مجلس شورای ملی: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانون‌گذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.<br>

مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین و محوری‌ترین نهاد قانون‌گذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوان‌سالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکل‌گیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمام‌نمای چالش‌های ساختاری، رقابت‌های حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحران‌های ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد.

==مفهوم‌شناسی و جایگاه حقوقی==

مجلس شورای ملی به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد برآمده از انقلاب مشروطه، مبنای تعریف ساختار سیاسی جدید ایران قرار گرفت. قانون اساسی مشروطه مصوب سال ۱۳۲۴ق در ۵۱ اصل خود، بخش عمدۀ قوانین را به سازوکار تشکیل، حدود اختیارات، وظایف نمایندگان و تکالیف این نهاد اختصاص داد. بر این اساس، مجلس مرجع اصلی تجلی ارادۀ عمومی و قانون‌گذاری تبیین شد که نظارت بر عملکرد قوۀ مجریه و تصویب مقدرات مالی و سیاسی کشور را بر عهده داشت.<ref>  [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> 

===حدود اختیارات و وظایف تقنینی===

این نهاد رکن اصلی قوۀ مقننۀ ایران را تشکیل می‌داد. حدود وظایف اصلی این ارگان شامل وضع قوانین عمومی، پیشنهاد تجدید نظر در قانون اساسی، نظارت بر عملکرد وزرا، تصویب بودجه و امور مالی، استقراض داخلی و خارجی و تصویب عهدنامه‌ها و امتیازات تجاری و صنعتی بود.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref>  

هرچند در قانون اساسی ساختار قانون‌گذاری بر پایۀ سیستم دو مجلسی شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا پیش‌بینی شده بود اما تشکیل مجلس سنا به‌دلیل موانع سیاسی تا سال ۱۳۲۸ش به تعویق افتاد.<ref>فرهنگ قهرمانی، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانون‌گذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، ۲۵۳۶شاهنشاهی، ص۲۱۰ و ۳۳۳.</ref> برای پیشگیری از بن‌بست تقنینی در این دورۀ طولانی، بر اساس اصل ۴۷ قانون اساسی، مصوبات مجلس شورای ملی به‌عنوان تنها رکن مقننه، پس از امضای پادشاه واجد اعتبار و اجرای قانونی در سراسر کشور بود. بدین ترتیب این نهاد تا دورۀ شانزدهم به‌طور مستقل وظایف تقنینی را بر عهده داشت.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> 

در طول ۷۲ سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع ۲۴ دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است:

# مدت فعالیت: مدت قانونی هر دورۀ مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت.

# تشکیل نظام دو مجلسی: از سال ۱۳۲۸ش با تشکیل مجلس سنا، ۷ دوره فعالیت هم‌زمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد.

# مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست‌وچهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد ۱۳۳۲ش و ماه‌های پایانی دورۀ بیست‌وچهارم با وقوع انقلاب هم‌زمان شد.<ref>  [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>

==پیشینه و بسترهای تاریخی شکل‌گیری==

===ریشه‌های ساختاری و سیر تحول مفهوم مجلس===

الگوی نوین مجالس مشورتی در جهان به دگرگونی‌های سیاسی پس از رنسانس در بریتانیا طی قرن هفدهم میلادی بازمی‌گردد.<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.</ref> در ایران، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی یا مجلس‌الوزرا با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت؛ هرچند این نشست‌ها که در کاخ گلستان برگزار می‌شد، فاقد حضور مردمی و تنها به‌عنوان جلسات هیئت دولت بود. با آغاز جنبش مشروطه‌خواهی در دهه‌های نخست سدۀ چهاردهم قمری تحت تأثیر تحولاتی چون تأسیس دارالفنون، توسعۀ مدارس جدید، انتشار روزنامه‌ها و گسترش ایده‌های روشنگرانه، شعار افتتاح دارالشورا و برقراری قانون با هدف کاهش قدرت درباریان و واگذاری حق قانون‌گذاری به نمایندگان مردم همگانی شد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین.]</ref>  تهران کانون اصلی این تحولات و بستر برگزاری نخستین دورۀ انتخابات شد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>

===فرمان تأسیس و چالش نام‌گذاری===

فرآیند تأسیس این نهاد با فرمان مظفرالدین‌شاه در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ش آغاز شد. در سیر تحولات آن زمان، نوسان‌هایی در نام‌گذاری میان عنوان‌های شورای ملی و شورای اسلامی وجود داشت<ref>صدراعظم وقت، شیخ فضل‌الله نوری و امیربهادر وزیر دربار خواستار عنوان مجلس شورای اسلامی بودند. در مقابل، مشروطه‌خواهانی چون میرزا محمدصادق طباطبایی در نشست صاحبقرانیه استدلال کردند که به‌دلیل حق ارسال نماینده از سوی اقلیت‌های دینی شامل یهودیان، ارامنه و زرتشتیان، لفظ اسلامی با ساختار ورود آنها همخوانی نداشته و عنوان ملی مناسب‌تر است.</ref> اما در نهایت عنوان مجلس شورای ملی در نظام‌نامۀ انتخاباتی تثبیت شد و به امضای پادشاه رسید.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> در این انتخابات که بر اساس نظام‌نامۀ طبقاتی برگزار شد، وکلای اصناف و طبقات مختلف جامعه از پایتخت و سایر ایالات به این نهاد راه یافتند. تشکیل این مجلس فرآیند تکثر سیاسی را پایه‌گذاری کرد و به‌عنوان نخستین تجربۀ پارلمانی در منطقه، بر نظام‌های حقوقی کشورهای همجوار تأثیر گذاشت.<ref> [https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>  

==ساختار اداری و نظام انتخابات==

روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد:

# دورۀ نخست (انتخابات طبقاتی): انتخابات به‌صورت طبقاتی در شش طبقه شامل شاهزادگان قاجار، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکان و اصناف برگزار شد. شرایط نامزدی شامل تابعیت ایران، جنسیت مرد، سواد فارسی، سن بین ۳۰ تا ۷۰ سال و داشتن شهرت محلی بود. معیارهای مالی سنگین برای مالکان، تجار و اصناف، اقشار کم‌درآمد جامعه و همچنین زنان را از حق رأی محروم کرد.<ref>مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌تا، ص۷.</ref>  

# دورۀ دوم (انتخابات دو مرحله‌ای): ملاک طبقاتی حذف و انتخابات به‌صورت دو مرحله‌ای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref>  وکلای منتخب اولیه، از میان خود یک‌سوم را برای ورود به بهارستان برمی‌گزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref>

# دوره سوم به بعد (انتخابات عمومی): نظام انتخابات به‌صورت عمومی و یک مرحله‌ای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دوره‌های پایانی پهلوی ادامه داشت<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، ۳۶ نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره1.</ref>

==چالش‌ها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت==

سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>   بررسی ادوار قانون‌گذاری نشان‌دهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دوره‌های مختلف به‌ویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درون‌ساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دوره‌ها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزم‌های نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس هم‌زمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابل‌های اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس به‌عنوان رکن تقنینی حفظ شود اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاست‌های یکپارچه دولت‌ها و حذف نظام‌مند جریان‌های منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهه‌های پایانی مشروطیت شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref><br>

تحولات تقنینی، تغییرات کادر مدیریتی و رویدادهای اداری برآمد از هر دوره در جدول زیر گزارش شده است:

! دورۀ مجلس !! رئیس/ رؤسای مجلس !! اقدامات اداری و مصوبات کلیدی دوره

| اول(1285-1287ش)||  

* مرتضی‌قلی‌خان‌هدایت (صنیع‌الدوله)

* محمودعلامیر(احتشام‌السلطنه)

||  

* تدوین قانون اساسی (۵۱ اصل) و متمم آن، مخالفت با استقراض خارجی، تصویب طرح تأسیس بانک ملی و اخراج مستشاران خارجی.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref>

* ایجاد نظم اداری و ممنوعیت دخالت تماشاچیان.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> 

* پایان دوره با کشته شدن نزدیک به ۲۰۰ نفر،<ref>آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۱.</ref>  زخمی شدن ۵۰۰ نفر، بازداشت و تبعید برخی نمایندگان و انسداد کامل رسانه‌ای.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88%D9%BE%E2%80%8C%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، ویکی شیعه.]</ref>  

| دوم(1288-1290ش)||  

* میرزااسماعیل‌خان ممتازالدوله

||

* تصویب استخدام مستشاران مالی خارجی.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

* اجرای اولیه و ناقص اصل دوم متمم قانون اساسی مبنی بر تشکیل هیئت مجتهدان تراز اول برای نظارت بر قوانین.<ref>حائری، اسناد روحانیت و مجلس، ۱۳۷۴ش، ج1، ص31.</ref>  

* تصویب مصوبه تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی برای جلوگیری از ایجاد وقفه تقنینی در مواجهه با ناامنی‌ها.

* پایان دوره با انحلال مجلس توسط دولت در پی اولتیماتوم روسیه و آغاز وقفه تقنینی سه ساله که سبب عدم تجدید انتخابات شد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90617 «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>  

 

| سوم(1293-1294ش)|| حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)||  

* تصویب قانون سربازگیری و قانون پستی.

* انحلال مجلس در کمتر از یک سال به دلیل از اکثریت افتادن جلسات و آغاز یک فاصله تعطیلی طولانی.<ref> [https://irdc.ir/fa/news/11194/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%85%D9%84%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC «نگاهی به عملکرد مجلس شورای ملی در دوران جنگ جهانی اول»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>  

| چهارم(1300-1302ش)|| حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)||  

* تصویب عضویت رسمی ایران در جامعه ملل.<ref>هاشمیان، «دوره چهارم مجلس شورای ملی (پروگرام افتتاح مجلس شورای ملی دوره چهارم توسط احمدشاه)»، ۱۳۸۸ش، ص۹۹۳ـ۹۹۴.</ref>  

| پنجم(1302-1304ش)|| میرزا حسن خان مستوفی||  

* افزایش بی‌سابقه مداخلۀ وزارت جنگ و شخص رضاخان در گزینش نامزدهای دلخواه بر صندوق‌های رای ایالات.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

* تصویب ماده واحدۀ تغییر سلطنت، اعلام انقراض سلسلۀ قاجار و واگذاری حکومت موقت به رضاخان در ۹ آبان ۱۳۰۴ش.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره۵.</ref>  

| ششم(1305-1307ش)||  

||  

* افزایش اختیارات وزیر عدلیه و تصویب قانون محاکمه وزرا.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

| هفتم تا نهم  

(1307-1313ش)

|| حسین دادگر (عدل‌الملک)||  

* تبدیل مجلس به نهادی همسو با حاکمیت رضاشاه، حذف مکانیزم‌های نظارتی مانند سوال و استیضاح، و تصویب بدون مخالفت لوایح دولتی.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>  

* الغای امتیازنامه نفت دارسی و تمدید قرارداد نفت در دورۀ هشتم.

* تصویب قانون تاسیس دانشگاه تهران<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون،1380ش، ص11 و 462.</ref> و اجازۀ چاپ اسکناس در دوره نهم.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

(1314-1322ش)

|| میرزا حسن اسفندیاری (محتشم‌السلطنه)||  

* تصویب قانون انتشار کوپن ارزاق عمومی در پی قحطی ناشی از اشغال متفقین.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

| چهاردهم (1322-1324ش)|| سید محمدصادق طباطبایی||  

* پدیدار شدن فضای سیاسی نسبتاً باز در ۱۲ سال نخست سلطنت محمدرضاشاه پهلوی.  

* رای اعتماد به ۹ کابینه و ۱۱۰ وزیر در پی تکثر احزاب در بهارستان.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>

| پانزدهم  

(1326-1328ش)

|| رضا حکمت (سردار فاخر)||  

* تصویب تشکیل مجلس مؤسسان دوم برای اصلاح قانون اساسی در پی ترور شاه.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره16.</ref>  

(1328-1332ش)

||  

||  

* تشکیل هم‌زمان مجلس سنا برای نخستین بار در سال ۱۳۲۸ش.

* تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در مجلس شانزدهم تحت تاثیر فشار افکار عمومی.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره16.</ref>  

* تعطیلی و انحلال بدنه پارلمان دوره هفدهم از طریق برگزاری رفراندوم توسط نخست‌وزیر دکتر محمد مصدق و هموار شدن مسیر کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

(1332-1340ش)

  || رضا حکمت سردار فاخر||  

* درون‌ساختاری شدن سیستم گزینش نامزدها و تبدیل کادر نمایندگان به برگزیدگان حکومت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>  

* تصویب واگذاری امتیاز استخراج نفت به کنسرسیوم بین‌المللی و پرداخت غرامت به شرکت نفت انگلیس در دوره هجدهم.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره18.</ref>  

* تصویب تأسیس ساواک و افزایش طول دوره قانونی مجلس از ۲ به ۴ سال در دوره نوزدهم.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره21.</ref>  

* تصویب پیمان نظامی سنتو و موافقت‌نامه دفاعی ایران و آمریکا.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره19.</ref>  

| بیست‌ویکم  

(1342-1346ش)

|| دکتر عبدالله ریاضی ||  

* تصویب لایحه مصونیت قضایی کارگزاران نظامی آمریکا یا کاپیتولاسیون.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

(1346-1354ش)

* دستچین شدن تمامی نمایندگان از میان احزاب رسمی و دولتی شامل حزب مردم، حزب ایران نوین و پان‌آیرانیست<ref>ایدئولوژی حزب پان‌ایرانیست که بنیاد گرفته از مکتب پان‌ایرانیسم است، براین باور است که تمامی مردمان ایرانی‌تبار باید زیر یک پرچم و در کشوری واحد به نام ایران زندگی کنند. این حزب که حزبی ملی‌گرا به‌حساب می‌آید، پان‌ایرانیسم را همان ملی‌گرایی ایرانی می‌داند.</ref> طی پروسه‌های تشریفاتی.

* تصویب لایحۀ جدایی بحرین از ایران در دوره بیست‌ودوم.

* تاسیس وزارتخانه‌های جدید و محدود شدن کارکرد اداری مجلس به تصویب لوایح مصوب قدرت حاکمه.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

| بیست‌وچهارم  

(1354-1357ش)

|| دکتر جواد سعید||  

* اختصاص کامل تمامی کرسی‌های پارلمان به اعضای حزب واحد رستاخیز به فرمان شاه در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ش<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> و حذف کامل اصوات مخالف.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref> 

* تلاش اداری برای کنترل بحران ناآرامی‌های سال ۱۳۵۶ش و ۱۳۵۷ش با رای اعتماد به کابینه‌های شریف‌امامی، ازهاری و بختیار.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره۲۴.</ref>  

* لغو قانون تقویم شاهنشاهی، انحلال اداری ساواک و تصویب لایحه محاکمه وزرای اسبق جهت همراهی با افکار عمومی.

* تسخیر ساختمان بهارستان در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، انحلال فیزیکی و خاتمه کامل فعالیت ۲۴ دوره مجلس شورای ملی.<ref>خوشزاد، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، 1390ش، ص۲۹۲ـ۲۹۶.</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، به‌ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، نی، چ4، ۱۳۸۹ش.

* آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، تهران، اختران، چ8، ۱۳۸۶ش.

* «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.

* «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.

* «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1390ش.

* حائری، عبدالحسین، اسناد روحانیت و مجلس، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چ1، ۱۳۷۴ش.

* خوشزاد، اکبر، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، تهران، سورۀ مهر، چ1، 1390ش.

* دورانت، ویلیام جیمز و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، به‌ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و علی‌اصغر بهرام بیگی، تهران، علمی و فرهنگی، چ7، 1380ش.

* «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 25 خرداد 1405ش.

* «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1393ش.

* شاهدی، مظفر، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1395ش.

* صالح، پاشا علی، سرگذشت قانون، تهران، دانشگاه تهران، چ2، ۱۳۸۳ش.

* ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، سخن، چ1،۱۳۸۳ش.

* «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.

* مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌جا، وزارت کشور، بی‌تا.

* «نگاهی به عملکرد مجلس شورای ملی در دوران جنگ جهانی اول»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 31 اردیبهشت 1405ش.

* نوروزی چلیچه، مجتبی و محمدی مصیری، علی، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال 13، شمارۀ 27، 1404ش، ص21-23.

* هاشمیان، هادی، «دوره چهارم مجلس شورای ملی (پروگرام افتتاح مجلس شورای ملی دوره چهارم توسط احمدشاه)»، مجله پیام بهارستان، دوره2، شماره۳، ۱۳۸۸ش.