(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر = زمینهسازی ظهور امام مهدی.png
| زیرنویس تصویر = دیوارنگاره ضدآمریکایی میدان ولیعصر تهران در نیمه شعبان، ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش
| image_alt =دیوارنگاره ضدآمریکایی میدان ولیعصر تهران
| فایل پادکست =
| حجم فایلپادکست =
| تاریخ پادکست =
| زیرنویس عنوان =
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
| نخستین کاربرد =
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''{{درشت|زمینهسازی ظهور امام مهدی؛}}''' فراهمآوری مقدمات، اسباب و آمادگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.
'''{{درشت|زمینهسازی ظهور امام مهدی؛}}''' فراهمآوری مقدمات، اسباب و آمادگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.
زمینهسازی ظهور امام مهدی مجموعه اقدامات و آمادگیهایی است که مقدمات تحقق حکومت جهانی حضرت مهدی را فراهم میآورد. این زمینهسازی در سه سطح خدا، حضرت مهدی و مردم قابل بررسی است و از منظر اندیشمندان شیعه، نقشی ضروری و مبتنی بر آیات و روایات دارد. مراتب آن شامل آمادگیهای فردی مانند تهذیب نفس و معرفت، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است. گروههایی نظیر اهل مشرق، بهویژه ایرانیان و نیز [[انقلاب اسلامی ایران]]، در این مسیر نقش محوری ایفا کردهاند. همچنین زنان، جوانان و رسانهها هریک با وظایف مشخصی در تحقق این بستر مؤثر هستند. اخلاق زمینهساز، رفع علل غیبت و نقشآفرینی مردم ازجمله مباحث کلیدی این موضوع بهشمار میرود.
زمینهسازی ظهور، فرایندی است که طی آن مقدمات و اسباب خروج [[امام مهدی]] از غیبت و تحقق حکومت جهانیاش فراهم میشود و شامل تلاش برای تربیت فردی و اجتماعی و اصلاح امور مسلمانان است. این زمینهسازی در سه سطح الهی، امام و مردمی انجام میگیرد و در میان منتظران، مراتبی از دینمداری و اعمال فردی و اجتماعی دارد. درباره زمینهسازی ظهور، برخی نقش انسان را صرفاً نظارهگرانه میدانند، گروههایی مانند انجمن حجتیه، ظهور را منوط به پر شدن جهان از ظلم میپندارند، عدهای بر رفع علل غیبت تأکید دارند و دیدگاه غالب، نقشآفرینی فعال مردم از راه [[دعا]]، [[خودسازی]] و اصلاح اجتماعی است. اندیشمندانی چون شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، امام خمینی، مرتضی مطهری و سید محمدباقر صدر هرکدام به ابعادی از این مسئله پرداختهاند. بر اساس این نگاه، تحقق ظهور نیازمند آمادگی اخلاقی، معرفتی و فناورانه و نیز [[همبستگی اجتماعی]]، [[عدالتخواهی]] و [[مبارزه با فساد]] است. اقشار مختلف در این مسیر نقش دارند: حکومت اسلامی با گسترش عدالت و استقلال، عموم مردم با دعا و وفاداری، عالمان با حراست از فرهنگ دینی و تربیت نیروهای مهدوی، نخبگان با تولید علم و پاسخ به شبهات، زنان در عرصه خانواده و اجتماع، جوانان با انرژی و شجاعت و رسانهها با آگاهیبخشی. در تطبیقهای تاریخی، [[صفویه|دولت صفویه]] و [[انقلاب اسلامی ایران]] با تأکید بر جهانیشدن و تشکیل حکومت دینی، از زمینهسازان ظهور دانسته شدهاند.
== مفهومشناسی ==
== مفهومشناسی ==
خط ۷:
خط ۳۷:
== مراتب زمینهسازی ظهور ==
== مراتب زمینهسازی ظهور ==
زمینهسازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینهسازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینهسازی خدا برای ظهور، زمینهسازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینهسازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینهسازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دینمداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.<ref>جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.</ref>
زمینهسازان ظهور سه گروه [[خدا]]، [[امام مهدی|حضرت مهدی]] و مردم هستند و به همین نسبت، زمینهسازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینهسازی خدا برای ظهور، زمینهسازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینهسازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینهسازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دینمداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.<ref>جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.</ref>
== دیدگاهها دربارهٔ زمینهسازی ظهور ==
== دیدگاهها دربارهٔ زمینهسازی ظهور ==
[[پرونده:زمینهسازی ظهور امام مهدی۱.jpg|جایگزین=شیخ محمود حلبی مؤسس انجمن حجتیه و حاجی عابدزاده|بندانگشتی|آقای شیخ محمود حلبی مؤسس انجمن حجتیه سخنرانی میکند و حاجی عابدزاده کنار وی دیده می شود.]]
دیدگاهها در مورد زمینهسازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
دیدگاهها در مورد زمینهسازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
* '''نظارهگر:''' گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسانها صرفاً نظارهگر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروههای صوفیمسلک<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1760339/شیوه-های-ارتباطی-خداوند-با-انسان-تحلیلی-از-دیدگاه-صوفیه-درباره-ولی-پنداری-خود-و-امکان-مخاطبه-مستقیم-با-خداوند امداد، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۴-۱۱۶.]</ref> و جریانهای اخباریگر افراطی دیده میشود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بینتیجه یا دخالت در مشیت الهی میدانند.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89829.html بوذرینژاد و ایرانپور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.]</ref> سید روحالله خمینی منتقد این رویکرد است.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/411754/انتظار-در-اندیشه-امام-خمینی «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس.]</ref> در [[ایران در دوران صفویه|دوره صفویه]]، رویکرد صوفیوار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیقها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.<ref>[https://shiastudies.com/fa/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الز/ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی.]</ref>
* '''نظارهگر:''' گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسانها صرفاً نظارهگر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروههای صوفیمسلک<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1760339/شیوه-های-ارتباطی-خداوند-با-انسان-تحلیلی-از-دیدگاه-صوفیه-درباره-ولی-پنداری-خود-و-امکان-مخاطبه-مستقیم-با-خداوند امداد، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۴-۱۱۶.]</ref> و جریانهای اخباریگر افراطی دیده میشود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بینتیجه یا دخالت در مشیت الهی میدانند.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89829.html بوذرینژاد و ایرانپور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.]</ref> سید روحالله خمینی منتقد این رویکرد است.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/411754/انتظار-در-اندیشه-امام-خمینی «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس.]</ref> در [[ایران در دوران صفویه|دوره صفویه]]، رویکرد صوفیوار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیقها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.<ref>[https://shiastudies.com/fa/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الز/ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی.]</ref>
* '''پذیرش ظلم:''' برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهمترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت میدانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزههای قرآنی و اسلام ناسازگار میدانست.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۸–۵۹.</ref>
* '''پذیرش ظلم:''' برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهمترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت میدانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزههای قرآنی و اسلام ناسازگار میدانست.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۸–۵۹.</ref>
* '''رفع علل غیبت:''' در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پساز آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه بهجای زمینهسازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشهیابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران میدانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهمترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_192648.html کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.]</ref> ازاینرو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرفسازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.]</ref> از نگاه این رویکرد، زمینهسازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیتهایی است که زمینه را برای ظهور فراهم میکند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.]</ref>
* '''رفع علل غیبت:''' در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پساز آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه بهجای زمینهسازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشهیابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران میدانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهمترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_192648.html کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.]</ref> ازاینرو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرفسازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.]</ref> از نگاه این رویکرد، زمینهسازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیتهایی است که زمینه را برای ظهور فراهم میکند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.]</ref>
* '''نقشآفرینی مردم:''' طبق این دیدگاه مردم میتوانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینهسازی و تعجیل ظهور نقشآفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمتهای الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم میشود.<ref>جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۶–۳۸.</ref> این دیدگاه، مهمترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روحالله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری امام مهدی معرفی کرد.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ [https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینهسازی-ظهور-امام-زمانعج شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> همچنین [[هیئت مذهبی|هیئتهای مذهبی]] با برگزاری آیینهایی مانند دعای ندبه و عهد<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینهسازی-ظهور-امام-زمانعج عبدیپور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۲-۶۳.]</ref>
* [[پرونده:زمینهسازی ظهور امام مهدی۲.jpg|جایگزین=پیادهروی منتظران ظهور از حرم حضرت معصومه تا مسجد جمکران|بندانگشتی|پیادهروی منتظران ظهور از حرم حضرت معصومه تا مسجد جمکران در روز عید غدیر]]'''نقشآفرینی مردم:''' طبق این دیدگاه مردم میتوانند با [[دعا]]، در زمینهسازی و تعجیل ظهور نقشآفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمتهای الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم میشود.<ref>جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۶–۳۸.</ref> این دیدگاه، مهمترین نمود خود را در [[انقلاب اسلامی ایران]] نشان داده است که [[سید روحالله خمینی]] آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری [[امام مهدی]] معرفی کرد.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ [https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینهسازی-ظهور-امام-زمانعج شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> همچنین [[هیئت مذهبی|هیئتهای مذهبی]] با برگزاری آیینهایی مانند دعای ندبه و عهد<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینهسازی-ظهور-امام-زمانعج عبدیپور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و خواست جمعی برای تعجیل ظهور، از مصادیق این رویکرد هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۲-۶۳.]</ref>
== زمینهسازی ظهور در اندیشه شیعه ==
== زمینهسازی ظهور در اندیشه شیعه ==
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینهسازی برای ظهور امام مهدی نهتنها یک وظیفهٔ فردی، بلکه مسئولیتی همگانی برای مردان و زنان منتظر بهشمار میرود. این زمینهسازی، افزونبر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref>
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینهسازی برای ظهور امام مهدی، مسئولیتی همگانی بهشمار میرود. این زمینهسازی، افزونبر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> [[شیخ مفید]] ظهور را مشروط به فراهمشدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. [[سید مرتضی]] خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم میداند. [[شیخ طوسی]] غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدمآمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمهای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینهساز ظهور معرفی کرده است. [[مرتضی مطهری]] وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آمادهسازی بستر ظهور میدانست. [[سید محمدباقر صدر]] ظهور را دگرگونی اجتماعی میدانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> از نگاه [[سید علی خامنهای]]، مهمترین ویژگیهای فردی برای زمینهسازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.<ref>جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.</ref>
=== دیدگاه اندیشمندان شیعه دربارهٔ ظهور ===
اندیشمندان بزرگ شیعه هریک، ظهور را با وظایف و شرایط خاصی پیوند زدهاند: شیخ مفید وقوع ظهور را مشروط به فراهمشدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم میداند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدمآمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمهای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینهساز ظهور معرفی کرده است. [[مرتضی مطهری]] وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آمادهسازی بستر ظهور میدانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی میدانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> از نگاه امام خمینی و [[سید علی خامنهای]]، مهمترین ویژگیهای فردی برای زمینهسازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.<ref>جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.</ref>
=== ابعاد آمادگیها برای ظهور ===
=== ابعاد آمادگیها برای ظهور ===
[[پرونده:زمینهسازی ظهور امام مهدی۳.jpg|جایگزین= پیادهروی جشن نیمه شعبان - امضای «عهدنامهای با مهدی، جان ایران»|بندانگشتی|مشارکت شرکتکنندگان در پیادهروی جشن نیمه شعبان در امضای «عهدنامهای با مهدی، جان ایران».]]
آمادگیهای ضروری برای زمینهسازی ظهور را میتوان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
آمادگیهای ضروری برای زمینهسازی ظهور را میتوان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
۱. '''آمادگی فردی (اخلاقی و معرفتی)''': این بعد شامل مجموعهای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/353228/اخلاق-زمینه-ساز-ظهور-در-قلمرو-خانواده رامین، «اخلاق زمینهساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰.] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1235085/مولفه-های-راهبردی-اخلاق-و-سبک-زندگی-زمینه-ساز گودرزی، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.]</ref> مانند تهذیب نفس و تقوا، دینداری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۴.]</ref>
* '''آمادگی فردی''': این بعد شامل مجموعهای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/353228/اخلاق-زمینه-ساز-ظهور-در-قلمرو-خانواده رامین، «اخلاق زمینهساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰.] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1235085/مولفه-های-راهبردی-اخلاق-و-سبک-زندگی-زمینه-ساز گودرزی، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.]</ref> مانند تهذیب نفس و تقوا، دینداری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۴.]</ref>
* '''آمادگی فناورانه''': استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوریهای روز، بهمنظور تبلیغ فرهنگ انتظار و آگاهیبخشی در سطح جامعه؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
'''۲. آمادگی فناورانه (تکنولوژیک)''': استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوریهای روز، بهمنظور تبلیغ و اشاعه فرهنگ انتظار و آگاهیبخشی در سطح جامعه، یکی دیگر از ابعاد زمینهسازی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
* '''آمادگی اجتماعی''': این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2171302/الگوی-تربیت-اخلاق-فردی-و-اجتماعی-زمینه-ساز-ظهور-الگوی-تعالی-انسان شاهنظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.]</ref>
*# شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوتها؛
'''۳. آمادگی اجتماعی''': این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2171302/الگوی-تربیت-اخلاق-فردی-و-اجتماعی-زمینه-ساز-ظهور-الگوی-تعالی-انسان شاهنظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.]</ref>
*# احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانتداری، صبر و بردباری؛
* شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوتها؛
*# رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_575.html علایی رحمانی و عباس قلیزاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.]</ref> امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرتهای استکباری، عدالتمداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسانها.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/96870/ویژگی-های-اخلاقی-جامعه-زمینه-ساز-ظهور-یا-محورهای-اساسی-اخلاق-زمینه-ساز-در-بعد-اجتماعی- ناصح، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
* احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانتداری، صبر و بردباری؛
* رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_575.html علایی رحمانی و عباس قلیزاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.]</ref> امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرتهای استکباری، عدالتمداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسانها.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/96870/ویژگی-های-اخلاقی-جامعه-زمینه-ساز-ظهور-یا-محورهای-اساسی-اخلاق-زمینه-ساز-در-بعد-اجتماعی- ناصح، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
== زمینهسازان ظهور در روایات ==
== زمینهسازان ظهور در روایات ==
در منابع روایی شیعه و اهلسنت،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.</ref> از سه گروه از ایرانیان بهعنوان نخستین زمینهسازان ظهور یاد شده است.<ref>[http://mahdi313.com/fa/contents/103 «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت؛] [https://www.tebyan.net/news/207928/قیام-گروهی-از-مشرق-زمین «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان.]</ref> براساس این روایات، یکی از این گروهها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرقزمین برمیخیزد و دارندهٔ آن با پرچمهای سیاه (رایات سود) همراه است.<ref>امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.</ref> قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ میدهد. اگرچه این روایات در منابع اهلسنت درج شده است،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/حدیث-شناسی-تاملی-در-روایت-های-علایم-ظهور-1 صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> برخی علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکردهاند.<ref>جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.</ref>
در منابع روایی شیعه و اهلسنت،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.</ref> از سه گروه از ایرانیان بهعنوان نخستین زمینهسازان ظهور یاد شده است.<ref>[http://mahdi313.com/fa/contents/103 «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت؛] [https://www.tebyan.net/news/207928/قیام-گروهی-از-مشرق-زمین «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان.]</ref> براساس این روایات، یکی از این گروهها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرقزمین برمیخیزد و دارندهٔ آن با پرچمهای سیاه همراه است.<ref>امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.</ref> قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ میدهد. البته این روایات در منابع اهلسنت درج شده است،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/حدیث-شناسی-تاملی-در-روایت-های-علایم-ظهور-1 صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> و علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکردهاند.<ref>جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.</ref>
در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1319561/سید-خراسانی-بررسی-روایات-ویژگی-ها-و-جایگاه-او-در-عصر-ظهور «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> در کنار نشانههای دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، بهعنوان نشانههای حتمی ظهور یاد شده است<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.</ref> که از مشرقزمین قیام خواهد کرد.<ref>ابنطاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.</ref> همچنین در برخی روایات به قیام یمانیها در سال ظهور و همزمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.<ref>کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.</ref>
در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1319561/سید-خراسانی-بررسی-روایات-ویژگی-ها-و-جایگاه-او-در-عصر-ظهور «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> در کنار نشانههای دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، بهعنوان نشانههای حتمی ظهور یاد شده است<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.</ref> که از مشرقزمین قیام خواهد کرد.<ref>ابنطاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.</ref> همچنین در برخی روایات به قیام یمانیها در سال ظهور و همزمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.<ref>کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.</ref>
خط ۴۲:
خط ۶۹:
== تطبیقهای تاریخی زمینهسازان ظهور ==
== تطبیقهای تاریخی زمینهسازان ظهور ==
=== صفویه ===
برخی از حدیثپژوهان، دولت صفویه را ازجمله قیامهای پیشاز ظهور دانستهاند. در نگاه تطبیقی، [[نشانههای ظهور امام مهدی|نشانههای روایی ظهور]] بر رویدادها و شخصیتهای عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/139898/علامه-مجلسی-و-تطبیق-دو-روایت-بر-ظهور-دولت-صفویه «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین.]</ref> همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی بهعنوان مقدمهای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده میشده است؛ این رویکرد گاه به [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|تعیین وقت ظهور]] منجر شده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین.]</ref> زمینهسازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه و تکیه بر پیشگوییهای منجمان انجام میشد؛ اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزههای علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.]</ref>
برخی مفسران روایات، دولت صفویه را ازجمله قیامهای پیشاز ظهور دانستهاند. در نگاه تطبیقی، [[نشانههای ظهور امام مهدی|نشانههای روایی ظهور]] بر رویدادها و شخصیتهای عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/139898/علامه-مجلسی-و-تطبیق-دو-روایت-بر-ظهور-دولت-صفویه «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین.]</ref> همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی بهعنوان مقدمهای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده میشده است؛ این رویکرد گاه به [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|تعیین وقت ظهور]] منجر شده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین.]</ref> زمینهسازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه، نگاه مرشد مریدی و تکیه بر پیشگوییهای منجمان انجام میشد. اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزههای علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.]</ref>
=== انقلاب اسلامی ایران ===
سید روحالله خمینی بر جهانیشدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.<ref>خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.</ref> مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یکباره پدید نمیآیند، بلکه زمینههای تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.</ref> مقدمهبودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزونبر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] نیز استوار است:<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.]</ref>
سید روحالله خمینی بر جهانیشدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.<ref>خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.</ref> مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یکباره پدید نمیآیند، بلکه زمینههای تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.</ref> مقدمهبودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزونبر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز استوار است:<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.]</ref>
# تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار میداند.
# انقلاب اسلامی با تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار میداند، زمینه را برای نقشآفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
# مقابله با انحرافات و کجاندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه.
# مقابله با انحرافات و کجاندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه و ترویج نگرش صحیح به مسئله انتظار و تعمیق معارف مهدوی.
# توجه ویژه به موضوعات مهدوی و نمادهای آن مانند [[نیمه شعبان]]، نهم ربیع و [[مسجد جمکران]].
# ترغیب مردم به مباحث مهدوی در مناسبتهایی چون نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعهها، توسعهٔ کمی و کیفی مسجد جمکران و برنامههای فرهنگی آن.
# تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی با هدف تولید آثار در حوزه مهدویت.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسنپور، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۱-۴۲.]</ref>
# تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی مهدوی و تولید آثار مکتوب در این زمینه.
# تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، زیرا یکی از علل غیبت، ترس امام از جان خود دانسته شده و تأسیس این نهاد زمینه را برای رفع آن فراهم میکند.
# بیداری کشورهای اسلامی، مبارزه با جریانهای انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین و نقشههای دشمنان مهدویت و تشیع.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسنپور، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۱-۴۲.]</ref>
== نقش اقشار مختلف در زمینهسازی ظهور ==
== نقش اقشار مختلف در زمینهسازی ظهور ==
=== نقش حکومت اسلامی ===
[[پرونده:زمینهسازی ظهور امام مهدی۴.jpg|جایگزین=مسیر پیادهروی زائران نیمهشعبان بهسوی مسجد جمکران|بندانگشتی|مادری به همراه دخترانش در مسیر پیادهروی زائران نیمهشعبان بهسوی مسجد جمکران، ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش]]
حکومت اسلامی از منظر آموزههای مهدوی، والاترین نقش را در فراهمآوری مقدمات ظهور امام مهدی بر عهده دارد. براساس برخی روایات، پیشاز ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا میسازد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63281/تاثیر-حکومت-اسلامی-در-زمینه-سازی-ظهور?CID=709 «تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> کارکرد اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای لازم در عرصههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، و تقویت توان دفاعی و استقلال ملی است تا بستری برای استقرار عدالت فراگیر در دوران ظهور فراهم آید.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.]</ref>
براساس دیدگاه زمینهسازی، فراهم کردن مقدمات ظهور امام مهدی، وظیفهای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر میگیرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/نقش-عالمان-دین-در-زمینه-سازی-ظهور «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا میکنند. شیخ مفید، نبود همدلی و وفاداری را مهمترین مانع ظهور دانسته است.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.]</ref> حکومت نیز در فراهمآوری مقدمات ظهور نقش دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63281/تاثیر-حکومت-اسلامی-در-زمینه-سازی-ظهور?CID=709 «تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> براساس برخی روایات، پیشاز ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا میسازد.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.]</ref> عالمان دین با گسترش معارف دینی و تربیت نسلی مؤمن،<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/نقش-عالمان-دین-در-زمینه-سازی-ظهور «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> از دیگر زمینهسازان ظهور هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1027537/نقش-معلم-در-زمینه-سازی-ظهوری-و-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینهسازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.]</ref> از این منظر، انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، مسیر تشکیل حکومت دینی را بهعنوان مقدمهای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4061726/نهضت-امام-خمینیره-نقطه-عطف-حرکت-علما-در-زمینهسازی-ظهور-بود «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> روشنفکران دینی هم با روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینهسازی ظهور ایفا میکنند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4063125/نقش-دانشگاه-و-نخبگان-در-زمینهسازی-ظهور «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> نخبگان با افشای توطئههای دشمنان علیه مهدویت، با وارونهسازی چهرهٔ منجی موعود، مقابله میکنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/87638/نقش-مقاومت-اسلامی-در-زمینه-سازی-ظهور-آخرین-منجی صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین.]</ref><ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/نقش-معل-م-زمینه-سازی-ظهور-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت.]</ref>
[[پرونده:زمینهسازی ظهور امام مهدی۵.jpg|جایگزین=گروه سرود در مسجد جمکران|بندانگشتی|اجرای یک گروه سرود در مسجد جمکران قبل از برگزاری دعای کمیل، ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش]]
=== نقش جامعه اسلامی و عموم مردم ===
[[زن در خانواده|زنان در خانواده]]<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/2987734/نقش-بی-بدیل-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور-امام-زمان-عج «نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> از طریق [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]] و پشتیانی از همسر<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶-۱۸۰]؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.]</ref> و در اجتماع<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751147/زنان-زمینه-ساز-ظهور-چه-ویژگی-هایی-دارند-زندگی-عفیفانه-زنان-دوره «زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان.]</ref> با حفظ [[حجاب]] و [[عفت|عفاف]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۸۳.]</ref> و [[مشارکت اجتماعی زن|مشارکت اجتماعی]] فعال<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۴-۱۹8.]</ref> میتوانند در مسیر زمینهسازی ظهور نقشآفرین باشند. [[جوان|جوانان]] اما براساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را تشکیل میدهند<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58456/جوانان-در-خدمت-مهدی-عج- اباذری، «جوانان در خدمت مهدی»، ۱۳۸۷ش.]</ref> و از آمادگی بیشتری برای تلاش در راستای زمینهسازی ظهور برخوردار هستند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> آنها با معرفتافزایی، ارتقای [[تابآوری]]، [[مسئولیتپذیری]] و [[خودباوری]]،<ref>[https://jm.isca.ac.ir/article_74401.html برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵.] [https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[خودسازی]] و [[عدالتخواهی]] میتوانند به زمینهسازی ظهور امام مهدی یاری برسانند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6740405/خودسازی-و-مسئولیت-پذیری-وظایف-نسل-جوان-در-مسیر-ظهور «خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر.]</ref>
براساس دیدگاه زمینهسازی، فراهم کردن مقدمات ظهور، وظیفهای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر میگیرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/نقش-عالمان-دین-در-زمینه-سازی-ظهور «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا میکنند. از مهمترین نمونههای این نقشآفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینهسازی یاد شده و به تمام منتظران سفارش شده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان مشارکت مردم در این عرصه بهشمار میرود؛ چنانکه شیخ مفید، نبود این دو عامل را مهمترین مانع ظهور دانسته است.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.]</ref>
=== نقش عالمان دین ===
در عصر غیبت، مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهمترین وظیفهٔ عالمان دین بهشمار میرود. آنان با گسترش معارف دینی، مقابله با [[تهاجم فرهنگی]]، تولید علم و افزایش دایرهٔ دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری میکنند. عالمان شیعه همچنین با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعهٔ مهدوی را پرورش میدهند. حضور در کنار مردم، ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای بهموقع<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/نقش-عالمان-دین-در-زمینه-سازی-ظهور «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و ورود به آموزش و پرورش بهعنوان مشاور دینی، از مصادیق روشن این نقشآفرینی تاریخی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1027537/نقش-معلم-در-زمینه-سازی-ظهوری-و-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینهسازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.]</ref> نهضت سید روحالله خمینی نقطهٔ عطف بزرگی در حرکت عالمان برای زمینهسازی ظهور بود و مسیر تشکیل حکومت دینی را بهعنوان مقدمهای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4061726/نهضت-امام-خمینیره-نقطه-عطف-حرکت-علما-در-زمینهسازی-ظهور-بود «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>
=== نقش نخبگان و روشنفکران ===
دانشگاه تراز اسلامی بهعنوان قلب تپندهٔ تمدن نوین اسلامی، بر دو بُعد اساسی استوار است: نخست، پرورش انسان با مؤلفههای تربیت فکری و اعتقادی، فرهنگی و اخلاقی و علمی و مهارتی؛ و دوم تولید و گسترش حکمت با محورهایی چون تولید فکر، تولید علم، فناوری و نوآوری. این نهاد، مسئولیت تغذیهٔ فکری و علمی جامعه را بر عهده دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2321788/دانشگاه-تراز-اسلامی-قلب-تپنده-تمدن-اسلامی-و-زمینه-سازی-ظهور حسنی آهنگر و برزنونی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷-۲۸.]</ref> نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینهسازی ظهور ایفا میکنند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4063125/نقش-دانشگاه-و-نخبگان-در-زمینهسازی-ظهور «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد و گسترش معرفت مهدوی در نظام آموزشی جامعه دارند.<ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/نقش-معل-م-زمینه-سازی-ظهور-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت.]</ref> همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریانهای انحرافی و افشای توطئههای دشمنان علیه باور مهدویت، ازجمله برنامههای صهیونیسم جهانی در وارونهسازی چهرهٔ منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب میپردازند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/87638/نقش-مقاومت-اسلامی-در-زمینه-سازی-ظهور-آخرین-منجی صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین.]</ref> نظام آموزشی و دانشگاهها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، میتوانند خروجیهای خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.<ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/نقش-معل-م-زمینه-سازی-ظهور-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت.]</ref>
=== نقش زنان ===
نقشآفرینی زنان در مسیر زمینهسازی ظهور، در دو عرصهٔ خانواده<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/2987734/نقش-بی-بدیل-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور-امام-زمان-عج «نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> و اجتماع متمرکز است:<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751147/زنان-زمینه-ساز-ظهور-چه-ویژگی-هایی-دارند-زندگی-عفیفانه-زنان-دوره «زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
* در عرصهٔ خانواده، تربیت فرزندان بهعنوان آیندهسازان ظهور و همراهی و پشتیبانی از همسر در مسیر رشد و تعالی دینی، از نقشهای ویژهٔ زنان بهشمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶-۱۸۰]؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.]</ref>
* در عرصهٔ اجتماعی، حجاب و عفاف که در روایات بهمنزلهٔ جهاد دانسته شده،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۸۳.]</ref> حضور علمی و فرهنگی در مجامع دینی، ارائهٔ الگوی اسلامی در پوشش و معماری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۴-۱۹۱.]</ref> و فعالیت اقتصادی مبتنی بر شئونات اسلامی، ازجمله نقشهای اختصاصی زنان در این مسیر گزارش شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۴-۱۹۸.]</ref>
=== نقش جوانان ===
براساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل میدهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحولآفرین نسبت داده شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58456/جوانان-در-خدمت-مهدی-عج- اباذری، «جوانان در خدمت مهدی»، ۱۳۸۷ش.]</ref> جوانان بهدلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقتطلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت بهسوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شدهاند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهمترین وظایف جوانان در مسیر زمینهسازی ظهور عبارت است از:
* معرفتزایی و معرفتافزایی نسبت به امام و آموزههای مهدوی؛
* قدرتافزایی در ابعاد فردی و اجتماعی؛
* تابآوری در برابر سختیها و جریانهای مخالف؛
* اطاعت از فرامین الهی و التزام به تکالیف شرعی؛
* مسئولیتپذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعهٔ مهدوی؛<ref>[https://jm.isca.ac.ir/article_74401.html برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵.] [https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
* خودسازی اخلاقی و فکری؛
* مسئولیت علمی و مهارتی برای توانمندسازی فردی و اجتماعی؛
* عدالتخواهی و مبارزه با فساد در همهٔ عرصهها.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6740405/خودسازی-و-مسئولیت-پذیری-وظایف-نسل-جوان-در-مسیر-ظهور «خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر.]</ref>
=== نقش رسانهها ===
در مطالعات مهدویت، رسانهها و ابزارهای ارتباطی در گونههای مختلف دیداری، شنیداری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1881905/نقش-رسانه-های-دیداری-و-شنیداری-در-اماده-سازی-ظهور-شماره-یک رجبی، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.]</ref> مکتوب و سایبری، از ظرفیتهای مؤثر برای زمینهسازی ظهور بهشمار میروند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانهها و جایگزینی نسبی آنها با رویاروییهای نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصهها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوریهای نوین ارتباطی، ازجمله شبکههای ماهوارهای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاریها، [[شبکههای اجتماعی]]، انجمنها و دانشنامههای مجازی در کنار ظرفیتهای هنری، برای فعالیت رسانهای در این مسیر ضروری دانسته میشود.<ref>[https://asreadineh.sinaweb.net/article_124959.html عظیمی خرمآبادی، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، ۱۳۹۴ش، ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.]</ref>
در مطالعات مهدویت، رسانهها و ابزارهای ارتباطی در گونههای مختلف دیداری، شنیداری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1881905/نقش-رسانه-های-دیداری-و-شنیداری-در-اماده-سازی-ظهور-شماره-یک رجبی، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.]</ref> مکتوب و سایبری، از ظرفیتهای مؤثر برای زمینهسازی ظهور بهشمار میروند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانهها و جایگزینی نسبی آنها با رویاروییهای نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصهها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوریهای نوین ارتباطی، ازجمله شبکههای ماهوارهای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاریها، شبکههای اجتماعی، انجمنها و دانشنامههای مجازی در کنار ظرفیتهای هنری، برای فعالیت رسانهای در این مسیر ضروری دانسته میشود.<ref>[https://asreadineh.sinaweb.net/article_124959.html عظیمی خرمآبادی، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، ۱۳۹۴ش، ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.]</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
نسخهٔ کنونی تا ۱۳ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۰۳
زمینهسازی ظهور امام مهدی
دیوارنگاره ضدآمریکایی میدان ولیعصر تهران در نیمه شعبان، ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش
زمینهسازی ظهور امام مهدی؛ فراهمآوری مقدمات، اسباب و آمادگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.
زمینهسازی ظهور، فرایندی است که طی آن مقدمات و اسباب خروج امام مهدی از غیبت و تحقق حکومت جهانیاش فراهم میشود و شامل تلاش برای تربیت فردی و اجتماعی و اصلاح امور مسلمانان است. این زمینهسازی در سه سطح الهی، امام و مردمی انجام میگیرد و در میان منتظران، مراتبی از دینمداری و اعمال فردی و اجتماعی دارد. درباره زمینهسازی ظهور، برخی نقش انسان را صرفاً نظارهگرانه میدانند، گروههایی مانند انجمن حجتیه، ظهور را منوط به پر شدن جهان از ظلم میپندارند، عدهای بر رفع علل غیبت تأکید دارند و دیدگاه غالب، نقشآفرینی فعال مردم از راه دعا، خودسازی و اصلاح اجتماعی است. اندیشمندانی چون شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، امام خمینی، مرتضی مطهری و سید محمدباقر صدر هرکدام به ابعادی از این مسئله پرداختهاند. بر اساس این نگاه، تحقق ظهور نیازمند آمادگی اخلاقی، معرفتی و فناورانه و نیز همبستگی اجتماعی، عدالتخواهی و مبارزه با فساد است. اقشار مختلف در این مسیر نقش دارند: حکومت اسلامی با گسترش عدالت و استقلال، عموم مردم با دعا و وفاداری، عالمان با حراست از فرهنگ دینی و تربیت نیروهای مهدوی، نخبگان با تولید علم و پاسخ به شبهات، زنان در عرصه خانواده و اجتماع، جوانان با انرژی و شجاعت و رسانهها با آگاهیبخشی. در تطبیقهای تاریخی، دولت صفویه و انقلاب اسلامی ایران با تأکید بر جهانیشدن و تشکیل حکومت دینی، از زمینهسازان ظهور دانسته شدهاند.
مفهومشناسی
زمینهسازی به معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور بهگونهای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانیاش را تحقق بخشد.[۱] همچنین زمینهسازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.[۲]
مراتب زمینهسازی ظهور
زمینهسازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینهسازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینهسازی خدا برای ظهور، زمینهسازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینهسازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینهسازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دینمداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.[۳]
دیدگاهها دربارهٔ زمینهسازی ظهور
آقای شیخ محمود حلبی مؤسس انجمن حجتیه سخنرانی میکند و حاجی عابدزاده کنار وی دیده می شود.
دیدگاهها در مورد زمینهسازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
نظارهگر: گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسانها صرفاً نظارهگر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروههای صوفیمسلک[۴] و جریانهای اخباریگر افراطی دیده میشود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بینتیجه یا دخالت در مشیت الهی میدانند.[۵] سید روحالله خمینی منتقد این رویکرد است.[۶] در دوره صفویه، رویکرد صوفیوار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیقها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.[۷]
پذیرش ظلم: برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهمترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت میدانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزههای قرآنی و اسلام ناسازگار میدانست.[۸]
رفع علل غیبت: در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پساز آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه بهجای زمینهسازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشهیابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران میدانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهمترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.[۹] ازاینرو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرفسازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.[۱۰] از نگاه این رویکرد، زمینهسازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیتهایی است که زمینه را برای ظهور فراهم میکند.[۱۱]
پیادهروی منتظران ظهور از حرم حضرت معصومه تا مسجد جمکران در روز عید غدیرنقشآفرینی مردم: طبق این دیدگاه مردم میتوانند با دعا، در زمینهسازی و تعجیل ظهور نقشآفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمتهای الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم میشود.[۱۲] این دیدگاه، مهمترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روحالله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری امام مهدی معرفی کرد.[۱۳] همچنین هیئتهای مذهبی با برگزاری آیینهایی مانند دعای ندبه و عهد[۱۴] و خواست جمعی برای تعجیل ظهور، از مصادیق این رویکرد هستند.[۱۵]
زمینهسازی ظهور در اندیشه شیعه
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینهسازی برای ظهور امام مهدی، مسئولیتی همگانی بهشمار میرود. این زمینهسازی، افزونبر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.[۱۶]شیخ مفید ظهور را مشروط به فراهمشدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم میداند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدمآمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمهای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینهساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آمادهسازی بستر ظهور میدانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی میدانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.[۱۷] از نگاه سید علی خامنهای، مهمترین ویژگیهای فردی برای زمینهسازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.[۱۸]
ابعاد آمادگیها برای ظهور
مشارکت شرکتکنندگان در پیادهروی جشن نیمه شعبان در امضای «عهدنامهای با مهدی، جان ایران».
آمادگیهای ضروری برای زمینهسازی ظهور را میتوان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:[۱۹]
آمادگی فردی: این بعد شامل مجموعهای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛[۲۰] مانند تهذیب نفس و تقوا، دینداری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.[۲۱]
آمادگی فناورانه: استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوریهای روز، بهمنظور تبلیغ فرهنگ انتظار و آگاهیبخشی در سطح جامعه؛[۲۲]
آمادگی اجتماعی: این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:[۲۳]
شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوتها؛
احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانتداری، صبر و بردباری؛
رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،[۲۴] امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرتهای استکباری، عدالتمداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسانها.[۲۵]
زمینهسازان ظهور در روایات
در منابع روایی شیعه و اهلسنت،[۲۶] از سه گروه از ایرانیان بهعنوان نخستین زمینهسازان ظهور یاد شده است.[۲۷] براساس این روایات، یکی از این گروهها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرقزمین برمیخیزد و دارندهٔ آن با پرچمهای سیاه همراه است.[۲۸] قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ میدهد. البته این روایات در منابع اهلسنت درج شده است،[۲۹] و علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکردهاند.[۳۰]
در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه[۳۱] در کنار نشانههای دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، بهعنوان نشانههای حتمی ظهور یاد شده است[۳۲] که از مشرقزمین قیام خواهد کرد.[۳۳] همچنین در برخی روایات به قیام یمانیها در سال ظهور و همزمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.[۳۴]
در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.[۳۵]
تطبیقهای تاریخی زمینهسازان ظهور
برخی از حدیثپژوهان، دولت صفویه را ازجمله قیامهای پیشاز ظهور دانستهاند. در نگاه تطبیقی، نشانههای روایی ظهور بر رویدادها و شخصیتهای عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.[۳۶] همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی بهعنوان مقدمهای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده میشده است؛ این رویکرد گاه به تعیین وقت ظهور منجر شده است.[۳۷] زمینهسازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه و تکیه بر پیشگوییهای منجمان انجام میشد؛ اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزههای علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.[۳۸]
سید روحالله خمینی بر جهانیشدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.[۳۹] مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یکباره پدید نمیآیند، بلکه زمینههای تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.[۴۰] مقدمهبودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزونبر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز استوار است:[۴۱]
تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار میداند.
مقابله با انحرافات و کجاندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه.
تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی با هدف تولید آثار در حوزه مهدویت.[۴۲]
نقش اقشار مختلف در زمینهسازی ظهور
مادری به همراه دخترانش در مسیر پیادهروی زائران نیمهشعبان بهسوی مسجد جمکران، ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش
براساس دیدگاه زمینهسازی، فراهم کردن مقدمات ظهور امام مهدی، وظیفهای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر میگیرد.[۴۳] عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا میکنند. شیخ مفید، نبود همدلی و وفاداری را مهمترین مانع ظهور دانسته است.[۴۴] حکومت نیز در فراهمآوری مقدمات ظهور نقش دارد.[۴۵] براساس برخی روایات، پیشاز ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا میسازد.[۴۶] عالمان دین با گسترش معارف دینی و تربیت نسلی مؤمن،[۴۷] از دیگر زمینهسازان ظهور هستند.[۴۸] از این منظر، انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، مسیر تشکیل حکومت دینی را بهعنوان مقدمهای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.[۴۹] روشنفکران دینی هم با روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینهسازی ظهور ایفا میکنند.[۵۰] نخبگان با افشای توطئههای دشمنان علیه مهدویت، با وارونهسازی چهرهٔ منجی موعود، مقابله میکنند.[۵۱][۵۲]
اجرای یک گروه سرود در مسجد جمکران قبل از برگزاری دعای کمیل، ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش
در مطالعات مهدویت، رسانهها و ابزارهای ارتباطی در گونههای مختلف دیداری، شنیداری،[۶۲] مکتوب و سایبری، از ظرفیتهای مؤثر برای زمینهسازی ظهور بهشمار میروند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانهها و جایگزینی نسبی آنها با رویاروییهای نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصهها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوریهای نوین ارتباطی، ازجمله شبکههای ماهوارهای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاریها، شبکههای اجتماعی، انجمنها و دانشنامههای مجازی در کنار ظرفیتهای هنری، برای فعالیت رسانهای در این مسیر ضروری دانسته میشود.[۶۳]
آیتی، نصرتالله، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۰ش.
اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی»، فرهنگ کوثر، سال ۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۷ش.
ابنطاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحبالامر، ۱۴۱۶ق.
ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دارالجیل. ۱۴۱۸ق.
امداد، توران، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره ۲۶، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
«انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
برنجکار، رضا و سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال ۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۶، ۱۴۰۱ش.
بوذرینژاد، یحیی و ایرانپور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه»، پژوهشهای ایرانشناسی، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
پور سیدآقایی، سیدمسعود و مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهشهای مهدوی، سال ۷، شماره ۲۵، ۱۳۹۷ش.
«تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
جاودانی عادل فخار، عباس، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
جهانکهن، سجاد، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
حسنپور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره ۱۱، شماره ۴۸، ۱۳۹۹ش.
حسنی آهنگر، محمدرضا و برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندهٔ تمدن اسلامی و زمینهسازی ظهور»، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
«خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
خمینی، روحالله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
«راههای زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
رجبی، حجتالله، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۹ش.
«زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
«سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
شاهنظری، علی و طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۹، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال ۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۸۶ش.
عبدیپور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
عظیمی خرمآبادی، کاظم، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، عصر آدینه، سال ۸، شماره ۱۵، ۱۳۹۴ش.
«علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
علایی رحمانی، فاطمه و عباس قلیزاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، پژوهشهای اجتماعی اسلامی، سال ۲۲، شماره ۱۱۰، ۱۳۹۵ش.
فاکر میبدی، محمد، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
«قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
«قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال ۱۴، شماره ۵۶. ۱۴۰۲ش.
کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
گودرزی، غلامرضا، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، مشرق موعود، سال ۸، شماره ۳۱، ۱۳۹۳ش.
ماسلایه، نانتیا و انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، پژوهشهای اسلامی جنسیت و خانواده، سال ۲، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
«مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
ناصح، علیاحمد، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
«نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
«نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
«نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
«نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
«نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
«نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
«وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۲، ۱۳۸۶ش.
