹ نفر<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص139.</ref> برشمردهاند؛ | ||
* چندین رساله در باب عقل، علم، عمل (صالح)، | * چندین رساله در باب عقل، علم، عمل (صالح)، [[توحید]]، [[ایمان]] به خدا، بَدا (در ارادهٔ الهی)<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص141، 148-149 و ج2، ص38-39.</ref> و مکارم اخلاق؛<ref>قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر، 1429ق، ج۲، ص۱۹۰–۲۷۸، ۲۹۷–۳۰۷.</ref> | ||
* صدها روایت در زمینهٔ احکام عبادی، معاملات، [[فقه اسلامی|فقه]] و حدیث، در کتب روایی [[شیعه]]؛<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص148</ref> | * صدها روایت در زمینهٔ احکام عبادی، معاملات، [[فقه اسلامی|فقه]] و حدیث، در کتب روایی [[شیعه]]؛<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص148</ref> | ||
* مجموعههای روایی، نظیر الرسالة الکبیرة، الأشعثیّات و مسائل علی بن جعفر؛<ref>شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۴.</ref> | * مجموعههای روایی، نظیر الرسالة الکبیرة، الأشعثیّات و مسائل علی بن جعفر؛<ref>شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۴.</ref> | ||
* مسند امام موسی بن جعفر در سه جلد و بیش از هزار صفحه<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص239.</ref> با ۳۱۳۴ روایت از امام کاظم؛<ref>عطاردی، مسند امام الکاظم، 1391ش، ج۱، مقدمه.</ref> | * مسند امام موسی بن جعفر در سه جلد و بیش از هزار صفحه<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، بابالحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص239.</ref> با ۳۱۳۴ روایت از امام کاظم؛<ref>عطاردی، مسند امام الکاظم، 1391ش، ج۱، مقدمه.</ref> | ||
* وصیت به هشام بن حکم در باب عقل و صفات آن.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج۱، ص۱۳–۲۰. ؛ احمدی میانجی، مکاتیب الائمه، 1426ق، ج۴، ص۴۸۳–۵۰۱.</ref> | * وصیت به [[هشام بن حکم]] در باب عقل و صفات آن.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج۱، ص۱۳–۲۰. ؛ احمدی میانجی، مکاتیب الائمه، 1426ق، ج۴، ص۴۸۳–۵۰۱.</ref> | ||
* مناظره با خلفای | * مناظره با [[خلفای عباسی]]،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا، 1378ق، ج۱، ص۸۴–۸۵.</ref> [[ابوحنیفه]]<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج۳، ص۲۹۷.</ref> و اهل کتاب.<ref>ابن شهرآشوب، المناقب، 1379ق، ج۴، ص۳۱۱–۳۱۲.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
