ام‌البنین
 کاشی فیروزه‌ای با خوشنویسی «السلام علیکِ یا ام‌البنین» | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| نام و شناسه | |
|---|---|
| نام | فاطمه |
| کنیه | ام‌البنین |
| شناخته‌شده برای | همسر امام علی و مادر ابوالفضل العباس |
| زندگی و مرگ | |
| زادهٔ | بین سالهای ۵ و ۶ ق |
| درگذشت | ۶۴ ق |
| آرامگاه | بقیع |
| مشخصات فردی و اجتماعی | |
| محل زندگی | مدینه |
| ملیت | عرب |
| دین | اسلام |
| خانواده | |
| همسر | امام علی |
| فرزندان | عباس جعفر عبدالله عثمان |
| پدر | حزام بن خالد |
| مادر | ثمامه دختر سهیل |
ام‌البنین؛ همسر امام علی و مادر چهار شهید کربلا.
ام‌البنین، فاطمه دختر حِزّام از قبیلهٔ بنی‌کِلاب و از خاندانی اصیل و شریف بود که به شجاعت، بخشندگی، عفت و راستگویی شهرت داشتند. پس از شهادت حضرت فاطمه، امام علی با او ازدواج کرد و ثمرهٔ این پیوند چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود؛ به همین سبب او را ام‌البنین خواندند. همهٔ فرزندان او در کربلا به شهادت رسیدند. او زنی شاعر، خوش‌بیان و دلیر بود و دل در گرو اهل‌بیت داشت. پس از کربلا، با نوحه و مرثیه یاد شهیدان را زنده نگه داشت. شیعیان برای برآورده شدن حاجات به او توسل می‌جویند و نذرهایی مانند آش و حلوا به نامش انجام می‌دهند. در تقویم ایران، ۱۳ جمادی‌الثانی به یاد او روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا نام‌گذاری شده است.
زندگی‌نامه
ام‌البنین، فاطمه دختر حِزّام از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود[۱] و مادرش را لیلی یا ثَمامه دختر سهیل بن عامر دانسته‌اند.[۲][۳] زمان تولد او را بین سالهای پنجم و ششم هجری گفته‌اند.[۴] پدرش حِزّام خوابی دید که تعبیرش تولد دختری بزرگ‌قدر بود که شخصیت والایی به خواستگاری او می‌آید.[۵] خاندان او از اصیل‌ترین و شریف‌ترین خاندان‌های عرب بود و به شجاعت، بخشندگی، عفت، شرافت، راستگویی و فصاحت شهرت داشتند.[۶][۷]
پس از شهادت حضرت فاطمه، امام علی از برادرش عقیل خواست بانویی از تبار دلیران عرب معرفی کند تا برای او فرزندی شجاع به دنیا آورد؛ عقیل فاطمه کلابیه را معرفی کرد.[۸] ثمرهٔ ازدواج آنان چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود و به همین دلیل او را ام‌البنین خواندند. همهٔ فرزندانش در کربلا به شهادت رسیدند و نسل او از طریق عبدالله، فرزند عباس، ادامه یافت.[۹][۱۰] برخی گزارش‌های تاریخی او را نخستین همسر امام علی پس از فاطمه زهرا می‌دانند.[۱۱][۱۲] او خود پیشنهاد داد به‌جای فاطمه، او را ام‌البنین صدا بزنند تا فرزندان فاطمه زهرا با شنیدن نام مادرشان یاد آن بانوی بزرگ نیفتند.[۱۳] وی پس از شهادت امام علی نیز ازدواج نکرد.[۱۴][۱۵]
ویژگی‌ها
ام‌البنین را شاعر، خوش‌بیان و دلیر معرفی کرده‌اند.[۱۶][۱۷] او به اهل‌بیت دلبستگی خاصی داشت و خود را وقف خدمت به آنان کرده بود.[۱۸] ارادت او به این خاندان به‌گونه‌ای بود که وقتی خبر شهادت فرزندانش را برایش آوردند به آن توجهی نکرد و جویای خبری از امام حسین شد.[۱۹][۲۰] ام‌البنین نزد اهل‌بیت جایگاه خاصی داشت تا آنجا که در ایام عید نزد وی می‌رفتند و به او ادای احترام می‌کردند.[۲۱] حضرت زینب پس‌از واقعهٔ کربلا همواره مقام او را گرامی می‌داشت و به دیدارش می‌رفت.[۲۲] او زمانی که وارد خانه امام علی شد خود را خادم فرزندان حضرت زهرا می‌دانست و با آنان همواره باادب رفتار می‌کرد.[۲۳]
نقش ام‌البنین پس‌از واقعه کربلا
ام‌البنین در واقعه کربلا حضور نداشت، اما ۴ پسر او در کربلا به شهادت رسیدند.[۲۴][۲۵] در گزارشی تاریخی آمده است که وقتی ام‌البنین خبر شهادت فرزندانش را شنید گفت اگر حسین زنده باشد، شهادت فرزندانم آسان است.[۲۶] وی پس‌از واقعهٔ کربلا، با نوحه‌سرایی و مرثیه‌خوانی مصائب اهل‌بیت در واقعهٔ کربلا را برای مردم بیان می‌کرد.[۲۷] برخی در این‌باره، اشعاری را به او نسبت داده‌اند.[۲۸] ام‌البنین هر روز با نوه‌اش عبیدالله، فرزند حضرت عباس، به قبرستان بقیع می‌رفت و در آنجا اشعاری را که خود سروده بود، می‌خواند و می‌گریست. اهل مدینه نیز گرد او جمع شده و با او همنوا می‌شدند.[۲۹][۳۰] یکی از سروده‌های او در رثای فرزندانش که بزرگان ادب آن را ستوده و تحسین کرده‌اند، با این ابیات آغاز می‌شود:[۳۱]
توسل به ام‌البنین
بسیاری از مسلمانان شیعه برای برآورده شدن حاجات خود به ام‌البنین توسل می‌جویند.[۳۲] توسل به ام‌البنین غالباً در قالب نذر و خیرات کردن خرما به نام او در راه خدا انجام می‌شود.[۳۳] برخی برای او ذکر صلوات، نذر می‌کنند تا حاجت‌روا شوند.[۳۴] مردم برخی روستاها و شهرهای ایران، سفره ام‌البنین برپا می‌کنند که به سفره مادر حضرت ابوالفضل یا سفرهٔ مادر حضرت عباس نیز شهرت دارد. همچنین سفره بی‌بی سه‌شنبه را در مناطقی مانند خراسان[۳۵] به ام‌البنین و در جاهایی دیگر مانند شاهرود[۳۶] به فاطمه زهرا نسبت داده‌اند و آن را به نام آن دو بی‌بی، سفرهٔ ام‌البنین و سفرهٔ حضرت فاطمه نامیده‌اند.[۳۷] آش و حلوا دیگر نذری‌هایی است که به نام ام‌البنین تهیه می‌شود و در بیشتر مناطق به نام آش مادر ابوالفضل و حلوای ام‌البنین[۳۸] شهرت دارد و در خراسان به آش اوماج معروف است.[۳۹] در میان برخی از نذردهندگان این اعتقاد وجود داشته است که اگر نذرشان در پیشگاه خداوند پذیرفته شود، ام‌البنین شب‌هنگام با حضور خود در پای سفره، آرد مخصوص آش یا حلوا یا کاچی نذری؛ نذری‌دهنده را تبرک می‌کند. آنها بر این باورند که با حضور ام‌البنین، اثر و نشانه‌ای بر آرد می‌افتد و آن را نشانهٔ قبولی نذر و برآورده شدن حاجات خود می‌پندارند.[۴۰]
کتابشناسی
در مورد شخصیت و زندگانی ام‌البنین، آثار متعددی به نگارش درآمده است، برخی از این کتاب‌ها عبارتند از:
- زنان بنی‌هاشم: آمنه، اسماء بنت عُمَیس، ام‌هانی و ام‌البنین، نویسندگان: محسن شیدایی‌پور و محمدتقی شایسته‌پور؛
- ام‌البنین، قاسم رجبیان؛
- تاریخ و سیرهٔ ام‌البنین: مادر علمدار کربلا، نوشتهٔ اشرف زهیری جعفری؛
- زندگی حضرت ام‌البنین و کرامات آن بانو، نوشتهٔ اشرف زهیری جعفری؛
- همسفر با ام‌البنین، نوشتهٔ طوبی (عفیفه) معتمد لاری؛
- ام‌البنین در آینهٔ شعر: با مقدمه‌ای در زندگانی و کرامات وی که مؤلفان آن علی‌اکبر مهدی‌پور و محمد خرم‌فر هستند.[۴۱]
درگذشت و بزرگداشت
درباره تاریخ وفات ام‌البنین اختلاف است، برخی آن را ۱۳ جمادی‌الثانی[۴۲] و برخی دیگر ۱۸ جمادی‌الثانی سال ۶۴ هجری دانسته‌اند.[۴۳] آرامگاه او در قبرستان بقیع واقع شده است.[۴۴] در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳ جمادی‌الثانی به یاد ام‌البنین، روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا، نام‌گذاری شده است.[۴۵]
پانویس
- ↑ مظفر، موسوعه بطل العلقمی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۰۰.
- ↑ طیبی، «مادر ماه; پژوهشی در زندگی و شخصیت ام البنین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ ابن‌عنبه، عمدة الطالب، 138ق، ص356.
- ↑ آقاجانی قناد، مادر فضیلت‌ها، 1382ش، ص20.
- ↑ الزهیری الجعفری و میرزاجان، «شخصیت و موقعیت ام‌البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ تاج‌الدین، المجالس الشجیه فی سیره ام‌البنین التقیه، بی‌تا، ص۱۳، ۱۹، ۲۳، ۲۴ و ۸۷.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین، ۱۴۰۹ق، ج1، ص72.
- ↑ الزهیری الجعفری و میرزاجان، «شخصیت و موقعیت ام البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ جعفرزاده، بانوی ادب، حضرت ام البنین، 1394ش، ص47.
- ↑ «نگاهی به زندگی ام البنین»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم.
- ↑ ابن‌اثیر، اسدالغابه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲
- ↑ کلباسی، خصائص العباسیه، ۱۳۸۷ش، ص۶۵.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۶۹.
- ↑ ابن شهرآشوب، المناقب آل ابی‌طالب، بی‌تا، ج3، ص305.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص48.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، 1403ق، ج8، ص389.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بی‌تا، ج6، ص296.
- ↑ ربانی خلخالی، ستارهٔ درخشان مدینه حضرت ام‌البنین، 1378ش، ص7.
- ↑ دخیل، العباس، 1401ق، ج1، ص325.
- ↑ عبدالأمیر انصاری، ام‌البنین نمادی از خودگذشتگی، 1375ش، ص38.
- ↑ ربانی خلخالی، ستارهٔ درخشان مدینه حضرت ام‌البنین، 1378ش، ص7.
- ↑ آقاجانی قناد، مادر فضیلت‌ها، 1382ش، ص13.
- ↑ الحائری، معالی السبطین، بی‌تا، ج1، ص443.
- ↑ محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۲۹۳.
- ↑ الموسوی المقرم، العباس، 1427ق، ص125.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال فی احوال الرجال، 1350ش، ج2، ص231.
- ↑ اصفهانی، مقاتل الطالبین، 1372ش، ص90.
- ↑ سماوی، ابصارالعین فی ابصارالحسین،1341ق، ص64.
- ↑ الزهیری الجعفری و میرزاجان، «شخصیت و موقعیت ام‌البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ یوسفی اشکوری، «ام‌البنین»، وب‌سایت دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ طیبی، «مادر ماه؛ پژوهشی در زندگی و شخصیت ام‌البنین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ بلوکباشی، «ام‌البنین در فرهنگ عامه»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ بلوکباشی، «ام‌البنین در فرهنگ عامه»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۴۶۴.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۸.
- ↑ شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۹۰–۳۹۴.
- ↑ بلوکباشی، «امّ الْبَنین در فرهنگ عامه»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ فقیری، «سفره‌ها در شیراز»، ۱۳۵۰ش، ص54.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۸.
- ↑ تجربه‌کار، «بعضی از رسوم باستانی»، ۱۳۳۵ش، ص197-198.
- ↑ «کتابشناسی آثار منتشرشده در مورد حضرت ام‌البنین در قم»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، ۱۳۷۶ش، ج2، ص76.
- ↑ زهیری، السیدة أم‌البنین سیرتها - کراماتها، ۲۰۰۶م، ص169-170.
- ↑ ربانی خلخالی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، ۱۳۷۶ش، ج2، ص76.
- ↑ «روز تکریم مادران و همسران شهدا»، وب‌سایت رادیو ایران.
منابع
- آقاجانی قناد، علی، مادر فضیلت‌ها، قم، مرکز پژوهش‌های صداوسیما، ۱۳۸۲ش.
- امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسد الغابه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، بی‌تا.
- اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین، به‌تحقیق سید احمد صقر، قم، شریف‌رضی، ۱۳۷۲ش.
- بلوکباشی، علی، «ام‌البنین در فرهنگ عامه»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، آخرین به‌روزرسانی: 20 خرداد 1399ش.
- تاج‌الدین، مهدی، المجالس الشجیه فی سیره ام‌البنین التقیه، بی‌نا، بی‌تا.
- تجربه‌کار، نصرت، «بعضی از رسوم باستانی»، مجلهٔ مردم‌شناسی، شماره ۲، تهران، ۱۳۳۵ش.
- جعفرزاده، جلیل، بانوی ادب، حضرت ام‌البنین، ری، سمیع، ۱۳۹۴ش.
- الحائری، شیخ محمدمهدی، معالی السبطین، بیروت، مؤسسة النعمان، بی‌تا.
- دخیل، علی‌محمد، العباس، بیروت، مؤسسهٔ اهل‌بیت، ۱۴۰۱ق.
- ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، قم، مکتب‌الحسین، ۱۳۷۶ش.
- ربانی خلخالی، علی، ستاره درخشان مدینه؛ حضرت ام البنین همسر باوفای امیر المومنین، قم، مکتب‌الحسین، ۱۳۷۸ش.
- «روز تکریم مادران و همسران شهدا»، وب‌سایت رادیو ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن، ۱۳۹۷ش.
- زهیری، داود بن عبدالله، السیدة أم‌البنین سیرتها - کراماتها، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۲۰۰۶م.
- الزهیری الجعفری، شیخ اشرف و میرزاجان، محمدرضا، «شخصیت و موقعیت ام‌البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، میقات حج، شمارهٔ ۶۲، ۱۳۸۶ش.
- سماوی، محمد بن طاهر، ابصار العین فی ابصار الحسین، نجف، حیدریة، ۱۳۴۱ق.
- شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، بیروت، دارالمرتضی، ۱۴۰۹ق.
- شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۱ش.
- شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، به‌تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طیبی، ناهید، «مادر ماه؛ پژوهشی در زندگی و شخصیت ام‌البنین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- عبدالامیر انصاری، محمدرضا، ام‌البنین نمادی از خودگذشتگی، برگردان موسی دانش، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش.
- فقیری، ابوالقاسم، «سفره‌ها در شیراز»، هنر و مردم، شماره ۱۰۶، تهران، مرداد ۱۳۵۰ش.
- «کتابشناسی آثار منتشرشده در مورد حضرت ام‌البنین در قم»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۹۷ش.
- کلباسی، محمدابراهیم، خصائص العباسیه، تحقیق و ترجمه محمد اسکندری، تهران، صیام، ۱۳۸۷ش.
- مامقانی، شیخ عبدالله، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف، مطبعة المرتضویة، ۱۳۵۰ش.
- محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعة، تهران، ۱۳۶۴ش.
- مظفر، عبدالواحد، موسوعه بطل العلقمی، نجف، مؤسسهٔ مظفر الثقافیه، ۱۴۲۹ق.
- الموسوی المقرم، عبدالرزاق، العباس، به‌تحقیق محمد الحسون، کربلا، مکتبة الروضة العبّاسیة، ۱۴۲۷ق.
- یوسفی اشکوری، «ام‌البنین»، وب‌سایت دائرهٔالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۹ش.