ام‌البنین: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =ام‌البنین (5).jpg

| زیرنویس تصویر    =قبر حضرت ام‌البنین در قبرستان بقیع

| فایل پادکست      =ام‌البنین.ogg

| حجم فایلپادکست    =9/56

| تاریخ پادکست      =30-3-1405

| زیرنویس عنوان    =

| عنوان اصلی        =

| عنوان انگلیسی    =

| عنوان عربی        =

| عنوان علمی        =

| شاخه علمی        =

| نوع مفهوم        =

| معنای اصطلاحی      =

| حوزه کاربرد      =

| گستره جغرافیایی  =

| منشأ تاریخی      =

| نخستین کاربرد    =

| ریشه واژه        =

| مرتبط با          =

| اهمیت            =

| مبدع              =

| مروج              =

| مقدس برای        =

| مورد احترام      =

| آثار مرتبط        =

'''{{درشت|ام‌البنین؛}}''' همسر امام علی و مادر چهار شهید کربلا.

فاطمه بنت حِزّام، مشهور به ام‌البنین، از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود و بین سال‌های پنجم و ششم هجری تولد یافت. او با [[امام علی]] ازدواج کرد و چهار پسر شجاع به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان داشت که همه در کربلا به [[شهادت]] رسیدند. ام‌البنین به وفاداری، ادب و دلبستگی به [[اهل‌بیت]] مشهور بود و پس از [[عاشورا]]، مصائب اهل‌بیت را ترویج کرد. در ایران، [[سفره نذری|سفره‌های نذری]] به نام او پهن می‌شود و باور دارند حضور او بر سفره نشانه قبولی نذر است. آرامگاه او در بقیع است و روز سیزدهم جمادی‌الثانی به نام «روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا» ثبت شده است.

== زندگی‌نامه ==

فاطمه بنت حِزّام، مشهور به «ام‌البنین»، از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود.<ref>مظفر، موسوعه بطل العلقمی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۰۰.</ref><ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4097/24141/مادر-ماه-پژوهشی-در-زندگی-و-شخصیت-ام-البنین%22س%22 طیبی، «مادر ماه; پژوهشی در زندگی و شخصیت ام البنین(س)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref> تاریخ‌نویسان نام مادر او را لیلی یا ثَمامه [[دختر]] سهیل بن عامر ذکر کرده‌اند.<ref>ابن‌عنبه، عمدة الطالب، 138ق، ص356.</ref><ref name=":0"/> از زمان [[تولد]] او اطلاعات دقیقی در دست نیست؛ اما با توجه به برخی شواهد می‌توان تولد او را بین سال‌های پنجم و ششم هجری دانست.<ref>آقاجانی قناد، مادر فضیلت‌ها، 1382ش، ص20.</ref> حِزام پدر ام‌البنین [[خواب]] دید که بر روی زمین حاصل‌خیزی نشسته و مرواریدی در دست دارد که پیوسته آن را برانداز می‌کند و محو [[زیبایی]] او شده است، در آن حال سواره‌ای از او تقاضای خرید مروارید را می‌کند. حِزام تعبیر این خواب را از معبران پرسید، آنها گفتند به‌زودی صاحب دختری می‌شود که شخصیت والایی به [[خواستگاری]] او خواهد آمد که او (حزام) نیز به‌واسطهٔ این [[ازدواج]] به بزرگی خواهد رسید.<ref>الزهیری الجعفری و میرزاجان، «شخصیت و موقعیت ام‌البنین در اسلام «، 1386ش، ص39.</ref>

مدتی پس از [[شهادت]] حضرت [[فاطمه زهرا]]، [[امام علی]] از برادرش عقیل خواست تا بانویی از تبار دلیرمردان عرب را به او معرفی کند تا برای او پسری شجاع به دنیا آورد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/96104/شخصیت-و-موقعیت-ام-البنین-در-اسلام میرزاجان، «شخصیت و موقعیت ام البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref> عقیل، «ام‌البنین» را که پدر و اجدادش از شجاع‌ترین و دلیرترین افراد قوم عرب بودند، معرفی کرد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ام_البنین#cite_note-3 «ام‌البنین»، در دانشنامه اسلامی]</ref> ام‌البنین نیز در این‌باره خوابی دید که حاکی از مبارک بودن این ازدواج بود. ثمرهٔ این ازدواج، چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود و به همین خاطر او را «ام‌البنین» می‌نامیدند. فرزندان او همگی در [[کربلا]] به [[شهادت]] رسیدند و نسل او از طریق [[عبدالله]] فرزند عباس بن علی ادامه یافت.<ref>جعفرزاده، بانوی ادب، حضرت ام البنین،1394ش، ص47.</ref>

درباه اینکه ام‌البنین بعد از فاطمه زهرا همسر دوم یا سوم علی (ع) بوده است اختلاف نظر وجود دارد. برخی نقل‌های تاریخی؛ از ازدواج علی (ع) با امامه دختر زینب به توصیه فاطمه زهرا (س) اشاره دارند.<ref>ابن‌اثیر، اسدالغابه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲</ref> اما برخی از نقل‌ها بنا بر روایت امام صادق (ع) ام‌البنین را اولین همسر امام علی (ع) بعد از حضرت فاطمه (س) می‌دانند.<ref>کلباسی، خصائص العباسیه، ۱۳۸۷ش، ص۶۵.</ref> گفته‌اند ام‌البنین پس از چندی به امام علی (ع) پیشنهاد داد که به جای فاطمه، که اسم اصلی‌اش بود، او را «ام البنین» صدا زنند، تا فرزندان فاطمه از ذکر نام فاطمه توسط حضرت علی (ع) به یاد مادرشان، نیفت‌اند.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۶۹.</ref> حاصل ازدواج ام‌البنین چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان است. به دلیل داشتن همین پسران، او را «ام البنین»، یعنی مادر پسران می‌خواندند. همه فرزندان ام‌البنین در واقعه کربلا به شهادت رسیدند.<ref>[https://www.abdulazim.com/ar/node/1600#portlet-mosts-visited «نگاهی به زندگی ام البنین (س)»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم]</ref> در منابع تاریخی هیچ اشاره‌ای به ازدواج ام‌البنین بعد از علی (ی) نشده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص48</ref>

ام‌البنین در واقعه کربلا حضور نداشت. ۴ فرزند پسر اود در کربلا به شهادت رسیدند.<ref>محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۲۹۳</ref> حضرت زینب پس از بازگشت به [[مدینه]]، به دیدار او رفت و شهادت چهار فرزندش در [[کربلا]] را به او اطلاع داد.<ref>[https://lib.eshia.ir/70570/1/125 الموسوی المقرم، العباس، 1427ق، ص 125.]</ref> در گزارشی تاریخی آمده است که وقتی خبر شهادت فرزندانش را شنید از احوال امام حسین پرسید و گفت اگر حسین زنده باشد، شهادت فرزندانم آسان است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال فی احوال الرجال،1350ش، ج2، ص231.</ref> ام‌البنین پس از واقعهٔ [[کربلا]]، با نوحه‌سرایی و مرثیه‌خوانی مصائب [[اهل‌بیت]] در واقعهٔ کربلا را برای مردم بیان می‌کرد.<ref>اصفهانی، مقاتل الطالبین، 1372ش، ص90.</ref> برخی در این‌باره، اشعاری را به او نسبت داده‌اند.<ref>سماوی، ابصارالعین فی ابصارالحسین،1341ق، ص64.</ref> پس از خبر شهادت فرزندان ام‌البنین، او هر روز با نوه‌اش عبیدالله (فرزند حضرت عباس) به قبرستان بقیع می‌رفت و در آنجا اشعاری که خود سروده بود، می‌خواند و می‌گریست. اهل مدینه گرد ایشان جمع می‌شدند و با او در گریستن همنوا می‌شدند. حتی گفته‌اند مروان بن حکم نیز با آنان همراه می‌شد و می‌گریست. ایشان را ادیب و شاعری فصیح و اهل فضل و دانش دانسته‌اند. او در رثای حضرت عباس (ع) اشعاری را سروده بود و می‌خواند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ام_البنین#cite_note-7 «ام‌البنین»، در دانشنامه اسلامی]</ref>

در خصوص تاریخ دقیق وفات ام‌البنین اختلاف است، برخی آن را سیزدهم [[جمادی الثانی|جمادی‌الثانی]]<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، ۱۳۷۶ش، ج2، ص76.</ref> و برخی دیگر هجدهم جمادی‌الثانی سال ۶۴ هجری دانسته‌اند.<ref>زهیری، السیدة أم‌البنین سیرتها - کراماتها، ۲۰۰۶م، ص169-170.</ref> آرامگاه او در قبرستان [[بقیع]] واقع شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، ۱۳۷۶ش، ج2، ص76.</ref>

== ویژگی‌ها ==

ام‌البنین را شاعر و خوش‌بیان<ref>امین، أعیان الشیعة، 1403ق، ج8، ص389.</ref> معرفی کرده‌اند. او نسبت به [[اهل‌بیت]] دلبستگی خاصی داشت و خود را [[وقف]] خدمت به آنان کرده بود.<ref>ربانی خلخالی، ستارهٔ درخشان مدینه حضرت ام‌البنین، 1378ش، ص7.</ref> ارادت او به این خاندان به‌گونه‌ای بود که وقتی خبر شهادت فرزندانش را برایش آوردند به آن توجهی نکرد و جویای خبری از [[امام حسین]] شد.<ref>دخیل، العباس، 1401ق، ج1، ص325.</ref> در تاریخ این امر را کم‌سابقه دانسته‌اند که زنی فرزندان هَووی خود را چنان دوست داشته باشد که حتی آنان را بر فرزندان خود مقدم بدارد.<ref>عبدالأمیر انصاری، ام‌البنین نمادی از خودگذشتگی، 1375ش، ص38.</ref> ام‌البنین نزد اهل‌بیت جایگاه خاصی داشت تا آنجا که در ایام عید به محضرش می‌رفتند و به او ادای احترام می‌کردند.<ref>ربانی خلخالی، ستارهٔ درخشان مدینه حضرت ام‌البنین، 1378ش، ص7.</ref> [[حضرت زینب]] پس از واقعهٔ کربلا همواره مقام او را گرامی می‌داشت و به دیدارش می‌رفت.<ref>آقاجانی قناد، مادر فضیلت‌ها، 1382ش، ص13.</ref> برخی ویژگی‌های او عبارت‌اند از:

=== وفاداری ام‌البنین ===

ام‌البنین در خاندانی پرورش یافته بود که به وفاداری شهره بودند؛ او پس از شهادت [[امام علی]]، ازدواج نکرد.<ref>ابن شهرآشوب، المناقب آل ابی‌طالب، بی‌تا، ج3، ص305.</ref> حس وفاداری در فرزندان او نیز بارز بود که نمونه‌ای از آن، در وفاداری فرزندانش به امام حسین در کربلا آشکار شد.<ref>سالکی، ام‌البنین،1382ش، ص56.</ref>

 

=== شجاعت ام‌البنین ===

ام‌البنین همچون خاندانش [[شجاع]] و دلیر بود. پس از شهادت امام حسین و یارانش برای [[عزاداری]] در [[بقیع]] حضور می‌یافت. شهامت او در آن فضای خفقان‌بار سبب می‌شد تا سایر مردم هم به پشتوانهٔ او در آنجا حضور یابند.<ref>طبری، تاریخ طبری، بی‌تا، ج6، ص296.</ref> عقیل خاندان کلابیة را به حضرت علی (ع) معرفی کرده و عرضه داشتند: در میان قوم عرب نمی‌توان کسی را یافت که از پدران و نیاکان امّ البنین شجاع تر و دلاورتر باشند. توصیف اجداد و اخوال ایشان به القابی چون: «ملاعب الأسنة» یعنی به بازی گیرنده نیزه‌ها، «قتیل البراص» ‏یعنی کشنده دشمن و بیماری، «فارس قرزل» سوارکار تنومند، نشان از شجاعت و دلاوری آنان دارد.<ref>شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، ۱۴۰۹ق، ج‏ 1، ص 72</ref>

=== اصالت ===

نخستین ویژگی از خصایص ام‌البنین «اصالت» ایشان است. خاندان أم‌البنین از اصیل‌ترین و شریف‌ترین خاندان‌های عرب بودند. آباء ایشان، أشرف سادات عرب بودند، به گونه‌ای که خاندان‌های دیگر به شرافت و اصالت ایشان افتخار می‌کردند. این اصالت در ابعاد مختلفی به ظهور رسیده بود، در اینجا به اهم آنها اشاره می‌کنیم:

# صفات پسندیده خاندان أم‌البنین صاحب مکارم اخلاق و محامد خصال بسیار در جود، کرم، شجاعت، فصاحت، عفت، طهارت، شرافت، کرامت، حمیت، عزت و … بودند، به همین سبب مورد افتخار بزرگان عرب بودند.<ref>تاج‌الدین، المجالس الشجیة فی سیرة ام البنین التقیة، ص ۱۳ و ۲۳ و ۲۴</ref>

# آگاه به آداب و علوم أم البنین در بیتی پرورش یافته بودند که به جمیع آداب و علوم زمان خود اشرافیت داشتند. «ثمامة» مادر ایشان بانویی کامل، عاقل و ادیب بود و «حزام» پدر ایشان صاحب اخلاق صالحین ابرار و خوی اصیل زادگان آزاده بود، ام‌البنین به گونه ای تربیت شده بودند که به جمیع این آداب آگاهی داشتند.<ref>تاج‌الدین، المجالس الشجیه فی سیره ام‌البنین التقیه، ص۸۷ و ۱۹</ref>

# راستگویی خاندان ام‌البنین به برخورداری از لسان فصیح و بلیغ شهرت داشتند. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) جناب لبید را که از عموهای أم البنین بودند.<ref>تاج‌الدین، المجالس الشجیه فی سیره ام‌البنین التقیه، ص 50</ref>

 

=== فصاحت و بلاغت ===

در خاندان بنی کلاب شاعران برجسته ای وجود داشتند که عرب همواره به اشعار آنان استناد می‌کرد آنان در اوج فصاحت و بلاغت قرار داشتند. ام‌البنین در این خانواده‌ها رشد کرده بود. این ویژگی فصاحت و بلاغت گفتار، از اشعاری که در رثای فرزندان خود سروده است مشخص می‌شود. از جمله اشعار جاودانه وی که مورد تجلیل و تحسین بزرگان ادب قرار گرفته است شعر وی پس از شهادت پسرش می‌باشد:

اربعة مثل نسور الرّبی / قد واصلوا الموت بقطع الوتین.<ref>طیبی، «مادر ماه؛ پژوهشی در زندگی و شخصیت ام البنین (س)»، 1392ش</ref>

== ام‌البنین در فرهنگ شیعی ==

[[پرونده:ام‌البنین (3).jpg|جایگزین=سفره ام‌البنین در بین الحرمین|بندانگشتی|سفره حضرت ام‌البنین (س) در شب شهادتشان در بین‌الحرمین، کربلا]]

در میان مسلمانان تشیع ام‌البنین معروف به باب‌الحوائج است. به همین جهت بسیاری از مسلمانان شیعه جهت برآورده شدن حاجات خود به ام‌البنین متوسل می‌شوند. توسل به ام‌البنین از طریق انجام نذر مانند: مانندِ انداختن سفره نذری، آش، حلوا و خیرات کردن خرما در راه خدا و بنام ایشان صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین «ام‌البنین»، دائره‌المعارف بزرگ اسلامی]</ref> در ذیل به مواردی از آن اشاره می‌شود:

=== سفرهٔ ام‌البنین ===

[[پرونده:ام‌البنین (1).jpg|جایگزین=آش آماج کماج|بندانگشتی|زنان خراسانی درحال پخت آش آیین نذر اُماج کُماج]]

مردم برخی از روستاها و شهرهای [[ایران]]، سفره‌ای [[نذری]] به نام ام‌البنین برپا می‌کنند که به «سفرهٔ مادر حضرت ابوالفضل» یا «سفرهٔ مادر حضرت عباس» نیز شهرت دارد. همچنین سفره‌ای به نام «[[سفره بی‌بی سه‌شنبه|بی‌بی سه‌شنبه]]» در مناطقی مانند [[خراسان]]<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۸.</ref> به حضرت ام‌البنین و در جاهایی دیگر مانند شاهرود<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۹۰–۳۹۴.</ref> به حضرت [[فاطمه زهرا|فاطمهٔ زهرا]] نسبت داده‌اند و به نام آن دو بی‌بی «سفرهٔ ام‌البنین» و «سفرهٔ حضرت فاطمه» نامیده‌اند.<ref>بلوکباشی، «امّ الْبَنین در فرهنگ عامه»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف اسلامی.</ref>

 

 

 

== بزرگداشت ام‌البنین ==

== پانویس ==

* ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، بی‌تا.

* اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین، به‌تحقیق سید احمد صقر، قم، شریف‌رضی، ۱۳۷۲ش.

* امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.

* پاک‌نیا، عبدالکریم، «ویژگی‌ها و فضائل حضرت ام‌البنین»، مبلغان، شمارهٔ ۱۰۴، ۱۳۸۷ش،

* تجربه‌کار، نصرت، «بعضی از رسوم باستانی»، مجلهٔ مردم‌شناسی، شماره ۲، تهران، ۱۳۳۵ش.

* جعفرزاده، جلیل، بانوی ادب، حضرت ام‌البنین، ری، سمیع، ۱۳۹۴ش.

* دخیل، علی‌محمد، العباس، بیروت، مؤسسهٔ اهل بیت، ۱۴۰۱ق.

* ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، قم، مکتب الحسین، ۱۳۷۶ش.

* ربانی خلخالی، علی، ستاره درخشان مدینه؛ حضرت ام البنین (س) همسر باوفای امیر المومنین (ع)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۷۸ش.

* زهیری، داود بن عبدالله، السیدة أم‌البنین سیرتها - کراماتها، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۲۰۰۶م.

* سالکی، محمدعلی، ام‌البنین، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۲ش.

* سماوی، محمد بن طاهر، ابصار العین فی ابصار الحسین، نجف، حیدریة، ۱۳۴۱ق.

* شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، بیروت، دارالمرتضی، ۱۴۰۹ق.

* شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۱ش.

* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.

* طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، به‌تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.

* طیبی، ناهید، «مادر ماه؛ پژوهشی در زندگی و شخصیت ام البنین (س)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.

* عبدالامیر انصاری، محمدرضا، ام‌البنین نمادی از خودگذشتگی، برگردان موسی دانش، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش.

* فقیری، ابوالقاسم، «سفره‌ها در شیراز»، هنر و مردم، تهران، مرداد ۱۳۵۰ش، شم‍اره ۱۰۶.

* مامقانی، شیخ عبدالله، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف، مطبعة المرتضویة، ۱۳۵۰ش.

* محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعة، تهران، ۱۳۶۴ش.

* میرزاجان، محمدرضا، «شخصیت و موقعیت ام البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.