امام مهدی؛ محمد بن حسن عسکری و امام دوازدهم شیعیان دوازدهامامی.
محمد بن حسن عسکری، بنا بر باور شیعیان دوازدهامامی، دوازدهمین و آخرین امام و همان مهدی موعود است. وی در سال ۲۵۵ق در سامرا زاده شد و پساز درگذشت پدرش، امام حسن عسکری، در سال ۲۶۰ق به امامت رسید. بر پایه منابع شیعه، بهسبب مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگاه داشته شد و این امر پساز درگذشت امام یازدهم به اختلاف و پیدایش فرقههایی در میان شیعیان انجامید؛ اما با فعالیت نائبان خاص و صدور توقیعات، اعتقاد به امامت او تثبیت شد و در نهایت مذهب شیعه دوازدهامامی استمرار یافت. بر اساس این باور، امام مهدی از سال ۲۶۰ تا ۳۲۹ق در دوره غیبت صغری از طریق چهار نایب خاص با شیعیان ارتباط داشت و پساز آن، با آغاز غیبت کبری، ارتباط مستقیم او با پیروانش پایان یافت. شیعیان معتقدند که او زنده است و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و با برپایی حکومتی جهانی، عدالت را جایگزین ستم خواهد ساخت. مسئله غیبت و تبیین آن، انتظار فرج، جایگاه امام مهدی در قرآن و حدیث، امکان دیدار در عصر غیبت و انتساب مکانهایی مانند سرداب غیبت، مسجد سهله و مسجد جمکران به وی، از مهمترین مباحث مرتبط با او در اندیشه و فرهنگ شیعه بهشمار میرود.
زندگی و خانواده
امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازدهامامی، بنابر منابع شیعه در نیمه شعبان سال ۲۵۵ق[۱][۲] یا ۲۵۶ق[۳] در سامرا و در خانه امام حسن عسکری متولد شد؛ هرچند دربارهٔ تاریخ دقیق ولادت او اختلافنظر وجود دارد.[۴] در منابع، نام مادرش به صورتهای نرجس،[۵] سوسن، صقیل (صیقل)، ریحانه،[۶] حدیثه، حکیمه، ملیکه و خمط ثبت شده[۷] و گزارشهای مربوط به هویت و زندگی وی نیز یکسان نیست.[۸][۹] بر اساس این منابع، بهدلیل مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگهداشته شد[۱۰] و تنها شماری از نزدیکان و یاران مورد اعتماد امام حسن عسکری،[۱۱] از جمله حکیمه خاتون، دختر امام جواد و عمه امام حسن عسکری، از آن آگاه بودند.[۱۲] بیشتر منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت، امام مهدی را تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی کردهاند.[۱۳]
نام، کنیه و القاب
نام او، محمد[۱۴] و کنیههای مشهور او ابوالقاسم، ابوجعفر[۱۵] و ابوعبدالله است.[۱۶] در منابع روایی و تاریخی، بین ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او ذکر شده است[۱۷] که بقیةالله، حجت، قائم، منتظر و مهدی از مشهورترین آنها بهشمار میروند.[۱۸]
عمر امام مهدی
بنابر باور شیعیان امامیه عمر امام مهدی تا سال ۱۴۴۸ق بیش از ۱۱۹۲ سال برآورد میشود.[۱۹][۲۰] ابنتیمیه و ناصر القفاری، طولانیبودن عمر امام مهدی را غیرممکن دانسته و آن را از دلایل انکار تولد او برشمردهاند.[۲۱][۲۲] ناسازگاری عمر طولانی با یافتههای زیستشناسی و نبود شواهد تجربی از مهمترین شبهات در این زمینه هستند.[۲۳]
عالمان شیعه در تبیین این باور، با تفکیک میان امکان عقلی، امکان علمی و وقوع عادی و با استناد به نمونههای قرآنی، روایی،[۲۴][۲۵] تاریخی و ظرفیتهای زیستشناسی،[۲۶][۲۷] این اشکالها را نافی امکان حیات طولانی نمیدانند[۲۸][۲۹] و نمونههایی مانند حضرت نوح،[۳۰]خضر[۳۱] و عیسی[۳۲] و گزارش افراد مُعَمَّر در منابع تاریخی را بهعنوان شاهد ذکر کردهاند.[۳۳] در منابع ادیان الهی مانند سِفر تکوین تورات نمونههایی با عمرهای طولانی یاد شده است.[۳۴]
ازدواج امام مهدی
گروهی از پژوهشگران با استناد به برخی روایات حاوی اسامی فرزندان امام و جایگاه ازدواج بهعنوان سنت پیامبر، وقوع آن را محتمل یا ثابت دانستهاند.[۳۵][۳۶] دیدگاه دیگر، ازدواج را با فلسفه غیبت و پنهانزیستی امام ناسازگار میشمارند. گروهی دیگر مانند سید محمد صدر،[۳۷] محدث نوری[۳۸] و علیاکبر نهاوندی[۳۹] با وجود محتمل دانستن ازدواج، بیان کردهاند که شواهد موجود برای اثبات یا رد قطعی ازدواج کافی نیست.[۴۰][۴۱]
مکان زندگی
امام مهدی از زمان تولد تا آغاز غیبت صغری در سامرا زندگی میکرد و سرداب خانه امام حسن عسکری از زمان ولادت بهعنوان محل اقامت او یاد شده است.[۴۲] در برخی روایات از حضور او در مدینه و مکانهایی مانند ذیطُوی، کوه رضوی، دشتها، بیابانها و جزیره خضرا نیز بهعنوان محل اقامت او یاد شده است.[۴۳][۴۴] همچنین در منابع روایی، مسجد سهله محل اقامت و کوفه مرکز حکومت او در دوران ظهور معرفی شده است.[۴۵][۴۶]
امامت و دوران غیبت
امامت مهدی پساز درگذشت امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ق آغاز شد[۴۷] و تا زمان فرارسیدن ظهورش در آخرالزمان در غیبت زندگی میکند. غیبت بهعنوان یکی از سنتهای الهی و دارای پیشینه در پیامبران و امتهای پشین[۴۸][۴۹] بهمعنای پنهانبودن شخص امام مهدی از شناخت عمومی است.[۵۰] برای اثبات امامت وی به مجموعهای از روایات و دیگر ادله نقلی استناد شده است.[۵۱][۵۲]
غیبت صغری
برخی آغاز غیبت صغرا را همزمان با تولد مهدی در سال ۲۵۵ق و برخی دیگر از آغاز امامت او در سال ۲۶۰ق دانستهاند.[۵۳] امام مهدی در این دوره از طریق چهار نایب خاص به نامهای عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری، با شیعیان ارتباط داشت و از راه سازمان وکالت و صدور توقیعات، به پاسخگویی به مسائل دینی، رسیدگی به امور مالی، مقابله با مدعیان دروغین نیابت و حفظ انسجام جامعه شیعه میپرداخت.[۵۴][۵۵]
غیبت کبری و نیابت عامه
غیبت کبری با درگذشت علی بن محمد سمری، چهارمین نایب خاص بنابر روایت مشهور در سال ۳۲۹ق آغاز شد.[۵۶] اندکی پیشاز وفات او، توقیعی از امام مهدی صادر شد که ضمن پیشبینی زمان درگذشت وی، تعیین نیابت خاصه را نهی و آغاز غیبت کبری را اعلام میکرد.[۵۷][۵۸] فقیهان امامیه با استناد به روایات از جمله مقبوله عمر بن حنظله،[۵۹] فقهای جامعالشرایط را نایبان عام امام در عصر غیبت معرفی کردهاند.[۶۰]ولایت فقیه بهعنوان الگوی مطلوب اداره جامعه در عصر غیبت تبیین شده است؛ اگرچه در مورد حدود آن تفاوت دیدگاه وجود دارد.[۶۱][۶۲]
فلسفه غیبت
در برخی روایات، حکمت نهایی غیبت امام مهدی از اسرار الهی دانسته شده که پساز ظهور روشن خواهد شد.[۶۳] با این حال، در منابع روایی، حکمتهایی مانند حفظ جان امام مهدی،[۶۴] آزمایش و پالایش ایمان مؤمنان،[۶۵] دشواری حفظ ایمان در دوران طولانی غیبت و آشکار شدن استواری اعتقاد منتظران،[۶۶] بیعتنکردن با حکومتهای ستمگر و فراهمشدن امکان اجرای کامل احکام الهی هنگام ظهور،[۶۷][۶۸] تأدیب و تربیت انسانها[۶۹] و فراهم نبودن شرایط سیاسی و اجتماعی برای تحقق حکومت جهانی اسلام، از مهمترین فلسفههای غیبت شمرده شدهاند.[۷۰] بسترهای اجتماعی چون رفتار مردم، فراهمنبودن امنیت برای امام و مهیا نبودن شرایط پذیرش رهبری او، از عوامل استمرار غیبت دانسته شدهاند.[۷۱][۷۲]
برخی از کارکردهای شمرده شده برای وجود امام مهدی در دوران غیبت مانند خورشید پشت ابر[۷۳] عبارتند از: استمرار حجت الهی، هدایت معنوی انسانها، واسطه بودن در فیض الهی، پاسداری و صیات از معارف دینی، حفظ جامعه مؤمنان، امیدبخشی به تحقق عدالت جهانی و فراهم شدن زمینههای ظهور برای رشد اعتقادی، اخلاقی، علمی و اجتماعی و آمادگی جامعه برای پذیرش حکومت مهدوی.[۷۴]
ملاقات با امام مهدی در دوران غیبت
گروهی با استناد به گزارشهای تاریخی، برخی روایات و نقل دیدار شماری از عالمان و صالحان، وقوع ملاقات را ممکن دانستهاند و آثاری نیز در اینباره تألیف کردهاند.[۷۵][۷۶] در برخی از روایات برای دیدار با امام مهدی دعاها و اعمالی نیز ذکر شده است.[۷۷] در مقابل، گروهی دیگر با استناد به توقیع علیبنمحمد سَمُری، ناشناسبودن امام زمان و امتحان شیعیان در دوران غیبت، ادعای ملاقات در دوران غیبت کبری را مردود شمردهاند.[۷۸][۷۹]
چالشهای دوران غیبت
برخی آزمونهای اعتقادی و اجتماعی زمان غیبت عبارتاند از: ظهور مدعیان دروغین مهدویت،[۸۰] شکلگیری جریانهای مدعی نیابت،[۸۱] تعیین وقت ظهور،[۸۲] تطبیق شتابزده نشانههای ظهور بر رخدادهای زمان،[۸۳] تفسیرهای غیرمستند از نشانههای ظهور، معرفی او بهعنوان شخصیتی جنگطلب، خونریز و متحجر، مشروط دانستن ظهور به گسترش فساد، نسبت دادن مخالفت او با علم و فناوری، برگزاری برخی آیینهای فاقد پشتوانه معتبر و رواج خوابها، کرامات و نقلهای عامیانه دربارهٔ ظهور.[۸۴]
در طول دوران غیبت، افرادی مانند سید علیمحمد باب، بنیانگذار فرقه بابیه[۸۵] و غلاماحمد قادیانی[۸۶] و گروههایی مانند شیخیه، بابیه، ازلیه و بهائیه[۸۷] با ادعای نبوت، نیابت یا مهدویت ظهور کردهاند.[۸۸] عواملی مانند قدرتطلبی، توهم درونی، فریب دشمنان اسلام و مبارزه با ظلم و ستم،[۸۹] جهل، برداشتهای سطحی از آموزههای دینی، استناد به روایات ضعیف، نابسامانیهای اجتماعی و اقتصادی،[۹۰] گرایشهای صوفیانه، برخی مبانی و آموزههای عرفانی،[۹۱] نجاتباوری مهدوی، رواج باورهای خرافی، دگرگونی گفتمان مذهبی و خلأ معنوی از زمینههای گسترش این مدعیان ذکر شدهاند. بیشتر عالمان شیعه با استناد به روایات و پایان یافتن نیابت خاص، این ادعاها را انحرافی، تفرقه انگیز[۹۲] و مردود شمردهاند و جایگزینی گفتمان عقلانی بهجای گفتمان احساسی در تبلیغات دینی و متون آموزشی را ضروری دانستهاند.[۹۳]
روایات و آثار
راویان مختلف بیشاز شش هزار حدیث دربارهٔ مهدویت روایت کردهاند[۹۴] که موضوعاتی مانند شخصیت امام مهدی،[۹۵] فضیلت انتظار فرج،[۹۶] حوادث و نشانههای ظهور،[۹۷][۹۸] ویژگیهای منتظران[۹۹] و وضعیت جهان پساز ظهور را دربر میگیرند.[۱۰۰] این مجموعه روایی، مباحثی مانند توحید، فلسفه غیبت، ویژگیهای جامعه عصر ظهور و نسبت میان معنویت و عدالت را تبیین میکند.[۱۰۱][۱۰۲] همچنین، در این آثار به تبیین وظایف عبادی و اجتماعی، حاکمیت حق، عقلانیت، پاسداری از حدود الهی و اصلاح جهانی پرداخته شده و از منابع اصلی در پژوهشهای کلامی و فقهی مهدویت بهشمار میروند.[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵]
توقیعات
در کتاب الغیبة شیخ طوسی، توقیعات صادرشده از سوی امام مهدی در بخشی مستقل گردآوری و نقل شده است.
آثار و روایات امام مهدی، عمدتاً در قالب توقیعات، ادعیه و گزارشهای سیره نقل شدهاند.[۱۰۶] توقیعات، بر اساس موضوع، مخاطب، کارکرد و زمان صدور دستهبندی شدهاند.[۱۰۷] این نامهها گاه به خط امام، گاه به املای او و بهوسیله نواب اربعه و گاه همراه با مهر وی نوشته میشد و در برخی موارد نیز امام مهدی بر نگارش آنها به خط خود تصریح کرده است.[۱۰۸][۱۰۹] حدود یکصد توقیع از امام مهدی گزارش شده که بخش عمدهٔ آنها در کتابهای کمالالدین ازشیخ صدوق و الغیبة از شیخ طوسی گرد آمده است. از مشهورترین آنها توقیع «اَمّا الحوادث الواقعة» است که در برخی مباحث فقهی، از جمله ولایت فقیه استفاده میشود.[۱۱۰][۱۱۱] انتساب دو توقیع منسوب به شیخ مفید در عصر غیبت کبری، از سوی برخی پژوهشگران رد شده است.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵]
محتوای توقیعات امام مهدی به چهار حوزه اصلی دستهبندی شده است:
مسائل اعتقادی و کلامی: از جمله تبیین امامت، نهی از تعیین زمان ظهور، پاسخ به پرسشهای کلامی، تفسیری و حدیثی و معرفی امام.[۱۱۶]
احکام فقهی و مواعظ اخلاقی: شامل پاسخ به مسائل شرعی مانند طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، معاملات و نکاح، همراه با توصیههای اخلاقی.
دعاها، کرامات و امور شخصی: مانند پاسخ به درخواست دعا، رسیدگی به برخی امور مالی و فردی، حمایت از مظلومان و بشارت به رفع گرفتاریها.
مدیریت سازمان وکالت و مقابله با مدعیان: شامل نصب و عزل وکیلان، رسیدگی به وجوه شرعی، رد و لعن مدعیان دروغین نیابت و اعلام موضع دربارهٔ افراد و جریانهای منحرف.[۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹]
کرامات
گزارشهای متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام مهدی نقل شده است که از جمله در آثاری مانند کمالالدین و تمامالنعمه، الخرائج، بحارالانوار و النجمالثاقب گردآوری شدهاند.[۱۲۰] همچنین در کتاب کرامات حضرت مهدی و فرازهایی از توقیعات او، حدود ۴۰ کرامت منسوب به او گزارش شده است.[۱۲۱]
توسل و زیارت
در منابع مهدویت، دعا، توسل، زیارت و عمل به آموزههای دینی از مهمترین راههای معرفت و ارتباط با امام مهدی شمرده شدهاند. پژوهشگران، ساختار این دعاها را در سه بُعد فکری، شکلی و ساختاری بررسی کردهاند و بر این باورند که محور اصلی آنها، شناخت امام، تبیین آموزههای غیبت، انتظار، ظهور و تقویت پیوند معنوی با امام است.[۱۲۲]
در منابع روایی شیعه، دعاها و زیارتهای متعددی به امام مهدی منسوب یا برای ارتباط با او توصیه شده است؛ از جمله دعای فرج با عبارت اللهم عظم البلاء، دعای یا من أظهر الجمیل، دعای اللهم رب النور العظیم، دعای اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای اللهم إنی أسألک بالمولودین فی رجب، دعای اللهم إنی أسألک بمعانی جمیع ما یدعوک به ولاة أمرک، زیارت ناحیه مقدسه و زیارت الشهداء،[۱۲۳]دعای ندبه، دعای افتتاح، دعای غریق، دعای عهد، دعای سلامتی امام در اعمال شب ۲۳ ماه رمضان، دعای توفیق طاعت با عبارت اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای اللهم عرفنی نفسک، صلوات ضراب اصفهانی، صلوات بر امام با عبارت ااَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ، زیارت آلیاسین[۱۲۴] و زیارت روز جمعه السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَیْکَ یَا عَیْنَ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ السَّلامُ.[۱۲۵] همچنین در این منابع، توسل به امام مهدی برای رفع گرفتاریها و برآورده شدن حاجات، همراه با ذکرهای ویژه مانند یا فارسَ الحِجازِ اَدرِکنی در سحر جمعه، ذکر یا حجةُ القائم ۵۷۰ مرتبه، ذکر یا اللهُ یا محمدُ یا علیُ یا فاطمةُ یا حسنُ یا حسینُ یا صاحبَ الزمانِ ادرکنی بین نماز مغرب و عشا و اعمالی مانند صلوات و نمازهای توسل و استغاثه، توصیه شده است.[۱۲۶]
در باور شیعیان، «ظهور» به آشکار شدن امام مهدی پساز دوره غیبت و آغاز مأموریت او برای برپایی حکومت جهانی عدالت گفته میشود.[۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹] در روایات، علاوه بر واژهٔ ظهور، تعابیری مانند قیام، خروج، بعث و امر نیز برای اشاره به این رویداد بهکار رفته است؛ هرچند بسیاری از پژوهشگران، قیام را مرحلهای پساز ظهور میدانند.[۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶][۱۳۷][۱۳۸] ظهور از آموزههای بنیادین مهدویت بهشمار میرود و بر حتمی بودن وقوع آن در روایات تأکید شده است.[۱۳۹][۱۴۰]
اندیشمندان شیعه، نشانههای ظهور را به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم کردهاند.[۱۴۱] قیام یمانی، خروج سفیانی، صیحه آسمانی، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء از نشانههای حتمی بهشمار میروند، در حالی که نشانههای غیرحتمی زمان مشخصی برای ظهور تعیین نمیکنند.[۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴] در منابع شیعه، بیان این نشانهها با هدف تقویت باور به مهدویت، شناخت مدعیان دروغین و آمادگی برای ظهور تفسیر شده است و دربارهٔ رویدادهای پساز ظهور و سرانجام حکومت امام مهدی نیز دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است.[۱۴۵][۱۴۶]
در اندیشه شیعه، زمینهسازی ظهور از وظایف منتظران دانسته شده و اعمالی مانند دعا برای تعجیل فرج، خودسازی و اصلاح فرد و جامعه از مهمترین مصادیق آن بهشمار میرود.[۱۴۷][۱۴۸] دربارهٔ نقش انسان در تحقق ظهور دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما دیدگاه غالب در اندیشه معاصر شیعه بر نقشآفرینی مردم در فراهمسازی شرایط ظهور تأکید میکند.[۱۴۹][۱۵۰][۱۵۱][۱۵۲][۱۵۳] همچنین در منابع شیعه و اهلسنت، از برخی اقوام، مناطق و حرکتها بهعنوان زمینهسازان ظهور یاد شده و شماری از پژوهشگران معاصر نیز برخی رویدادهای تاریخی، از جمله انقلاب اسلامی ایران، را از این منظر تحلیل کردهاند.[۱۵۴][۱۵۵][۱۵۶][۱۵۷][۱۵۸][۱۵۹]
توقیت، به معنای تعیین زمان ظهور امام مهدی، از موضوعات مطرح در منابع حدیثی، کلامی و تاریخی است که دربارهٔ مستندات و انگیزههای آن دیدگاههای مختلفی وجود دارد.[۱۶۰][۱۶۱][۱۶۲][۱۶۳][۱۶۴] با این حال، بر پایه روایات شیعه، تعیین زمان ظهور نهی شده و علم آن ویژه خداوند دانسته شده است.[۱۶۵] مدعیان تعیین وقت در منابع روایی تکذیب شدهاند[۱۶۶] و در تاریخ اجتماعی شیعه نیز این موضوع مطرح شده است.[۱۶۷][۱۶۸][۱۶۹][۱۷۰][۱۷۱] همچنین عالمان شیعه توقیت و تطبیق شتابزده نشانههای ظهور را مردود دانسته و بر آمادگی همیشگی برای ظهور تأکید کردهاند.[۱۷۲][۱۷۳][۱۷۴]
بر پایه آموزه بدا، اصل ظهور امام مهدی از وعدههای قطعی الهی و تغییرناپذیر است، اما زمان ظهور و برخی نشانههای آن، بهویژه نشانههای غیرحتمی، تغییرپذیر دانسته شدهاند.[۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸] در میان متکلمان شیعه، دربارهٔ امکان بدا در زمان و نشانههای ظهور دیدگاههای مختلفی وجود دارد،[۱۷۹][۱۸۰] اما بیشتر آنان امکان بدا را در نشانههای غیرحتمی پذیرفته و دربارهٔ نشانههای حتمی آرای متفاوتی مطرح کردهاند.[۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵]
انتظار فرج بهعنوان برترین اعمال نزد خدا،[۱۸۶] با پاداش همتراز شهادت[۱۸۷] و برترین جهاد،[۱۸۸] در فرهنگ شیعه بهمعنای چشمبهراه ظهور امام مهدی و آمادگی برای یاری او در برپایی عدالت جهانی است.[۱۸۹] این مفهوم، کیفیتی نفسانی[۱۹۰] و اصلی اعتقادی در تشیع است[۱۹۱] که در روایات با واژگان متعددی بیان شده.[۱۹۲] انتظار کارکرد فردی و اجتماعی دارد[۱۹۳][۱۹۴] و افزون بر پاداش اخروی،[۱۹۵] در اصلاح فرد و جامعه،[۱۹۶][۱۹۷] شکیبایی در سختیهای عصر غیبت و پویایی و آمادهباش مؤثر است.[۱۹۸] در پژوهشهای معاصر، از آن بهعنوان مؤلفهای برای سبک زندگی مهدوی یاد شده[۱۹۹] که در رفتارهای فردی، اجتماعی و آیینهایی چون جشن نیمهشعبان، دعاهای مهدوی، حضور در اماکن منسوب و اعمال عبادی و خیرخواهانه بازتاب دارد.[۲۰۰]
حکومت امام مهدی
حکومت امام مهدی حکومتی جهانی بر پایه عدالت و آموزههای اسلامی معرفی شده است.[۲۰۱] از ویژگیهای این حکومت، اجرای احکام الهی، استقرار صلح و امنیت،[۲۰۲] مبارزه با ظلم و فساد و اتخاذ سیاست ویژه در خصوص کارگزاران، اجرای عدالت در ابعاد مختلف آن، قضاوت و توزیع عادلانه، آمادگیهای تکنولوژی و ارتباطی،[۲۰۳] رشد اخلاقی، پیشرفت علمی و رونق اقتصادی ذکر شده است.[۲۰۴][۲۰۵] برخی مهمترین دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی را نظم، رشد و معنویت ذکر کرده است.[۲۰۶]
در منابع اسلامی، پیامدهای اجتماعی حکومت امام مهدی در سه محور تقویت زیرساختهای جامعه، اصلاح رفتارهای فردی و جمعی و ساماندهی روابط اجتماعی بررسی شده است.[۲۰۷] این پیامدها در پنج حوزهٔ انسجام و همبستگی، امنیت، نظم، قدرت و هویت اجتماعی تبیین شدهاند و در تعامل با یکدیگر، جامعهای مبتنی بر ارزشها و هنجارهای مشترک را ترسیم میکنند.[۲۰۸] در این منابع، انسجام اجتماعی با گسترش باورها، ارزشها، هویت مشترک و مناسک دینی، امنیت اجتماعی با تقویت اعتماد عمومی، استقرار عدالت، کاهش عوامل ناامنی و تأمین رفاه، نظم اجتماعی با تقویت پایبندی به قوانین و هنجارهای مشترک، قدرت اجتماعی با همگرایی مردم حول محور امام و تحقق اهداف مشترک و هویت اجتماعی با شکلگیری هویت مشترک میان اقوام، ملتها و خردهفرهنگها توصیف شده است.[۲۰۹] در برخی پژوهشهای معاصر نیز از جامعه مطلوب شکلگرفته در پرتو حکومت امام مهدی با عنوان جامعه مهدوی یاد شده و عدالت، امنیت و همبستگی اجتماعی از مهمترین ویژگیهای آن دانسته شده است.[۲۱۰]
یاران
یاران ویژهٔ امام مهدی ۳۱۳ نفر هستند که همزمان با ظهور، در مکه گرد میآیند و با برافراشتن پرچم، آغاز قیام او را همراهی میکنند.[۲۱۱] هر یک از آنان فرماندهی گروهی از یاران را بر عهده دارند.[۲۱۲] از حضرت عیسی، شعیب بن صالح،[۲۱۳]اصحاب کهف[۲۱۴] و شماری از یاران پیامبر اسلام و امامان شیعه بهعنوان همراهان امام در عصر ظهور یاد شده است.[۲۱۵] بر اساس برخی روایات، زنان نیز در شمار یاران امام مهدی حضور دارند.[۲۱۶]
امام مهدی در فرهنگ ایرانیان
باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در ایران از طریق باورها، رفتارها و نمادهای فرهنگی، بر کنشها و هنجارهای اجتماعی ایرانیان شیعه اثر گذاشته است.[۲۱۷] در بُعد اجتماعی با مفاهیمی مانند عدالتطلبی، مبارزه با ظلم، مسئولیتپذیری و همبستگی اجتماعی پیوند خورده و در بُعد فرهنگی و تمدنی نیز با حفظ هویت اسلامی و شیعی، تولید و گسترش فرهنگ مهدوی و شکلگیری برخی رویکردهای تمدنی مرتبط دانسته شده است.[۲۱۸][۲۱۹]
سالروز ولادت و آغاز امامت امام مهدی از مناسبتهای مهم مذهبی در ایران است و هر سال با برگزاری آیینهای دینی، فرهنگی و مردمی گرامی داشته میشود. در این مناسبت، شهرها و اماکن عمومی با نمادهای مهدوی آذینبندی و چراغانی میشوند و مساجد، حسینیهها، مهدیهها و مراکز فرهنگی میزبان جشنها، برنامههای مذهبی، اجرای سرود، موکبهای مردمی و ایستگاههای صلواتی هستند.[۲۲۰]نذر، اطعام نیازمندان و قربانی از سنتهای رایج این روز بهشمار میرود.[۲۲۱] این مناسبت همچنین با دعا، نیایش، روزهداری، نمازهای مستحبی، حاجتخواهی و در بسیاری از مناطق ایران با مشارکت گسترده مردم برگزار میشود.[۲۲۲]
مسجد جمکران از مهمترین کانونهای برگزاری آیینهای نیمه شعبان در ایران است و هر سال پذیرای شمار زیادی از زائران و شرکتکنندگان در برنامههای مذهبی و فرهنگی است. همچنین نهادهای دینی و فرهنگی با برگزاری نشستهای آموزشی و اعزام مبلغان، به ترویج آموزههای مهدویت، بهویژه میان نسل جوان، میپردازند.[۲۲۳][۲۲۴] نیمه شعبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعطیل است[۲۲۵] و آیینهای آن در قالب دهه مهدویت در بسیاری از شهرهای کشور برگزار میشود.[۲۲۶] بخشی از زائران ایرانی نیز همزمان با این مناسبت در آیین پیادهروی نیمه شعبان میان نجف و کربلا شرکت میکنند.[۲۲۷]
آیینها و سنتهای مردمی نیمه شعبان
در فرهنگ مردم ایران، آیینهای محلی متعددی با نیمهشعبان پیوند خورده است. از جمله این آیینها میتوان به کمچهبَعَک در شوشتر، مرادمندی در دزفول، آلادوشی در شوشتر و رامهرمز، جیرجیرونی در برخی مناطق اصفهان، حق لیلی/آردگیزگردانی در میناب و دیگر مناطق هرمزگان، گرگاعو در یزد و شونیمی در اردکان اشاره کرد. این آیینها معمولاً با نذر، توزیع خوراکی، حضور کودکان، درخواست عیدی، دعا برای برآورده شدن حاجات و ابراز ارادت به امام مهدی همراه هستند.[۲۲۸]
در برخی مناطق ایران، نیمهشعبان همزمان با شب برات برگزار میشود که پیشینهای کهن دارد و بازماندهای از رسم فروردینگان در نزد ایرانیان پیشاز اسلام شناخته میشود. آیینی که با حضور در آرامستانها، قرائت فاتحه، خیرات از جمله انواع خوراکها، حلواها و نانها برای درگذشتگان و روشن کردن شمع همراه است. این مراسم با نامهایی مانند چراغ برات، شب روشن و عید برات شناخته میشود و آیینهایی مانند شمعبراتی، کاسهاندازی، کوزهبراتی/شوبراتو، نیمهبراتی و باغبند در برخی شهرها و روستاهای ایران از جلوههای آن بهشمار میروند. پژوهشگران فرهنگ عامه، شب برات را از آیینهای کهن ایرانی دانستهاند که در دوره اسلامی با مناسبت نیمهشعبان و فرهنگ مهدویت پیوند یافته است. برخی سنتهای محلی نیز با هدف آشنایی کودکان با امام مهدی شکل گرفتهاند. در گذشته هنگام برشمردن نام ائمه، به جای بردن مستقیم نام امام مهدی عبارت بپرس تا بگویم به کار میرفت تا کودکان با پرسش دربارهٔ آن، با نام و جایگاه ایشان آشنا شوند. این شیوه بهعنوان یکی از جلوههای آموزش غیرمستقیم مفاهیم مهدوی در فرهنگ عامه شناخته شده است.[۲۲۹]
فعالیتهای فرهنگی و رسانهای
فعالیتهای فرهنگی و رسانهای با موضوع مهدویت، بخشی از برنامههای نهادها و مراکز دینی و فرهنگی را تشکیل میدهد. این فعالیتها در قالب تولید پادکستهای آموزشی و پرسشوپاسخ، استوریموشن، دلگویههای مهدوی، محتوای دیجیتال و پیامهای کوتاه برای تابلوهای شهری و شبکههای اجتماعی، با هدف ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار انجام میشود.[۲۳۰]
نامگذاری فضاهای عمومی
باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در نامگذاری بسیاری از فضاهای عمومی ایران بازتاب یافته است؛[۲۳۱] ازجمله:
مهدیه: مهدیه به مراکز مذهبیای گفته میشود که با هدف ترویج فرهنگ مهدویت، مراسمی مانند دعای ندبه، جشن نیمهشعبان، سخنرانیهای مذهبی و برنامههای فرهنگی را برگزار میکنند.[۲۳۲] نخستین مهدیه ایران در سال ۱۳۲۵ش به همت علیاصغر عابدزاده در مشهد تأسیس شد.[۲۳۳] پساز آن، احمد کافی با همکاری مردم، ۳۶ مهدیه در شهرهای مختلف ایران بنیان نهاد. تا نیمه دهه ۱۳۹۰ش، حدود ۱۶۵ مهدیه در ایران فعال بود[۲۳۴] که مهدیه تهران، تأسیسشده در سال ۱۳۴۷ش به همت احمد کافی، از شناختهشدهترین آنها بهشمار میرود و افزون بر برگزاری برنامههای مذهبی، در دورههایی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی نیز داشته است.[۲۳۵] مهدیه اصفهان نیز در سال ۱۳۷۴ش بهصورت یک مجتمع خیریه و با بهرهگیری از موقوفات امام مهدی و با مدیریت سید احمد روضاتی آغاز به کار کرد و در حوزههای فرهنگی، مذهبی، امور خیریه، حمایت از محرومان، درمان و ورزش فعالیت میکند.[۲۳۶]
بیمارستان مهدیه تهران در میدان شوشخیابانها، میدانها و مراکز فرهنگی: نامهایی مانند ولیعصر، مهدیه،[۲۳۷] صاحبالزمان[۲۳۸] و قائم[۲۳۹] برای خیابانها، میدانها، مساجد، مراکز فرهنگی، آموزشی، درمانی و دیگر اماکن عمومی بهکار رفته است. پژوهشگران این نامگذاریها را بخشی از بازنمایی هویت دینی و حضور نمادهای مهدوی در فضای شهری ایران دانستهاند.[۲۴۰][۲۴۱]
نامگذاری اشخاص
نام مهدی از رایجترین نامهای پسران در ایران است و نامهای مرکب برگرفته از آن نیز کاربرد گستردهای دارند. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۴۰۴ش بیش از یک میلیون و ۴۶۰ هزار نفر با نام مهدی یا نامهای مرکب مشتمل بر این واژه در پایگاه داده این سازمان ثبت شدهاند.[۲۴۲] نام نرجس نیز که در منابع اسلامی بهعنوان نام مادر امام مهدی نیز شناخته میشود، بهدلیل پیشینه زبانی و فرهنگی خود، در ایران و برخی دیگر از کشورهای اسلامی کاربرد دارد. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال ایران، تا سال ۱۴۰۳ش، این نام بیش از ۲۵۳ هزار بار در پایگاه داده این سازمان ثبت شده است.[۲۴۳]
پویشها و فعالیتهای مردمی
باور به امام مهدی در ایران زمینهساز شکلگیری پویشها و فعالیتهای مردمی متعددی با رویکردهای تمدنی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی، اجتماعی، آیینی و مناسکی و مردمشناختی، تبلیغی، رسانهای،[۲۴۴] خیریه و نیکوکارانه شده است.[۲۴۵] این برنامهها با هدف ترویج فرهنگ مرتبط با امام مهدی از سوی نهادهای مردمی و فرهنگی برگزار میشوند. از شناختهشدهترین این برنامهها میتوان به پویشهای پویشهای بقیةالله،[۲۴۶] مهر مهدوی،[۲۴۷] یک درصد نذر امام زمان،[۲۴۸]Who Is Imam Mahdi,[۲۴۹] هر خانه یک مهدیه،[۲۵۰] سهشنبههای مهدوی،[۲۵۱] چله دعای عهد،[۲۵۲] کوچههای مهدوی،[۲۵۳] پویش نذر همدلی،[۲۵۴] اکنون نوبت یاری ماست،[۲۵۵] روز امید،[۲۵۶] عید نو، عهد نو[۲۵۷] و نیز پویشهای مجازی،[۲۵۸] مسابقات[۲۵۹][۲۶۰][۲۶۱] جشنوارههای مرتبط با فرهنگ انتظار و مهدویت اشاره کرد.[۲۶۲]
پیوند عاشورا و امام مهدی
در فرهنگ شیعه، برخی آیینهای عاشورایی و عزاداریهایمحرم و صفر با امام مهدی پیوند یافته است. شعارهایی مانند یا لثارات الحسین و نوحههایی با مضمون اللهم عجل لولیک الفرج و فرازهای روایات با مضامین القائم من ولدی یثأر للحسین یا إذا قام القائم ینادی مناد یا لثاات الحسین، از مهمترین جلوههای این پیوند بهشمار میروند. در منابع روایی نیز با تأکید بر انتساب امام مهدی به نسل امام حسین، میان قیام عاشورا و ظهور ارتباطی اعتقادی ترسیم شده است؛ ازاینرو، این آیینها افزون بر سوگواری، در فرهنگ شیعی بهعنوان نمادهایی از تابآوری و امید به استمرار فرهنگ انتظار و آمادگی برای ظهور نیز شناخته میشوند.[۲۶۳]
امام مهدی در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران
در گفتمان سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران، مضامینی مانند ولایت فقیه، عدالت، استکبارستیزی، تمدن اسلامی، امیدآفرینی و زمینهسازی ظهور با امام مهدی پیوند خوردهاند و ظهور امام مهدی در تبیین برخی اهداف، سیاستها و رویکردهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته است.[۲۶۴] این رویکرد در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز انعکاس یافته و بر اساس اصل پنجم، در دوران غیبت امام مهدی، ولایت امر و امامت امت بر عهده فقیه واجد شرایط قرار دارد.[۲۶۵] همچنین مفهوم انتظار فرج امام مهدی و جایگاه امام مهدی در سخنان رهبران جمهوری اسلامی و ادبیات رسمی کشور بازتاب گستردهای داشته است؛[۲۶۶][۲۶۷] بهگونهای که در پژوهشی دربارهٔ بیانات سید علی خامنهای، از ۷۳ سخنرانی، ۱۷۵ زیرمقوله مرتبط با امام مهدی استخراج شده است.[۲۶۸] در همین چارچوب، تعابیری مانند ایران، کشور امام زمان[۲۶۹] و مفاهیمی همچون تربیت نسل منتظر و پرورش سربازان امام زمان نیز در برخی سخنان، برنامههای فرهنگی و متون آموزشی بهکار رفتهاند.[۲۷۰]
آثار هنری
مضامین مرتبط با امام مهدی در شاخههای گوناگون هنر، از جمله هنرهای تصویری و دیجیتال، هنرهای دینی و آیینی، نقاشی، هنرهای تجسمی، طراحی فرش و پارچه، هنرهای بومی و سنتی، معماری و شهرسازی، مرمت آثار تاریخی، موسیقی و لالاییهای آیینی، هنرهای نمایشی، انیمیشن و سینما بازتاب یافتهاند.[۲۷۱]
خوشنویسی
خوشنویسی از جمله هنرهایی است که مضامین مرتبط با امام مهدی در آن نمود یافته است. از جمله، کارگاههای خوشنویسی با موضوع چله مهدویت و رضوی در شهرستان ری،[۲۷۲] همایش بداههنویسی با محوریت مهدویت در رودان[۲۷۳] و نمایشگاه خوشنویسی مهدویت به مناسبت نیمه شعبان در شهریار برگزار شدهاند. نمایشگاه شهریار با حضور ۲۵ خوشنویس و ارائه ۴۴ اثر، به موضوع امام مهدی و فرهنگ انتظار اختصاص داشته است.[۲۷۴]
هنرهای تجسمی
مینیاتور «او خواهد آمد» اثر محمود فرشچیان.
از نمونههای بازتاب امام مهدی در نگارگری، تابلوی او خواهد آمد اثر محمود فرشچیان است که با الهام از مفهوم ظهور امام مهدی خلق شده است.[۲۷۵][۲۷۶] موضوع ظهور، انتظار، قداست، امید و منجیباوری در هنرهای تجسمی معاصر ایران نیز در آثاری از هنرمندانی مانند محمود فرشچیان، علی بحرینی، شادی قدیریان، حسن روحالامین و دیگر هنرمندان بازتاب یافته و با بهرهگیری از عناصری چون رنگ، نور، ترکیببندی، فضا، فرم و نمادپردازی بیان شده است.[۲۷۷] همچنین نمایشگاه کسی میآید به سرپرستی سیده معصومه حسینی، با نمایش ۱۸ اثر از ۱۰ هنرمند و با موضوع آخرالزمان و امام مهدی برگزار شده و آثار آن با تکنیکهایی مانند اکریلیک، رنگروغن، مرکب و ترکیب مواد روی بوم ارائه شدهاند.[۲۷۸]
موسیقی و سرورد
اصطلاح موسیقیهای بدون ساز مهدوی در ایران بهعنوان مفهومی تازه و متناسب با امام مهدی شکل گرفته است.[۲۷۹] وبسایت صدای جمهوری اسلامی ایران از تولیدکنندگان آثار موسیقایی با موضوع امام مهدی است و تاکنون بیش از ۳۲۰ اثر صوتی در قالبهای سرود، تصنیف، ترانه و مرثیه دربارهٔ ایشان منتشر کرده است.[۲۸۰] از جمله آثار شناختهشده در این حوزه نماهنگ حریفت منم، بیعت، گوش به فرمان، عزیزم مهدی، دنیای چشم به راه، برگرد مسافر، خورشید نمیسوزه، سیدنا القائد، سلام فرمانده / سلام یا مهدی،[۲۸۱] ای وارث غدیر و غروب انتظار است.[۲۸۲]
ادبیات و شعر
مضامین مرتبط با امام مهدی در شعر، ادبیات و دیگر شاخههای هنر، بهویژه در ادبیات معاصر فارسی و عربی، بازتاب گستردهای یافته است. شیخ بهایی قصیدهٔ بلند الفوز و الأمان فی مدح مولانا صاحب الزمان را به زبان عربی در مدح امام مهدی سروده است.[۲۸۳] شاعرانی مانند سیدرضا موسویهندی، سلمان هراتی، قیصر امینپور و محسن ابوالحب، در آثار خود به موضوعاتی چون ولادت، غیبت، انتظار، بشارت ظهور، جامعه آرمانی مهدوی و برخی مفاهیم اعتقادی مرتبط با امام مهدی پرداختهاند. در این میان، شاعران فارسیزبان بیشتر از بیانهای نمادین و استعاری بهره گرفتهاند، در حالی که در شعر عربی این مضامین غالباً بهصورت مستقیم بیان شدهاند.[۲۸۴] از میان مجموع ۱۸۵ قصیده دیوان محمدرضا شمشیری، متخلص به شکیب اصفهانی، الگوهای ذهنی کلیدی شامل امام بهمثابه منبع نور کیهانی، پادشاه مقتدر، طرح هستی، روح و ذات الهی، باغبان و طبیعت، پزشک و درمانگر، ثمره نبوت و امامت و غایب حاضر در اشعار او شناسایی شده است. قصاید او بازتابی از اندیشه امام مهدی در ادبیات فارسی دورهٔ گذار قاجار به پهلوی دانست که منبعی ارزشمند برای مطالعات ادبیدینی و معادشناسی شیعی بهشمار میرود.[۲۸۵] نمونههایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛ از جمله:[۲۸۶]
مهدی قائم امام عصر ختم اوصیاء
بر سریر عز و رفعت خسرو ذو الاقتدار
سینما، تلویزیون و رادیو
پوستر فیلم سینمایی شیار ۱۴۳ با محوریت انتظار
مضامین مرتبط با امام مهدی، در سینمای ایران بیشتر در قالب اشارات نمادین یا مضامین مرتبطی چون امید، منجی، عدالتخواهی و انتظار بازنمایی شده است. پژوهشگران، محدود بودن شمار آثار با محوریت مستقیم امام مهدی را به عواملی مانند دشواریهای بازنمایی این مفهوم، ملاحظات فرهنگی و سیاستگذاریهای سینمایی نسبت دادهاند.[۲۸۷]
فیلمهای سینمایی میهمان داریم، شاهزاده روم، بوی پیراهن یوسف، شیار ۱۴۳، وعده دیدار، سبز کوچک، اینجا چراغی روشن است، خدا میآید[۲۸۸] و قدمگاه[۲۸۹] در برخی گزارشها از مهمترین تجربههای سینمای ایران در بازنمایی موضوعات مرتبط با امام مهدی معرفی شده است.[۲۹۰]
همچنین مجموعه تلویزیونی موعود،[۲۹۱] جشنواره فیلمنامهنویسی مهدویت،[۲۹۲] مستند ظهور بسیار نزدیک است که در برخی محافل علمی، از جمله دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.[۲۹۳] برنامه رادیویی او خواهد آمد از تولیدات رادیو فارس که به مناسبت دهه مهدویت و ایام میلاد امام مهدی پخش شده است، از دیگر نمونههای بازتاب این موضوع در رسانهها بهشمار میروند.[۲۹۴]
معماری
در برخی دیدگاهها، مفاهیم مرتبط با امام مهدی در معماری و شهرسازی با مؤلفههایی مانند آیندهنگری، هویت دینی، آرامش، عدالت و تأمین نیازهای معنوی جامعه پیوند داده شده است. بر این اساس، شماری از پژوهشگران و مراکز پژوهشی، از جمله مرکز پژوهشهای مسجد جمکران، به تبیین الگوهایی برای معماری و شهرسازی با الهام از آموزههای قرآنی و روایی پرداختهاند.[۲۹۵]
کتابشناسی
دربارهٔ امام مهدی، از سدههای نخستین اسلامی تاکنون آثار فراوانی در میان عالمان شیعه و اهلسنت تألیف شده است. بخشی از این آثار پیشاز تولد امام مهدی و بر پایه روایات پیامبر و ائمه دربارهٔ امام مهدی نگاشته شده و در دورههای بعد نیز شمار زیادی کتاب، رساله، پژوهش و سایر آثار علمی به زبانهای گوناگون در این زمینه منتشر شده است.[۲۹۶]
نسخه خطی
بیش از ۷۵۰ نسخه نفیس خطی و چاپ سنگی با موضوع امام مهدی در گنجینه کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی موجود است که قدمت تعدادی از آنها به ۸۸۰ سال قبل میرسد و برخی از این نسخ بهطور اختصاصی و برخی نیز فصلهایی را به امام مهدی اختصاص داده است.[۲۹۷]
کتاب و دانشنامه
دانشنامه امام مهدی به سرپرستی محمد محمدی ریشهری
تحول آثار مرتبط با امام مهدی از آغاز غیبت تاکنون، به انتشار بیش از ۲۰۰۰ مقالهٔ علمی، ۳۵۰ رساله و بیش از ۶۰۰۰ اثر توصیفی و تحلیلی در موضوعات گوناگون مهدویت منجر شده است.[۲۹۸] منابع مهدویت معمولاً به دو دسته منابع اصلی شامل قرآن، حدیث و آثار حدیثی و کلامی، و منابع مطالعاتی و پژوهشی تقسیم میشوند.[۲۹۹] گستره آثار مهدوی به اندازهای است که تعیین شمار دقیق آنها دشوار دانسته شده است. با این حال، برخی کتابشناسیهای تخصصی کوشیدهاند این آثار را معرفی و طبقهبندی کنند؛ از جمله در کتاب در جستجوی قائم بیش از ۱۸۵۰ عنوان کتاب، رساله، پایاننامه، مجله و آثار ادبی دربارهٔ امام مهدی معرفی شده است[۳۰۰] و کتاب کتابنامه حضرت مهدی نیز بیش از ۲۰۰۰ اثر به زبانهای مختلف، از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، ترکی، روسی و فرانسوی را فهرست کرده است.[۳۰۱] دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ مجموعهای دهجلدی در موضوع امام مهدی است که به سرپرستی محمد محمدی ریشهری و با همکاری گروهی از پژوهشگران تدوین شده است.[۳۰۲]
رمان و داستان
در کنار آثار پژوهشی و دینی، امام مهدی در قالب رمان و داستان نیز مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است. از جمله رمانها و داستانهای منتشرشده با این محور میتوان به قبیله برمودا، مفرد مذکر غائب، طاووس مستور، اتوبوس فیروزهای، سر بر دامن ماه، چهارفانوس، زنی که پشت خزر خواب بود و نامه آخر اشاره کرد.[۳۰۳] همچنین برای آشنایی کودکان و نوجوانان با امام مهدی، آثار داستانی و آموزشی متعددی در قالب کتابهای کودک و نوجوان منتشر شده است.[۳۰۴][۳۰۵]
همایشها
امام مهدی از محورهای مهم پژوهشهای قرآنی، روایی، کلامی، سیاسی و از ارکان تاریخ اسلام است[۳۰۶] و از دهههای اخیر، همایشها و کنگرههای ملی و بینالمللی متعددی دربارهٔ ابعاد اعتقادی، تاریخی، کلامی، اجتماعی و تمدنی آن برگزار شده است. این همایشها عمدتاً با مشارکت حوزههای علمیه، دانشگاهها و مراکز تخصصی مهدویت از جمله مؤسسه آینده روشن در ایران،[۳۰۷] عراق و برخی دیگر از کشورهای اسلامی برگزار میشود[۳۰۸] و حاصل آن انتشار صدها مقاله، کتاب و مجموعه مقالات علمی در حوزه مطالعات امام مهدی و مهدویت است.[۳۰۹]
مهمترین رویدادهای علمی اماممهدیپژوهی در ایران، عبارتاند از: بیستویکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت با موضوع مهدویت و دشمنشناسی یهود صهیونی در قم،[۳۱۰] همایش بینالمللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی،[۳۱۱] پنجمین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با موضوع خانواده مهدوی و تمدن نوین اسلامی،[۳۱۲] چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت،[۳۱۳] سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر،[۳۱۴] همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی،[۳۱۵] همایش ملی تربیت مهدوی،[۳۱۶] همایش ملی مهدویت و آینده پژوهی،[۳۱۷] همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی[۳۱۸] و نشستهای تخصصی دانشگاهی و حوزوی.[۳۱۹]
در دیگر کشورها نیز همایشها و نشستهای متعددی دربارهٔ امام مهدی برگزار شده است، ازجمله: کنگره بینالمللی امام مهدی و آینده جهان با همکاری حوزه علمیه قم و نجف در شهر عراق،[۳۲۰] همایش سالانه امام مهدی در کشمیر،[۳۲۱] سمینار مهدویت، امید بشریت در پاکستان،[۳۲۲] کنفرانس مفهوم مهدویت در اسلام در آنتالیا،[۳۲۳] همایش گامی به سوی ظهور در شهر ماژونگای ماداگاسکار،[۳۲۴] همایش بینالمللی مهدویت در لاهه هلند[۳۲۵] و همایش حقیقت مهدویت در لندن.[۳۲۶] این همایشها با هدف تبیین و ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار در پنج قاره جهان در کشورهایی مانند آلمان، اتریش، جمهوری آذربایجان، اندونزی، مالزی، کانادا، سوریه، لبنان و کشورهای آفریقایی که مجمع جهانی اهلبیت در آنجا دارای نمایندگی است، برگزار میشود.[۳۲۷]
دیدگاه اهلسنت
روایات فراوانی از اهلسنت دربارهٔ مهدی آخرالزمان نقل شده است[۳۲۸][۳۲۹][۳۳۰] که آبری شافعی، عبدالحق دهلوی، سفارینی و شوکانی، این روایات را متواتر دانستهاند.[۳۳۱] بیشتر عالمان اهلسنت بر این باورند که محمد مهدی در آخرالزمان از نسل امام حسن متولد خواهد شد و پدر وی عبدالله نام دارد.[۳۳۲][۳۳۳][۳۳۴] مهدی در پایان تاریخ قیام میکند، عدالت را در سراسر جهان گسترش میدهد و حضرت عیسی نیز هنگام ظهور او فرود میآید و با وی همراه میشود.[۳۳۵] ابنجوزی و ابنطلحه شافعی، مهدی موعود را همان محمد بن حسن عسکری دانسته و او را قائم و منتظر معرفی کردهاند.[۳۳۶][۳۳۷]
ابنتیمیه حرَانی، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی (۱۴۲۶). تذکرة الخواص للعلامة سبط ابنالجوزی. قم: المجمع العالمی لاهل البیت علیهمالسلام، مرکز الطباعة و النشر.
ابنشهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابیطالب علیهمالسلام. قم: علامه.
ابن طاووس، علی بن موسی (۱۴۰۳). الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابنطلحه شافعی، محمد (۱۴۱۹). مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول. بیروت: البلاغ.
ابنقیم جوزیه، محمد بن ابیبکر (۱۴۰۸). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، احمد عبدالشافی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
حاجیزاده، محسن (۱۴۰۱). «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان». پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی.
«حاکمیتِ جهانی عدالت و معنویت». پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای. ۲۵ فروردین ۱۳۹۹. دریافتشده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
حر عاملی، محمد بن الحسن (۱۳۷۹). اثبات الهداة. قم: چاپخانه علمیه.
حسن، سعد محمد (۱۳۷۳). المهدیه فی الإسلام منذ أقدم العصور حتی الیوم: دراسه تاریخیه لتاریخها العقدی و السیاسی و الأدبی. قاهره: جماعه الازهر للنشر و التالیف.
ربانی خوراسگانی، محمدصادق (۱۳۸۸). بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر. قم: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
رضوی، سیدعباس (۱۴۰۳). «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)». پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی.
شوشتری، نورالله بن شریفالدین (۱۴۰۹). إحقاق الحق و إزهاق الباطل. به کوشش آیتالله محمود مرعشی نجفی، عبداللطیف حسینی کوهکمری، مرتضی فرجپور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی (ره).
یزدانی نورگورانی، زینب (۱۴۰۰). «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات». پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان، مرکز پیامنور دزفول.
