کرامت انسان: تفاوت میان نسخهها
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
کرامت انسان به ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. کرامت ذاتی ناظر به ماهیت انسانی است که زن و مرد در آن مشترک هستند. در کرامت اکتسابی اما زنان و مردان بهدلیل تفاوتهای طبیعی، مسیرهای کمابیش متفاوتی را میپیمایند. اقتضای کرامت انسانی آن است که زنان و مردان با حفظ هویت جنسیتی خود در جامعه، تکریم شوند. نظام حقوقی و اخلاقی، کرامت جنسیتیِ زنان و مردان را متناسب با کرامت ذاتی آنها تنظیم میکند. | کرامت انسان به ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. کرامت ذاتی ناظر به ماهیت انسانی است که زن و مرد در آن مشترک هستند. در کرامت اکتسابی اما زنان و مردان بهدلیل تفاوتهای طبیعی، مسیرهای کمابیش متفاوتی را میپیمایند. اقتضای کرامت انسانی آن است که زنان و مردان با حفظ هویت جنسیتی خود در جامعه، تکریم شوند. نظام حقوقی و اخلاقی، کرامت جنسیتیِ زنان و مردان را متناسب با کرامت ذاتی آنها تنظیم میکند. | ||
==مفهومشناسی== | == مفهومشناسی == | ||
کرامت بهمعنای بزرگی ورزیدن<ref>ابنمنظور، لسان العرب، ج12، ۱۴۱۴ق، ص510.</ref> و جوانمرد گردیدن،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کرامت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کرامت.]</ref> بزرگی، بزرگواری، پاکبودن از آلودگی<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n21210/ | کرامت بهمعنای بزرگی ورزیدن<ref>ابنمنظور، لسان العرب، ج12، ۱۴۱۴ق، ص510.</ref> و جوانمرد گردیدن،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کرامت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کرامت.]</ref> بزرگی، بزرگواری، پاکبودن از آلودگی<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n21210/سرویس_های_اطلاع_رسانی/جامعه/کرامت_انسانی_در_اسناد_حقوقی_اسلام#_edn3 باقری، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی.]</ref> و شرافت، معلول بهرهمندی از خصوصیتی است که در دیگران نباشد، برخلاف تفضیل بهمعنای برتری فرد در فضیلت مشترک با دیگران. کرامت انسان از این منظر، معلول بهرهمندی از خصوصیت عقل است که دیگر موجودات از آن بهرهای ندارند<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n117648/کرامت_زن_در_نظام_حقوقی_اسلام . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.]</ref> و انسان در پرتو بهرهمندی از کرامت، دارای حرمت و احترام است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/107247/کرامت-انسانی-از-دیدگاه-قرآن صابر و شجاعی، «کرامت انسانی از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> این واژه بهمعنای سرافرازی، عزت و رفعت نیز آمده است. برخی از محققان، [[کرامت]] را عزت و برتری انسان در نفس و ذات دانستهاند که نسبت به دیگری سنجیده میشود و لازمهٔ آن، بخشندگی و سخاوت است.<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج10، 1361ش، ص46.</ref> | ||
زن و مرد بر مبنای ماهیت مشترک انسانی و امتیازات اکتسابی سازگار با تفاوتهای طبیعی، دارای کرامت هستند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 . خامنهای، «کرامت زن»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> لیبرالیسم که بر یکسانی جنسیتی انسانها پای میفشرد<ref>[https://raj.smc.ac.ir/article_2296_ed529bf6c406e7ef3b408605c2268f68.pdf مظفری، «تکریم انسان از منظر اسلام و لیبرالیسم»، 1390ش، ص114-113.]</ref> بیتوجه به تفاوتهای طبیعی زن و مرد، فقط بر کرامت ذاتی انسان، تمرکز کرده و آزادی نامحدود انسان را میطلبد؛ <ref>[https://iish.um.ac.ir/index.php/about/news/1209- | زن و مرد بر مبنای ماهیت مشترک انسانی و امتیازات اکتسابی سازگار با تفاوتهای طبیعی، دارای کرامت هستند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 . خامنهای، «کرامت زن»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> لیبرالیسم که بر یکسانی جنسیتی انسانها پای میفشرد<ref>[https://raj.smc.ac.ir/article_2296_ed529bf6c406e7ef3b408605c2268f68.pdf مظفری، «تکریم انسان از منظر اسلام و لیبرالیسم»، 1390ش، ص114-113.]</ref> بیتوجه به تفاوتهای طبیعی زن و مرد، فقط بر کرامت ذاتی انسان، تمرکز کرده و آزادی نامحدود انسان را میطلبد؛<ref>[https://iish.um.ac.ir/index.php/about/news/1209-هدف-اصلی-انقلاب-جنسیتی-در-غرب،-ساختن-آینده-جنسیتی-خنثی-است گنزالس، «هدف اصلی انقلاب جنسیتی در غرب، ساختن آینده جنسیتی خنثی است»، وبسایت پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد.]</ref> اما آموزههای اسلام با توجه به خلقت دوگانه زن و مرد، کرامت آنها را دارای تفاوت نسبی میداند؛<ref>مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص158-159.</ref> آزادی را در چارچوب قواعد اخلاقی معنا کرده و تشابه زن با مرد را اهانت و ستم به زن،<ref>مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص139.</ref> منشأ از خودبیگانگی زنان با هویت زنانگیشان و دارای پیامدهای ویرانگر در حوزه خانواده میداند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص93.]</ref> | ||
==اهمیت کرامت انسانی== | == اهمیت کرامت انسانی == | ||
اهمیت کرامت انسانی در قانون اساسی [[ایران]]<ref>متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل دو، ۱۳۸۸ش، ص25.</ref> و کنوانسیونهای بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در اعلامیهٔ حقوق بشر (۱۹۴۸م)، تأکید شده که حقوق انسان و احترام به او، فارغ از رنگ، نژاد، جنس، زبان و مذهب باید رعایت شود.<ref>سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص42.</ref> همچنین در این اعلامیه آمده که تمام افراد بشر آزاد به دنیا میآیند و از لحاظ حیثیت و حقوق با یکدیگر برابر هستند؛ همگی دارای عقل و [[وجدان]] هستند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند. در مقدمه اعلامیهٔ اسلامی حقوق بشر نیز منشأ و مبدأ این کرامت، خداوند در نظر گرفته شده است.<ref>سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص258.</ref> در این اعلامیه، با الهام از تعالیم اسلامی چنین آمده: انسانها بهطور کلی، یک [[خانواده]] هستند که بندگی خداوند و فرزندی آدم، آنها را جمع کرده و همه مردم بدون هرگونه تبعیضی از لحاظ نژاد، رنگ، زبان، [[جنسیت]]، اعتقادات دینی یا وابستگی سیاسی یا وضعیت اجتماعی، در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسئولیت با یکدیگر برابر هستند. این اعلامیه همچنین به حق انسانها در پرورش خود، اشاره کرده و آن را راهی برای افزایش [[ایمان]] به خداوند، افزایش احترام به حقوق و وظایف و حمایت از انسانها برشمرده است.<ref>جعفری، تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، 1371ش، ص258؛{{سخ}} | اهمیت کرامت انسانی در قانون اساسی [[ایران]]<ref>متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل دو، ۱۳۸۸ش، ص25.</ref> و کنوانسیونهای بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در اعلامیهٔ حقوق بشر (۱۹۴۸م)، تأکید شده که حقوق انسان و احترام به او، فارغ از رنگ، نژاد، جنس، زبان و مذهب باید رعایت شود.<ref>سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص42.</ref> همچنین در این اعلامیه آمده که تمام افراد بشر آزاد به دنیا میآیند و از لحاظ حیثیت و حقوق با یکدیگر برابر هستند؛ همگی دارای عقل و [[وجدان]] هستند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند. در مقدمه اعلامیهٔ اسلامی حقوق بشر نیز منشأ و مبدأ این کرامت، خداوند در نظر گرفته شده است.<ref>سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص258.</ref> در این اعلامیه، با الهام از تعالیم اسلامی چنین آمده: انسانها بهطور کلی، یک [[خانواده]] هستند که بندگی خداوند و فرزندی آدم، آنها را جمع کرده و همه مردم بدون هرگونه تبعیضی از لحاظ نژاد، رنگ، زبان، [[جنسیت]]، اعتقادات دینی یا وابستگی سیاسی یا وضعیت اجتماعی، در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسئولیت با یکدیگر برابر هستند. این اعلامیه همچنین به حق انسانها در پرورش خود، اشاره کرده و آن را راهی برای افزایش [[ایمان]] به خداوند، افزایش احترام به حقوق و وظایف و حمایت از انسانها برشمرده است.<ref>جعفری، تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، 1371ش، ص258؛{{سخ}} | ||
جوان آراسته، حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام، 1384ش، ص84ـ85.</ref> | جوان آراسته، حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام، 1384ش، ص84ـ85.</ref> | ||
==در آموزههای اسلام== | == در آموزههای اسلام == | ||
[[پرونده:کرامت انسانی۱.jpg|جایگزین=همایش بزرگداشت روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی|بندانگشتی|همایش بزرگداشت روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی، چهارشنبه ۱۶ مرداد ۱۳۹۸ش]] | [[پرونده:کرامت انسانی۱.jpg|جایگزین=همایش بزرگداشت روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی|بندانگشتی|همایش بزرگداشت روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی، چهارشنبه ۱۶ مرداد ۱۳۹۸ش]] | ||
کرامت از منظر آموزههای اسلامی، همان حرمت و ارزشی است که در تمام انسانها بهصورت یکسان وجود دارد.<ref>حبیبزاده، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۸۴ش، ص55ـ56.</ref> شناخت کرامت انسانی، بهعنوان مبدأ و مبنای بسیاری از حقوق آدمی مانند حق حیات در زندگی، حق آزادی، امنیت، رشد و شکوفایی شخصیت او در پرتو آموزش و پرورش، ضروری است. کرامت انسانی، همچنین، بهمعنای بزرگواری و احترام گذاشتن به همه انسانها است که آیات مختلفی از [[قرآن]] و کتب مقدس، از آن یاد کردهاند. پیشوایان دین [[اسلام]] همواره بر احترام و حفظ حرمت [[مسلمانان]] و غیرمسلمانان تأکید کردهاند. در قانون اساسی [[ایران]] و بسیاری از قراردادها و معاهدات بینالمللی نیز بر کرامت انسانی تأکید شده است.<ref>حبیبزاده، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۸۴ش، ص55.</ref> علامه طباطبایی چندین آیه از قرآن<ref>سوره اسراء، آیه 70؛ سوره بقره، آیه 30؛ سوره حجرات، آیه 13.</ref> را ناظر به موضوع [[کرامت]] انسانی دانسته است.<ref>طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1393ق، ج1، ص114؛ ج18، ص326ـ327.</ref> این آیات از منظر بسیاری از مفسران قرآن، به گرامیداشتن انسانها و جایگاه آنها در آفرینش و برتری انسان بر سایر مخلوقات خداوند اشاره دارند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج12، ۱۳۷۱ش، ص196؛{{سخ}} | کرامت از منظر آموزههای اسلامی، همان حرمت و ارزشی است که در تمام انسانها بهصورت یکسان وجود دارد.<ref>حبیبزاده، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۸۴ش، ص55ـ56.</ref> شناخت کرامت انسانی، بهعنوان مبدأ و مبنای بسیاری از حقوق آدمی مانند حق حیات در زندگی، حق آزادی، امنیت، رشد و شکوفایی شخصیت او در پرتو آموزش و پرورش، ضروری است. کرامت انسانی، همچنین، بهمعنای بزرگواری و احترام گذاشتن به همه انسانها است که آیات مختلفی از [[قرآن]] و کتب مقدس، از آن یاد کردهاند. پیشوایان دین [[اسلام]] همواره بر احترام و حفظ حرمت [[مسلمانان]] و غیرمسلمانان تأکید کردهاند. در قانون اساسی [[ایران]] و بسیاری از قراردادها و معاهدات بینالمللی نیز بر کرامت انسانی تأکید شده است.<ref>حبیبزاده، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۸۴ش، ص55.</ref> علامه طباطبایی چندین آیه از قرآن<ref>سوره اسراء، آیه 70؛ سوره بقره، آیه 30؛ سوره حجرات، آیه 13.</ref> را ناظر به موضوع [[کرامت]] انسانی دانسته است.<ref>طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1393ق، ج1، ص114؛ ج18، ص326ـ327.</ref> این آیات از منظر بسیاری از مفسران قرآن، به گرامیداشتن انسانها و جایگاه آنها در آفرینش و برتری انسان بر سایر مخلوقات خداوند اشاره دارند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج12، ۱۳۷۱ش، ص196؛{{سخ}} | ||
| خط ۲۳: | خط ۲۳: | ||
برخی از فقهای [[مسلمان]] معتقدند که کرامت انسان، عاملی اثرگذار در استنباط احکام اسلامی است و بسیاری از فقیهان معاصر، [[کرامت]] انسانی را بهعنوان قاعدهای در حل مسائل فقهی جدید مورد توجه قرار میدهند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127110/مصاحبه_با_آیة_الله_العظمی_مکارم_شیرازی «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی.]</ref> در همین چارچوب، حتی اگر پزشکان از بهبودی بیماری که به کما رفته، ناامید باشند، [[فقه اسلامی]] با تکیه بر کرامت انسانی اجازهٔ کشتن آن فرد را نمیدهد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1567323191-10143-5-5.pdf فروغینیا، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، ۱۳۹۸ش، ص132.]</ref> برابری دیهٔ مسلمان و غیرمسلمان و نیز حرمت [[غیبت]] غیرمسلمان، از احکامی است که برخی از فقها با تکیه بر اصل کرامت انسان، استنباط کردهاند.<ref>رویکردی به حقوق زنان، ۱۳۹۷ش، ص212.</ref> | برخی از فقهای [[مسلمان]] معتقدند که کرامت انسان، عاملی اثرگذار در استنباط احکام اسلامی است و بسیاری از فقیهان معاصر، [[کرامت]] انسانی را بهعنوان قاعدهای در حل مسائل فقهی جدید مورد توجه قرار میدهند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127110/مصاحبه_با_آیة_الله_العظمی_مکارم_شیرازی «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی.]</ref> در همین چارچوب، حتی اگر پزشکان از بهبودی بیماری که به کما رفته، ناامید باشند، [[فقه اسلامی]] با تکیه بر کرامت انسانی اجازهٔ کشتن آن فرد را نمیدهد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1567323191-10143-5-5.pdf فروغینیا، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، ۱۳۹۸ش، ص132.]</ref> برابری دیهٔ مسلمان و غیرمسلمان و نیز حرمت [[غیبت]] غیرمسلمان، از احکامی است که برخی از فقها با تکیه بر اصل کرامت انسان، استنباط کردهاند.<ref>رویکردی به حقوق زنان، ۱۳۹۷ش، ص212.</ref> | ||
==انواع کرامت انسانی== | == انواع کرامت انسانی == | ||
کرامت انسان از دیدگاه عالمان [[مسلمان]]، به دو بخش ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. | کرامت انسان از دیدگاه عالمان [[مسلمان]]، به دو بخش ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. | ||
برخی از مفسران [[قرآن]] همچون علامه طباطبایی، محمدحسین فضلالله و ابنعاشور، با تکیه بر آیات قرآن، کرامت ذاتی انسان را اثبات کردهاند.<ref>فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ج14، ۱۴۱۹ق، ص179ـ180؛{{سخ}} | برخی از مفسران [[قرآن]] همچون علامه طباطبایی، محمدحسین فضلالله و ابنعاشور، با تکیه بر آیات قرآن، کرامت ذاتی انسان را اثبات کردهاند.<ref>فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ج14، ۱۴۱۹ق، ص179ـ180؛{{سخ}} | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ۱۴۱۵ق، ص273؛{{سخ}} | طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ۱۴۱۵ق، ص273؛{{سخ}} | ||
زمخشری، الکشاف، ج2، ۱۴۰۷ق، ص681.</ref> و آن را نتیجه [[ایمان]] و تقوا دانستهاند.<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ۱۴۱۵ق، ص273ـ274.</ref> علامه جعفری، کرامت اکتسابی را «کرامت ارزشی» نامیده<ref>جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107ـ108.</ref> و ارزش نهایی یک انسان را به میزان کرامت اکتسابی او مرتبط دانسته است.<ref>جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107.</ref> از این منظر، کرامت اکتسابی، نوعی از کرامت و حیثیت است که انسان با کوشش و تلاش اختیاری خود در پرتو تزکیه نفس و کسب معرفت و تقرب به درگاه خدا، بهدست میآورد.<ref>جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107.</ref> | زمخشری، الکشاف، ج2، ۱۴۰۷ق، ص681.</ref> و آن را نتیجه [[ایمان]] و تقوا دانستهاند.<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ۱۴۱۵ق، ص273ـ274.</ref> علامه جعفری، کرامت اکتسابی را «کرامت ارزشی» نامیده<ref>جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107ـ108.</ref> و ارزش نهایی یک انسان را به میزان کرامت اکتسابی او مرتبط دانسته است.<ref>جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107.</ref> از این منظر، کرامت اکتسابی، نوعی از کرامت و حیثیت است که انسان با کوشش و تلاش اختیاری خود در پرتو تزکیه نفس و کسب معرفت و تقرب به درگاه خدا، بهدست میآورد.<ref>جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107.</ref> | ||
===کرامت | === کرامت ذاتی-اکتسابی === | ||
از | انسان بهطور ذاتی دارای عقل و استعدادهای بالقوه است و از منظر ادیان توحیدی، دارای نظام احسن وجودی است که حاکی از کرامت ذاتی انسان نسبت به مخلوقات دیگر است. کرامت ذاتی، زمینهای برای کسب کرامت ارزشی است که خداوند در نهاد هر انسانی به امانت گذاشته است و در پرتو ایمان و عمل صالح بهدست میآید.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n117648/کرامت_زن_در_نظام_حقوقی_اسلام . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.]</ref> کرامت اکتسابی، ارادی و اختیاری بوده و میزان دستیابی به آن به تلاشهای انسان بستگی دارد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n21210/سرویس_های_اطلاع_رسانی/جامعه/کرامت_انسانی_در_اسناد_حقوقی_اسلام#_edn3 باقری، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی.]</ref> | ||
==کرامت جنسیتی== | === کرامت فردی-اجتماعی === | ||
در نگرش اسلام؛ بانو امانت الهی، <ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، | از بعد دیگر کرامت به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است، کرامت فردی ناظر به ارزشهای اخلاق فردی و کرامت اجتماعی حاکی از نظام حقوقی افراد در جامعه است.<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/4435/جلسه-نوزدهم-حق-كرامت-انسان-2 مصباح یزدی، حق کرامت انسان (2)، جلسه نوزدهم، ص262، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.]</ref> زنان و مردان هرچند در کرامت ذاتی تفاوتی ندارند، اما تفاوتهای طبیعی و نقشهای جنسیتی، مسیر کسب کرامت اکتسابی را برای آنها متفاوت میسازد.<ref>جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1388ش، ص217.</ref> | ||
== کرامت جنسیتی == | |||
در نگرش اسلام؛ بانو امانت الهی،<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص255.</ref> شوهر نعمت الهی،<ref>ابنشعبه، تحف العقول، 1404ق، ص262.</ref> پسران نعمت و دختران حسنه هستند.<ref>. صابری یزدی، الحکم الزاهرة، 1375ش، ص442-441.</ref> مرد باید بانو را تکریم کند<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص50.</ref> و بانو باید به شوهرش عشق بورزد.<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص245.</ref> زنی که به همسرش احترام گذاشته و او را دلداری دهد، پاداش او بهشت و اجر شهید است.<ref>. طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص200.</ref> همکاری<ref>. مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج101، ص132.</ref> و نشستن مرد در کنار همسرش عبادت است.<ref>. ابن ابیفراس، مجموعه ورام، 1410ق، ج2، ص122.</ref> خانهداری و فرزندآوری، هنر زنانه است. مرد زمانی در جامعه مفید است که دارای همسر خوب باشد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6452/9582/115699/کرامت_زن_در_دیدگاه_مقام_معظم_رهبری__مدظله_العالی مولودی، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در منابع حدیثی، جهاد زن، بارداری<ref>. مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج100، ص252.</ref> و خوب شوهرداری کردن دانسته شده است.<ref>. کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص9.</ref> زن تجلی مهر الهی است که راه عبودیتش از مسیر همسری و مادری میگذرد.<ref>. علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظاممند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، 1386ش، ص39.</ref> پدر تکیهگاه عاطفی<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص173.</ref> و مادی فرزندانش<ref>. سوره مؤمنون، آیه 51.</ref> و مادر پناهگاه روحی و عاطفی آنها بهشمار میروند.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1420154/نقش-مادر-در-خانواده . شادمان، «نقش مادر در خانواده» ، وبسایت راسخون.]</ref> پدر هرچند حق ولایت بر فرزندان دارد، اما در ارائه خدمات مادر مقدّم است.<ref>. ابراهیمیپور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص196.</ref> فرزندان باید مطیع والدین خود بوده و اجازه ندارند که در برابر آنها حتی «اف»<ref>. سوره اسراء، آیه 24.</ref> و کمتر از «اف» بگویند.<ref>. نراقی، جامع السعادات، بیتا، ج2، ص258.</ref> احترام به والدین سفارش الهی<ref>. سوره لقمان، آیه 14.</ref> و حفظ حرمت آنها در ردیف بندگی خداوند است.<ref>. سوره بقره، آیه 83</ref> | |||
=== کرامت مشترک زن و مرد === | === کرامت مشترک زن و مرد === | ||
قرآن مرد و زن را از نظر ارزش انسانی و معنوی برابر دانسته و با خطابهای مشترک هر دو را یکسان مورد خطاب قرار داده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n117648/ | قرآن مرد و زن را از نظر ارزش انسانی و معنوی برابر دانسته و با خطابهای مشترک هر دو را یکسان مورد خطاب قرار داده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n117648/کرامت_زن_در_نظام_حقوقی_اسلام . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.]</ref> زن و مرد در ماهیت انسانی مشترک بوده<ref>سوره نساء، آیه 1.</ref> و هردو جنس بهطور یکسان از کرامت ذاتی برخوردار هستند.<ref>سوره اسراء، آیه 70.</ref> کرامت اکتسابی آنها نیز بهطور یکسان در گرو اعمال نیکشان است و از این جهت تفاوتی میان زن و مرد وجود نداشته و هر دو از طریق تقوا و تلاش میتوانند به کرامت انسانی دست یابند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n117648/کرامت_زن_در_نظام_حقوقی_اسلام . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.]</ref> زن و مرد، آزاد و با کرامت آفریده شدهاند و آنها متناسب با جنسیت و تفاوتهای طبیعی، راههای متفاوت زنانه و مردانه را برای کسب کرامت میپیمایند.<ref>مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص138.</ref> | ||
=== کرامتهای متفاوت زن و مرد === | === کرامتهای متفاوت زن و مرد === | ||
خداباوری و خودباوری، عوامل محوری در کسب کرامت انسانی هستند؛ خداباوری انسان را با حقیقت کریمانه او پیوند میدهد و خودباوری بر مبنای این اتصال، آدمی را باورمند به شرافت انسانی میسازد. انسان خودباور به تواناییها و استعدادهای بالفعل و بالقوّه خود واقف شده و درصدد استفاده صحیح از آنها برمیآید.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1088518/ | خداباوری و خودباوری، عوامل محوری در کسب کرامت انسانی هستند؛ خداباوری انسان را با حقیقت کریمانه او پیوند میدهد و خودباوری بر مبنای این اتصال، آدمی را باورمند به شرافت انسانی میسازد. انسان خودباور به تواناییها و استعدادهای بالفعل و بالقوّه خود واقف شده و درصدد استفاده صحیح از آنها برمیآید.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1088518/عوامل-کرامت-ساز-انسان-از-منظر-نهج-البلاغه شکیبایی، «عوامل کرامت ساز انسان از منظر نهج البلاغه»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از چنین خاستگاهی، کرامت اکتسابی در حوزه جنسیت با هویت زنانگی و مردانگی مرتبط میشود. ارزش محوری در این حوزه، حفظ هویت زنانه و مردانه است. همانگونه که مرد بودن برای مرد ارزش است، زن بودن برای زن یک اصل ارزشی است. از این منظر، تشبه زن به مرد و تشبه مرد به زن، ضدارزش است، زیرا هر کدام دارای طبیعت و جایگاه نسبتاً متفاوتی هستند. بر مبنای این تفاوتها، راههای کسب کرامت زنانه و مردانه تفاوت نسبی یافته و عمدتاً معطوف به التزام عملی به وظایفی است که در دستگاه خلقت برای آنها تعریف شده است. زن با حفظ هویت زنانگی، دارای عظمت، کرامت و نقش بیبدیل در جامعه است. جامعه سالم جامعهای است که نصف از آن واقعاً مرد و نیمی دیگر آن واقعاً زن بوده و هرکدام با حفظ هویت جنسیتی خود در میدانهای معنوی و مادی جامعه حضور دارند. در طبیعت زن، لطافت و محبتی وجود دارد که میتواند خود و محیط پیرامونش را کریمانه بسازد. این توانمندی در انحصار زن است و زنان با تکیه بر آن، نقش اجتماعی ویژهٔ خود را ایفا میکنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6452/9582/115699/کرامت_زن_در_دیدگاه_مقام_معظم_رهبری__مدظله_العالی مولودی، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
==کرامت در ادبیات فارسی== | == کرامت در ادبیات فارسی == | ||
کرامت انسانی، بهعنوان دغدغهای همیشگی در نظم و نثر بزرگان ادبیات [[ایران]]، جایگاهی ویژه داشته است. [[خیام]] در شعری میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/khayyam/nouroozname/sh42/ خیام، نوروزنامه، بخش 42، حکایت، سایت گنجور.]</ref> | کرامت انسانی، بهعنوان دغدغهای همیشگی در نظم و نثر بزرگان ادبیات [[ایران]]، جایگاهی ویژه داشته است. [[خیام]] در شعری میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/khayyam/nouroozname/sh42/ خیام، نوروزنامه، بخش 42، حکایت، سایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۵: | ||
{{پایان نستعلیق}} | {{پایان نستعلیق}} | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* قرآن کریم | * قرآن کریم. | ||
* ابنعاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق. | * ابنعاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق. | ||
* ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق. | * ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق. | ||
| خط ۱۱۰: | خط ۱۱۲: | ||
* «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ خرداد ۱۳۹۶ش. | * «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ خرداد ۱۳۹۶ش. | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن ۳، انسانشناسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن ۳، انسانشناسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش. | ||
* ابراهیمیپور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش. | |||
* ابن ابیفراس، ورام، مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ق. | |||
* ابنشعبه حرانی، حسن، تحف العقول عن آلالرسول، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۴ق. | |||
* اکبری، محمدظاهر، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۵ش. | |||
* باقری، ابراهیم، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی: تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۵ش. | |||
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، ۱۳۸۸ش. | |||
* خامنهای، سیدعلی، «کرامت زن»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | |||
* شادمان، فاطمهزهرا، «نقش مادر در خانواده»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۷ش. | |||
* شکیبایی، ایمان، «عوامل کرامت ساز انسان از منظر نهج البلاغه»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش. | |||
* صابر، عزیز و شجاعی، جعفر، «کرامت انسانی از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه: تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۷ش. | |||
* صابری یزدی، علیرضا، الحکم الزاهره، ترجمه انصاری، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۵ش. | |||
* طبرسی، رضیالدین حسن، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق. | |||
* علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظاممند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، خردنامه همشهری، ۱۳۸۶ش. | |||
* کلینی، ابوجعفر، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق. | |||
* گنزالس، زهرا، «هدف اصلی انقلاب جنسیتی در غرب، ساختن آینده جنسیتی خنثی است»، وبسایت پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | |||
* محبی، محمدعارف، «مردمی شدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، در معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره اول، زمستان ۱۴۰۲ش. | |||
* مصباح یزدی، محمدتقی، حق کرامت انسان (۲)، جلسه نوزدهم، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۳ش. | |||
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۷ش. | |||
* مظفری، آیت، «تکریم انسان از منظر اسلام و لیبرالیسم»، در انسانپژوهی دینی، سال هشتم، شماره ۲۵، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش. | |||
* مولودی، زینب، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه: تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* نراقی، ملا محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، اعلمی، بیتا. | |||
* نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۰۸ق. | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۳۱
کرامت انسانی؛ بزرگواری نوع انسان
کرامت انسان به ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. کرامت ذاتی ناظر به ماهیت انسانی است که زن و مرد در آن مشترک هستند. در کرامت اکتسابی اما زنان و مردان بهدلیل تفاوتهای طبیعی، مسیرهای کمابیش متفاوتی را میپیمایند. اقتضای کرامت انسانی آن است که زنان و مردان با حفظ هویت جنسیتی خود در جامعه، تکریم شوند. نظام حقوقی و اخلاقی، کرامت جنسیتیِ زنان و مردان را متناسب با کرامت ذاتی آنها تنظیم میکند.
مفهومشناسی
کرامت بهمعنای بزرگی ورزیدن[۱] و جوانمرد گردیدن،[۲] بزرگی، بزرگواری، پاکبودن از آلودگی[۳] و شرافت، معلول بهرهمندی از خصوصیتی است که در دیگران نباشد، برخلاف تفضیل بهمعنای برتری فرد در فضیلت مشترک با دیگران. کرامت انسان از این منظر، معلول بهرهمندی از خصوصیت عقل است که دیگر موجودات از آن بهرهای ندارند[۴] و انسان در پرتو بهرهمندی از کرامت، دارای حرمت و احترام است.[۵] این واژه بهمعنای سرافرازی، عزت و رفعت نیز آمده است. برخی از محققان، کرامت را عزت و برتری انسان در نفس و ذات دانستهاند که نسبت به دیگری سنجیده میشود و لازمهٔ آن، بخشندگی و سخاوت است.[۶]
زن و مرد بر مبنای ماهیت مشترک انسانی و امتیازات اکتسابی سازگار با تفاوتهای طبیعی، دارای کرامت هستند.[۷] لیبرالیسم که بر یکسانی جنسیتی انسانها پای میفشرد[۸] بیتوجه به تفاوتهای طبیعی زن و مرد، فقط بر کرامت ذاتی انسان، تمرکز کرده و آزادی نامحدود انسان را میطلبد؛[۹] اما آموزههای اسلام با توجه به خلقت دوگانه زن و مرد، کرامت آنها را دارای تفاوت نسبی میداند؛[۱۰] آزادی را در چارچوب قواعد اخلاقی معنا کرده و تشابه زن با مرد را اهانت و ستم به زن،[۱۱] منشأ از خودبیگانگی زنان با هویت زنانگیشان و دارای پیامدهای ویرانگر در حوزه خانواده میداند.[۱۲]
اهمیت کرامت انسانی
اهمیت کرامت انسانی در قانون اساسی ایران[۱۳] و کنوانسیونهای بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در اعلامیهٔ حقوق بشر (۱۹۴۸م)، تأکید شده که حقوق انسان و احترام به او، فارغ از رنگ، نژاد، جنس، زبان و مذهب باید رعایت شود.[۱۴] همچنین در این اعلامیه آمده که تمام افراد بشر آزاد به دنیا میآیند و از لحاظ حیثیت و حقوق با یکدیگر برابر هستند؛ همگی دارای عقل و وجدان هستند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند. در مقدمه اعلامیهٔ اسلامی حقوق بشر نیز منشأ و مبدأ این کرامت، خداوند در نظر گرفته شده است.[۱۵] در این اعلامیه، با الهام از تعالیم اسلامی چنین آمده: انسانها بهطور کلی، یک خانواده هستند که بندگی خداوند و فرزندی آدم، آنها را جمع کرده و همه مردم بدون هرگونه تبعیضی از لحاظ نژاد، رنگ، زبان، جنسیت، اعتقادات دینی یا وابستگی سیاسی یا وضعیت اجتماعی، در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسئولیت با یکدیگر برابر هستند. این اعلامیه همچنین به حق انسانها در پرورش خود، اشاره کرده و آن را راهی برای افزایش ایمان به خداوند، افزایش احترام به حقوق و وظایف و حمایت از انسانها برشمرده است.[۱۶]
در آموزههای اسلام
کرامت از منظر آموزههای اسلامی، همان حرمت و ارزشی است که در تمام انسانها بهصورت یکسان وجود دارد.[۱۷] شناخت کرامت انسانی، بهعنوان مبدأ و مبنای بسیاری از حقوق آدمی مانند حق حیات در زندگی، حق آزادی، امنیت، رشد و شکوفایی شخصیت او در پرتو آموزش و پرورش، ضروری است. کرامت انسانی، همچنین، بهمعنای بزرگواری و احترام گذاشتن به همه انسانها است که آیات مختلفی از قرآن و کتب مقدس، از آن یاد کردهاند. پیشوایان دین اسلام همواره بر احترام و حفظ حرمت مسلمانان و غیرمسلمانان تأکید کردهاند. در قانون اساسی ایران و بسیاری از قراردادها و معاهدات بینالمللی نیز بر کرامت انسانی تأکید شده است.[۱۸] علامه طباطبایی چندین آیه از قرآن[۱۹] را ناظر به موضوع کرامت انسانی دانسته است.[۲۰] این آیات از منظر بسیاری از مفسران قرآن، به گرامیداشتن انسانها و جایگاه آنها در آفرینش و برتری انسان بر سایر مخلوقات خداوند اشاره دارند.[۲۱] برخی از مفسران، کرامت انسانی را از اصول پایهای و ثابت برای انسانها و حقوق آنها برشمردهاند،[۲۲] و مهمترین هدف پیامبران را کمک به انسانها در دستیابی به کرامت انسانی دانستهاند.[۲۳]
در روایات متعددی از امامان شیعه به مبحث کرامت و احترام به افراد، توجه شده است.[۲۴] پیامبر خدا به احترام جنازهٔ یک فرد یهودی از جا برخاست و به یاران خود آموخت که هرگاه جنازهای دیدید، به احترام او از جای خود برخیزید.[۲۵] همچنین امام علی در نامه به مالک اشتر، بر لزوم حرمتگذاری به غیرمسلمین تأکید کرده است.[۲۶]
در فقه
برخی از فقهای مسلمان معتقدند که کرامت انسان، عاملی اثرگذار در استنباط احکام اسلامی است و بسیاری از فقیهان معاصر، کرامت انسانی را بهعنوان قاعدهای در حل مسائل فقهی جدید مورد توجه قرار میدهند.[۲۷] در همین چارچوب، حتی اگر پزشکان از بهبودی بیماری که به کما رفته، ناامید باشند، فقه اسلامی با تکیه بر کرامت انسانی اجازهٔ کشتن آن فرد را نمیدهد.[۲۸] برابری دیهٔ مسلمان و غیرمسلمان و نیز حرمت غیبت غیرمسلمان، از احکامی است که برخی از فقها با تکیه بر اصل کرامت انسان، استنباط کردهاند.[۲۹]
انواع کرامت انسانی
کرامت انسان از دیدگاه عالمان مسلمان، به دو بخش ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. برخی از مفسران قرآن همچون علامه طباطبایی، محمدحسین فضلالله و ابنعاشور، با تکیه بر آیات قرآن، کرامت ذاتی انسان را اثبات کردهاند.[۳۰] این آیات با اشاره به تناسب در خلقت،[۳۱] داشتن روحی خدایی،[۳۲] در خدمت قرار دادن تمام موجودات عالم برای انسان،[۳۳] جانشینی برای خداوند در زمین[۳۴] و فراهم آوردن اسباب هدایت و رستگاری آنها بهصورت یکسان،[۳۵] ویژگیهای یکسان در آفرینش همهٔ انسانها را یادآوری کردهاند.[۳۶] از این منظر، کرامت ذاتی یا طبیعی، حقی است که همه انسانها و بدون استثنا (نژاد، رنگ، زمان و مکان) از آن بهرهمند هستند. همانگونه که سعدی نیز به این نوع از کرامت اشاره کرده است:[۳۷]
| بنیآدم اعضای یکدیگرند | که در آفرینش ز یک گوهرند |
گروهی دیگر از مفسران قرآن همچون شیخ طوسی، علامه طبرسی و زمخشری، کرامت اکتسابی انسان را مورد توجه قرار داده[۳۸] و آن را نتیجه ایمان و تقوا دانستهاند.[۳۹] علامه جعفری، کرامت اکتسابی را «کرامت ارزشی» نامیده[۴۰] و ارزش نهایی یک انسان را به میزان کرامت اکتسابی او مرتبط دانسته است.[۴۱] از این منظر، کرامت اکتسابی، نوعی از کرامت و حیثیت است که انسان با کوشش و تلاش اختیاری خود در پرتو تزکیه نفس و کسب معرفت و تقرب به درگاه خدا، بهدست میآورد.[۴۲]
کرامت ذاتی-اکتسابی
انسان بهطور ذاتی دارای عقل و استعدادهای بالقوه است و از منظر ادیان توحیدی، دارای نظام احسن وجودی است که حاکی از کرامت ذاتی انسان نسبت به مخلوقات دیگر است. کرامت ذاتی، زمینهای برای کسب کرامت ارزشی است که خداوند در نهاد هر انسانی به امانت گذاشته است و در پرتو ایمان و عمل صالح بهدست میآید.[۴۳] کرامت اکتسابی، ارادی و اختیاری بوده و میزان دستیابی به آن به تلاشهای انسان بستگی دارد.[۴۴]
کرامت فردی-اجتماعی
از بعد دیگر کرامت به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است، کرامت فردی ناظر به ارزشهای اخلاق فردی و کرامت اجتماعی حاکی از نظام حقوقی افراد در جامعه است.[۴۵] زنان و مردان هرچند در کرامت ذاتی تفاوتی ندارند، اما تفاوتهای طبیعی و نقشهای جنسیتی، مسیر کسب کرامت اکتسابی را برای آنها متفاوت میسازد.[۴۶]
کرامت جنسیتی
در نگرش اسلام؛ بانو امانت الهی،[۴۷] شوهر نعمت الهی،[۴۸] پسران نعمت و دختران حسنه هستند.[۴۹] مرد باید بانو را تکریم کند[۵۰] و بانو باید به شوهرش عشق بورزد.[۵۱] زنی که به همسرش احترام گذاشته و او را دلداری دهد، پاداش او بهشت و اجر شهید است.[۵۲] همکاری[۵۳] و نشستن مرد در کنار همسرش عبادت است.[۵۴] خانهداری و فرزندآوری، هنر زنانه است. مرد زمانی در جامعه مفید است که دارای همسر خوب باشد.[۵۵] در منابع حدیثی، جهاد زن، بارداری[۵۶] و خوب شوهرداری کردن دانسته شده است.[۵۷] زن تجلی مهر الهی است که راه عبودیتش از مسیر همسری و مادری میگذرد.[۵۸] پدر تکیهگاه عاطفی[۵۹] و مادی فرزندانش[۶۰] و مادر پناهگاه روحی و عاطفی آنها بهشمار میروند.[۶۱] پدر هرچند حق ولایت بر فرزندان دارد، اما در ارائه خدمات مادر مقدّم است.[۶۲] فرزندان باید مطیع والدین خود بوده و اجازه ندارند که در برابر آنها حتی «اف»[۶۳] و کمتر از «اف» بگویند.[۶۴] احترام به والدین سفارش الهی[۶۵] و حفظ حرمت آنها در ردیف بندگی خداوند است.[۶۶]
کرامت مشترک زن و مرد
قرآن مرد و زن را از نظر ارزش انسانی و معنوی برابر دانسته و با خطابهای مشترک هر دو را یکسان مورد خطاب قرار داده است.[۶۷] زن و مرد در ماهیت انسانی مشترک بوده[۶۸] و هردو جنس بهطور یکسان از کرامت ذاتی برخوردار هستند.[۶۹] کرامت اکتسابی آنها نیز بهطور یکسان در گرو اعمال نیکشان است و از این جهت تفاوتی میان زن و مرد وجود نداشته و هر دو از طریق تقوا و تلاش میتوانند به کرامت انسانی دست یابند.[۷۰] زن و مرد، آزاد و با کرامت آفریده شدهاند و آنها متناسب با جنسیت و تفاوتهای طبیعی، راههای متفاوت زنانه و مردانه را برای کسب کرامت میپیمایند.[۷۱]
کرامتهای متفاوت زن و مرد
خداباوری و خودباوری، عوامل محوری در کسب کرامت انسانی هستند؛ خداباوری انسان را با حقیقت کریمانه او پیوند میدهد و خودباوری بر مبنای این اتصال، آدمی را باورمند به شرافت انسانی میسازد. انسان خودباور به تواناییها و استعدادهای بالفعل و بالقوّه خود واقف شده و درصدد استفاده صحیح از آنها برمیآید.[۷۲] از چنین خاستگاهی، کرامت اکتسابی در حوزه جنسیت با هویت زنانگی و مردانگی مرتبط میشود. ارزش محوری در این حوزه، حفظ هویت زنانه و مردانه است. همانگونه که مرد بودن برای مرد ارزش است، زن بودن برای زن یک اصل ارزشی است. از این منظر، تشبه زن به مرد و تشبه مرد به زن، ضدارزش است، زیرا هر کدام دارای طبیعت و جایگاه نسبتاً متفاوتی هستند. بر مبنای این تفاوتها، راههای کسب کرامت زنانه و مردانه تفاوت نسبی یافته و عمدتاً معطوف به التزام عملی به وظایفی است که در دستگاه خلقت برای آنها تعریف شده است. زن با حفظ هویت زنانگی، دارای عظمت، کرامت و نقش بیبدیل در جامعه است. جامعه سالم جامعهای است که نصف از آن واقعاً مرد و نیمی دیگر آن واقعاً زن بوده و هرکدام با حفظ هویت جنسیتی خود در میدانهای معنوی و مادی جامعه حضور دارند. در طبیعت زن، لطافت و محبتی وجود دارد که میتواند خود و محیط پیرامونش را کریمانه بسازد. این توانمندی در انحصار زن است و زنان با تکیه بر آن، نقش اجتماعی ویژهٔ خود را ایفا میکنند.[۷۳]
کرامت در ادبیات فارسی
کرامت انسانی، بهعنوان دغدغهای همیشگی در نظم و نثر بزرگان ادبیات ایران، جایگاهی ویژه داشته است. خیام در شعری میگوید:[۷۴]
| و با این همه کرامت که با بنده کرده و این نعمت داده | هیچ سپاس و منت بر بنده ننهد، بر دل خویش نهد |
خاقانی نیز در بیتی این دغدغه را اینگونه بیان میکند:[۷۵]
| شه مرا زر داد گوهر دادمش زر را عوض | آن کرامت را مکافا برنتابد بیش ازین |
حافظ نیز در غزلی به کرامت اشاره کرده است:[۷۶]
| ای صاحب کرامت، شکرانهٔ سلامت | روزی تفقدی کن، درویش بینوا را |
پانویس
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ج12، ۱۴۱۴ق، ص510.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کرامت.
- ↑ باقری، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی.
- ↑ . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.
- ↑ صابر و شجاعی، «کرامت انسانی از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج10، 1361ش، ص46.
- ↑ . خامنهای، «کرامت زن»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ مظفری، «تکریم انسان از منظر اسلام و لیبرالیسم»، 1390ش، ص114-113.
- ↑ گنزالس، «هدف اصلی انقلاب جنسیتی در غرب، ساختن آینده جنسیتی خنثی است»، وبسایت پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص158-159.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص139.
- ↑ محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص93.
- ↑ متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل دو، ۱۳۸۸ش، ص25.
- ↑ سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص42.
- ↑ سلیمی، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۴ش، ص258.
- ↑ جعفری، تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، 1371ش، ص258؛
جوان آراسته، حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام، 1384ش، ص84ـ85. - ↑ حبیبزاده، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۸۴ش، ص55ـ56.
- ↑ حبیبزاده، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۸۴ش، ص55.
- ↑ سوره اسراء، آیه 70؛ سوره بقره، آیه 30؛ سوره حجرات، آیه 13.
- ↑ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1393ق، ج1، ص114؛ ج18، ص326ـ327.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج12، ۱۳۷۱ش، ص196؛
سلطانی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، ۱۳۸۵ش، ص30. - ↑ جعفری، تکاپوی اندیشهها، 1378ش، ص391.
- ↑ جوادی آملی، کرامت در قرآن، ۱۳۶۹ش، ص130.
- ↑ جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص119-123.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ج2، ۱۴۲۲ق، ص85.
- ↑ سیدرضی، نهج البلاغه، نامه53، ۱۴۱۴ق، ص427.
- ↑ «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی.
- ↑ فروغینیا، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، ۱۳۹۸ش، ص132.
- ↑ رویکردی به حقوق زنان، ۱۳۹۷ش، ص212.
- ↑ فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ج14، ۱۴۱۹ق، ص179ـ180؛
ابنعاشور، التحریر والتنویر، ۱۴۲۰ق، ص130ـ131؛
طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج13، ۱۳۹۳ق، ص155ـ156. - ↑ سوره تین، آیه 4.
- ↑ سوره حجر، آیه 29.
- ↑ سوره جاثیه، آیه 12ـ13.
- ↑ سوره انعام، آیه 165.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 164.
- ↑ سلیمی زارع، «کرامت انسانی در پرتو قرآن و روایات»، 1386ش، ص72-79.
- ↑ سعدی، گلستان، باب اول در سیرت پادشاهان، حکایت شماره 10، سایت گنجور.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج6، بیتا، ص503؛
طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ۱۴۱۵ق، ص273؛
زمخشری، الکشاف، ج2، ۱۴۰۷ق، ص681. - ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ۱۴۱۵ق، ص273ـ274.
- ↑ جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107ـ108.
- ↑ جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107.
- ↑ جعفری، پیام خرد، 1377ش، ص107.
- ↑ . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.
- ↑ باقری، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی.
- ↑ مصباح یزدی، حق کرامت انسان (2)، جلسه نوزدهم، ص262، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1388ش، ص217.
- ↑ . نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص255.
- ↑ ابنشعبه، تحف العقول، 1404ق، ص262.
- ↑ . صابری یزدی، الحکم الزاهرة، 1375ش، ص442-441.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص50.
- ↑ . نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص245.
- ↑ . طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص200.
- ↑ . مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج101، ص132.
- ↑ . ابن ابیفراس، مجموعه ورام، 1410ق، ج2، ص122.
- ↑ مولودی، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ . مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج100، ص252.
- ↑ . کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص9.
- ↑ . علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظاممند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، 1386ش، ص39.
- ↑ . نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص173.
- ↑ . سوره مؤمنون، آیه 51.
- ↑ . شادمان، «نقش مادر در خانواده» ، وبسایت راسخون.
- ↑ . ابراهیمیپور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص196.
- ↑ . سوره اسراء، آیه 24.
- ↑ . نراقی، جامع السعادات، بیتا، ج2، ص258.
- ↑ . سوره لقمان، آیه 14.
- ↑ . سوره بقره، آیه 83
- ↑ . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.
- ↑ سوره نساء، آیه 1.
- ↑ سوره اسراء، آیه 70.
- ↑ . اکبری، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص138.
- ↑ شکیبایی، «عوامل کرامت ساز انسان از منظر نهج البلاغه»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ مولودی، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ خیام، نوروزنامه، بخش 42، حکایت، سایت گنجور.
- ↑ خاقانی، دیوان اشعار، قصاید، شماره 179، در مدح ابوالمظفر شروان شاه، سایت گنجور.
- ↑ حافظ، غزلیات، غزل شماره 5، سایت گنجور.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنعاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بهتحقیق محمد زهیر الناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چ۱، ۱۴۲۲ق.
- جعفری، محمدتقی، تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، تهران، امیر کبیر، ۱۳۷۱ش.
- جعفری، محمدتقی، تکاپوی اندیشهها، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار استاد علامه جعفری، ۱۳۷۸ش.
- جعفری، محمدتقی، پیام خرد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار استاد علامه جعفری، ۱۳۷۷ش.
- جوادی آملی، عبدالله، کرامت در قرآن، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، چ۳، ۱۳۶۹ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، سیرت الهی انسان در قرآن، قم، اسراء، ۱۳۹۵ش.
- جوان آراسته، حسین، حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام، تهران، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، چ۱، ۱۳۸۴ش.
- حبیبزاده، محمدجعفر، و رحیم نژاد، اسماعیل، «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره ۱۱، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
- خاقانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
- خیام، نوروزنامه، حکایت، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ ذی ۱۴۰۰ش.
- رویکردی به حقوق زنان، قم، فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بهتصحیح مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سعدی، گلستان، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
- سلطانی، محمدعلی، «کرامت انسان از نگاه قرآن»، در مجله آینه پژوهش، شماره ۱۰۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۵ش.
- سلیمی زارع، مصطفی و قاضیزاده، کاظم، «کرامت انسانی در پرتو قرآن و روایات»، بینات (مؤسسه معارف اسلامی امام رضا)، شماره ۵۳، ۱۳۸۶ش.
- سلیمی، عبدالحکیم، درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۴ش.
- سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، بهتصحیح صبحی صالح، قم، مؤسسه دارالهجره، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدمحسن آقابزرگ تهرانی و تصحیح احمدحبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چ۳، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چ۱، ۱۴۱۵ق.
- فروغینیا، حسین و دیگران، «نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشههای فقهی اسلامی»، در فصلنامه پژوهشهای حقوقی قانون یار، شماره ۵، بهار ۱۳۹۸ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعه و النشر، ۱۴۱۹ق.
- متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، الهدی، چ۱، ۱۳۸۸ش.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، چ۱، ۱۳۶۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- «مصاحبه با آیتالله العظمی مکارم شیرازی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن ۳، انسانشناسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش.
- ابراهیمیپور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
- ابن ابیفراس، ورام، مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ق.
- ابنشعبه حرانی، حسن، تحف العقول عن آلالرسول، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۴ق.
- اکبری، محمدظاهر، «کرامت زن در نظام حقوقی اسلام»، پرتال امامخمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۵ش.
- باقری، ابراهیم، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، پرتال امام خمینی: تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، ۱۳۸۸ش.
- خامنهای، سیدعلی، «کرامت زن»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
- شادمان، فاطمهزهرا، «نقش مادر در خانواده»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
- شکیبایی، ایمان، «عوامل کرامت ساز انسان از منظر نهج البلاغه»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- صابر، عزیز و شجاعی، جعفر، «کرامت انسانی از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه: تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۷ش.
- صابری یزدی، علیرضا، الحکم الزاهره، ترجمه انصاری، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- طبرسی، رضیالدین حسن، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
- علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظاممند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، خردنامه همشهری، ۱۳۸۶ش.
- کلینی، ابوجعفر، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گنزالس، زهرا، «هدف اصلی انقلاب جنسیتی در غرب، ساختن آینده جنسیتی خنثی است»، وبسایت پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محبی، محمدعارف، «مردمی شدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، در معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره اول، زمستان ۱۴۰۲ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، حق کرامت انسان (۲)، جلسه نوزدهم، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۳ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۷ش.
- مظفری، آیت، «تکریم انسان از منظر اسلام و لیبرالیسم»، در انسانپژوهی دینی، سال هشتم، شماره ۲۵، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش.
- مولودی، زینب، «کرامت زن در دیدگاه مقام معظم رهبری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه: تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
- نراقی، ملا محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، اعلمی، بیتا.
- نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۰۸ق.