امام مهدی

امام مهدی؛ محمد بن حسن عسکری و امام دوازدهم شیعیان دوازده‌امامی.

محمد بن حسن عسکری، بنا بر باور شیعیان دوازده‌امامی، دوازدهمین و آخرین امام و همان مهدی موعود است. وی در سال ۲۵۵ق در سامرا زاده شد و پس‌از درگذشت پدرش، امام حسن عسکری، در سال ۲۶۰ق به امامت رسید. بر پایه منابع شیعه، به‌سبب مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگاه داشته شد و این امر پس‌از درگذشت امام یازدهم به اختلاف و پیدایش فرقه‌هایی در میان شیعیان انجامید؛ اما با فعالیت نائبان خاص و صدور توقیعات، اعتقاد به امامت او تثبیت شد و در نهایت مذهب شیعه دوازده‌امامی استمرار یافت. بر اساس این باور، امام مهدی از سال ۲۶۰ تا ۳۲۹ق در دوره غیبت صغری از طریق چهار نایب خاص با شیعیان ارتباط داشت و پس‌از آن، با آغاز غیبت کبری، ارتباط مستقیم او با پیروانش پایان یافت. شیعیان معتقدند که او زنده است و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و با برپایی حکومتی جهانی، عدالت را جایگزین ستم خواهد ساخت. مسئله غیبت و تبیین آن، انتظار فرج، جایگاه امام مهدی در قرآن و حدیث، امکان دیدار در عصر غیبت و انتساب مکان‌هایی مانند سرداب غیبت، مسجد سهله و مسجد جمکران به وی، از مهم‌ترین مباحث مرتبط با او در اندیشه و فرهنگ شیعه به‌شمار می‌رود.

زندگی و خانواده

امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازده‌امامی، بنابر منابع شیعه در نیمه شعبان سال ۲۵۵ق یا ۲۵۶ق در سامرا و در خانه امام حسن عسکری متولد شد؛ هرچند دربارهٔ تاریخ دقیق ولادت او اختلاف‌نظر وجود دارد. در منابع، نام مادرش به صورت‌های نرجس، سوسن، صقیل (صیقل)، ریحانه، حدیثه، حکیمه، ملیکه و خمط ثبت شده و گزارش‌های مربوط به هویت و زندگی وی نیز یکسان نیست. بر اساس این منابع، به‌دلیل مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگه‌داشته شد و تنها شماری از نزدیکان و یاران مورد اعتماد امام حسن عسکری، از جمله حکیمه خاتون، دختر امام جواد و عمه امام حسن عسکری، از آن آگاه بودند. بیشتر منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت، امام مهدی را تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی کرده‌اند.

نام، کنیه و القاب

نام او، محمد و کنیه‌های مشهور او ابوالقاسم، ابوجعفر و ابوعبدالله است. در منابع روایی و تاریخی، بین ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او ذکر شده است که بقیةالله، حجت، قائم، منتظر و مهدی از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.

عمر امام مهدی

بنابر باور شیعیان امامیه عمر امام مهدی تا سال ۱۴۴۸ق بیش از ۱۱۹۲ سال برآورد می‌شود. ابن‌تیمیه و ناصر القفاری، طولانی‌بودن عمر امام مهدی را غیرممکن دانسته و آن را از دلایل انکار تولد او برشمرده‌اند. ناسازگاری عمر طولانی با یافته‌های زیست‌شناسی و نبود شواهد تجربی از مهم‌ترین شبهات در این زمینه هستند.

عالمان شیعه در تبیین این باور، با تفکیک میان امکان عقلی، امکان علمی و وقوع عادی و با استناد به نمونه‌های قرآنی، روایی، تاریخی و ظرفیت‌های زیست‌شناسی، این اشکال‌ها را نافی امکان حیات طولانی نمی‌دانند و نمونه‌هایی مانند حضرت نوح، خضر و عیسی و گزارش افراد مُعَمَّر در منابع تاریخی را به‌عنوان شاهد ذکر کرده‌اند. در منابع ادیان الهی مانند سِفر تکوین تورات نمونه‌هایی با عمرهای طولانی یاد شده است.

ازدواج امام مهدی

گروهی از پژوهشگران با استناد به برخی روایات حاوی اسامی فرزندان امام و جایگاه ازدواج به‌عنوان سنت پیامبر، وقوع آن را محتمل یا ثابت دانسته‌اند. دیدگاه دیگر، ازدواج را با فلسفه غیبت و پنهان‌زیستی امام ناسازگار می‌شمارند. گروهی دیگر مانند سید محمد صدر، محدث نوری و علی‌اکبر نهاوندی با وجود محتمل دانستن ازدواج، بیان کرده‌اند که شواهد موجود برای اثبات یا رد قطعی ازدواج کافی نیست.

مکان زندگی

امام مهدی از زمان تولد تا آغاز غیبت صغری در سامرا زندگی می‌کرد و سرداب خانه امام حسن عسکری از زمان ولادت به‌عنوان محل اقامت او یاد شده است. در برخی روایات از حضور او در مدینه و مکان‌هایی مانند ذی‌طُوی، کوه رضوی، دشت‌ها، بیابان‌ها و جزیره خضرا نیز به‌عنوان محل اقامت او یاد شده است. همچنین در منابع روایی، مسجد سهله محل اقامت و کوفه مرکز حکومت او در دوران ظهور معرفی شده است.

امامت و دوران غیبت

امامت مهدی پس‌از درگذشت امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ق آغاز شد و تا زمان فرارسیدن ظهورش در آخرالزمان در غیبت زندگی می‌کند. غیبت به‌عنوان یکی از سنت‌های الهی و دارای پیشینه در پیامبران و امت‌های پشین به‌معنای پنهان‌بودن شخص امام مهدی از شناخت عمومی است. برای اثبات امامت وی به مجموعه‌ای از روایات و دیگر ادله نقلی استناد شده است.

غیبت صغری

برخی آغاز غیبت صغرا را همزمان با تولد مهدی در سال ۲۵۵ق و برخی دیگر از آغاز امامت او در سال ۲۶۰ق دانسته‌اند. امام مهدی در این دوره از طریق چهار نایب خاص به نام‌های عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری، با شیعیان ارتباط داشت و از راه سازمان وکالت و صدور توقیعات، به پاسخ‌گویی به مسائل دینی، رسیدگی به امور مالی، مقابله با مدعیان دروغین نیابت و حفظ انسجام جامعه شیعه می‌پرداخت.

غیبت کبری و نیابت عامه

غیبت کبری با درگذشت علی بن محمد سمری، چهارمین نایب خاص بنابر روایت مشهور در سال ۳۲۹ق آغاز شد. اندکی پیش‌از وفات او، توقیعی از امام مهدی صادر شد که ضمن پیش‌بینی زمان درگذشت وی، تعیین نیابت خاصه را نهی و آغاز غیبت کبری را اعلام می‌کرد. فقیهان امامیه با استناد به روایات از جمله مقبوله عمر بن حنظله، فقهای جامع‌الشرایط را نایبان عام امام در عصر غیبت معرفی کرده‌اند. ولایت فقیه به‌عنوان الگوی مطلوب اداره جامعه در عصر غیبت تبیین شده است؛ اگرچه در مورد حدود آن تفاوت دیدگاه وجود دارد.

فلسفه غیبت

در برخی روایات، حکمت نهایی غیبت امام مهدی از اسرار الهی دانسته شده که پس‌از ظهور روشن خواهد شد. با این حال، در منابع روایی، حکمت‌هایی مانند حفظ جان امام مهدی، آزمایش و پالایش ایمان مؤمنان، دشواری حفظ ایمان در دوران طولانی غیبت و آشکار شدن استواری اعتقاد منتظران، بیعت‌نکردن با حکومت‌های ستمگر و فراهم‌شدن امکان اجرای کامل احکام الهی هنگام ظهور، تأدیب و تربیت انسان‌ها و فراهم نبودن شرایط سیاسی و اجتماعی برای تحقق حکومت جهانی اسلام، از مهم‌ترین فلسفه‌های غیبت شمرده شده‌اند. بسترهای اجتماعی چون رفتار مردم، فراهم‌نبودن امنیت برای امام و مهیا نبودن شرایط پذیرش رهبری او، از عوامل استمرار غیبت دانسته شده‌اند.

برخی از کارکردهای شمرده شده برای وجود امام مهدی در دوران غیبت مانند خورشید پشت ابر عبارتند از: استمرار حجت الهی، هدایت معنوی انسان‌ها، واسطه بودن در فیض الهی، پاسداری و صیات از معارف دینی، حفظ جامعه مؤمنان، امیدبخشی به تحقق عدالت جهانی و فراهم شدن زمینه‌های ظهور برای رشد اعتقادی، اخلاقی، علمی و اجتماعی و آمادگی جامعه برای پذیرش حکومت مهدوی.

ملاقات با امام مهدی در دوران غیبت

گروهی با استناد به گزارش‌های تاریخی، برخی روایات و نقل دیدار شماری از عالمان و صالحان، وقوع ملاقات را ممکن دانسته‌اند و آثاری نیز در این‌باره تألیف کرده‌اند. در برخی از روایات برای دیدار با امام مهدی دعاها و اعمالی نیز ذکر شده است. در مقابل، گروهی دیگر با استناد به توقیع علی‌بن‌محمد سَمُری، ناشناس‌بودن امام زمان و امتحان شیعیان در دوران غیبت، ادعای ملاقات در دوران غیبت کبری را مردود شمرده‌اند.

چالش‌های دوران غیبت

برخی آزمون‌های اعتقادی و اجتماعی زمان غیبت عبارت‌اند از: ظهور مدعیان دروغین مهدویت، شکل‌گیری جریان‌های مدعی نیابت، تعیین وقت ظهور، تطبیق شتاب‌زده نشانه‌های ظهور بر رخدادهای زمان، تفسیرهای غیرمستند از نشانه‌های ظهور، معرفی او به‌عنوان شخصیتی جنگ‌طلب، خونریز و متحجر، مشروط دانستن ظهور به گسترش فساد، نسبت دادن مخالفت او با علم و فناوری، برگزاری برخی آیین‌های فاقد پشتوانه معتبر و رواج خواب‌ها، کرامات و نقل‌های عامیانه دربارهٔ ظهور.

در طول دوران غیبت، افرادی مانند سید علی‌محمد باب، بنیانگذار فرقه بابیه و غلام‌احمد قادیانی و گروه‌هایی مانند شیخیه، بابیه، ازلیه و بهائیه با ادعای نبوت، نیابت یا مهدویت ظهور کرده‌اند. عواملی مانند قدرت‌طلبی، توهم درونی، فریب دشمنان اسلام و مبارزه با ظلم و ستم، جهل، برداشت‌های سطحی از آموزه‌های دینی، استناد به روایات ضعیف، نابسامانی‌های اجتماعی و اقتصادی، گرایش‌های صوفیانه، برخی مبانی و آموزه‌های عرفانی، نجات‌باوری مهدوی، رواج باورهای خرافی، دگرگونی گفتمان مذهبی و خلأ معنوی از زمینه‌های گسترش این مدعیان ذکر شده‌اند. بیشتر عالمان شیعه با استناد به روایات و پایان یافتن نیابت خاص، این ادعاها را انحرافی، تفرقه انگیز و مردود شمرده‌اند و جایگزینی گفتمان عقلانی به‌جای گفتمان احساسی در تبلیغات دینی و متون آموزشی را ضروری دانسته‌اند.

روایات و آثار

راویان مختلف بیش‌از شش هزار حدیث دربارهٔ مهدویت روایت کرده‌اند که موضوعاتی مانند شخصیت امام مهدی، فضیلت انتظار فرج، حوادث و نشانه‌های ظهور، ویژگی‌های منتظران و وضعیت جهان پس‌از ظهور را دربر می‌گیرند. این مجموعه روایی، مباحثی مانند توحید، فلسفه غیبت، ویژگی‌های جامعه عصر ظهور و نسبت میان معنویت و عدالت را تبیین می‌کند. همچنین، در این آثار به تبیین وظایف عبادی و اجتماعی، حاکمیت حق، عقلانیت، پاسداری از حدود الهی و اصلاح جهانی پرداخته شده و از منابع اصلی در پژوهش‌های کلامی و فقهی مهدویت به‌شمار می‌روند.

توقیعات

آثار و روایات امام مهدی، عمدتاً در قالب توقیعات، ادعیه و گزارش‌های سیره نقل شده‌اند. توقیعات، بر اساس موضوع، مخاطب، کارکرد و زمان صدور دسته‌بندی شده‌اند. این نامه‌ها گاه به خط امام، گاه به املای او و به‌وسیله نواب اربعه و گاه همراه با مهر وی نوشته می‌شد و در برخی موارد نیز امام مهدی بر نگارش آن‌ها به خط خود تصریح کرده است. حدود یکصد توقیع از امام مهدی گزارش شده که بخش عمدهٔ آن‌ها در کتاب‌های کمال‌الدین از شیخ صدوق و الغیبة از شیخ طوسی گرد آمده است. از مشهورترین آن‌ها توقیع «اَمّا الحوادث الواقعة» است که در برخی مباحث فقهی، از جمله ولایت فقیه استفاده می‌شود. انتساب دو توقیع منسوب به شیخ مفید در عصر غیبت کبری، از سوی برخی پژوهشگران رد شده است.

محتوای توقیعات امام مهدی به چهار حوزه اصلی دسته‌بندی شده است:

• مسائل اعتقادی و کلامی: از جمله تبیین امامت، نهی از تعیین زمان ظهور، پاسخ به پرسش‌های کلامی، تفسیری و حدیثی و معرفی امام.
• احکام فقهی و مواعظ اخلاقی: شامل پاسخ به مسائل شرعی مانند طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، معاملات و نکاح، همراه با توصیه‌های اخلاقی.
• دعاها، کرامات و امور شخصی: مانند پاسخ به درخواست دعا، رسیدگی به برخی امور مالی و فردی، حمایت از مظلومان و بشارت به رفع گرفتاری‌ها.
• مدیریت سازمان وکالت و مقابله با مدعیان: شامل نصب و عزل وکیلان، رسیدگی به وجوه شرعی، رد و لعن مدعیان دروغین نیابت و اعلام موضع دربارهٔ افراد و جریان‌های منحرف.

کرامات

گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام مهدی نقل شده است که از جمله در آثاری مانند کمال‌الدین و تمام‌النعمه، الخرائج، بحارالانوار و النجم‌الثاقب گردآوری شده‌اند. همچنین در کتاب کرامات حضرت مهدی و فرازهایی از توقیعات او، حدود ۴۰ کرامت منسوب به او گزارش شده است.

توسل و زیارت

در منابع مهدویت، دعا، توسل، زیارت و عمل به آموزه‌های دینی از مهم‌ترین راه‌های معرفت و ارتباط با امام مهدی شمرده شده‌اند. پژوهشگران، ساختار این دعاها را در سه بُعد فکری، شکلی و ساختاری بررسی کرده‌اند و بر این باورند که محور اصلی آنها، شناخت امام، تبیین آموزه‌های غیبت، انتظار، ظهور و تقویت پیوند معنوی با امام است.

در منابع روایی شیعه، دعاها و زیارت‌های متعددی به امام مهدی منسوب یا برای ارتباط با او توصیه شده است؛ از جمله دعای فرج با عبارت اللهم عظم البلاء، دعای یا من أظهر الجمیل، دعای اللهم رب النور العظیم، دعای اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای اللهم إنی أسألک بالمولودین فی رجب، دعای اللهم إنی أسألک بمعانی جمیع ما یدعوک به ولاة أمرک، زیارت ناحیه مقدسه و زیارت الشهداء، دعای ندبه، دعای افتتاح، دعای غریق، دعای عهد، دعای سلامتی امام در اعمال شب ۲۳ ماه رمضان، دعای توفیق طاعت با عبارت اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای اللهم عرفنی نفسک، صلوات ضراب اصفهانی، صلوات بر امام با عبارت ااَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ، زیارت آل‌یاسین و زیارت روز جمعه السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَیْکَ یَا عَیْنَ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ السَّلامُ. همچنین در این منابع، توسل به امام مهدی برای رفع گرفتاری‌ها و برآورده شدن حاجات، همراه با ذکرهای ویژه مانند یا فارسَ الحِجازِ اَدرِکنی در سحر جمعه، ذکر یا حجةُ القائم ۵۷۰ مرتبه، ذکر یا اللهُ یا محمدُ یا علیُ یا فاطمةُ یا حسنُ یا حسینُ یا صاحبَ الزمانِ ادرکنی بین نماز مغرب و عشا و اعمالی مانند صلوات و نمازهای توسل و استغاثه، توصیه شده است.

ظهور امام مهدی

نوشتار اصلی: ظهور امام مهدی

در باور شیعیان، «ظهور» به آشکار شدن امام مهدی پس‌از دوره غیبت و آغاز مأموریت او برای برپایی حکومت جهانی عدالت گفته می‌شود. در روایات، علاوه بر واژهٔ ظهور، تعابیری مانند قیام، خروج، بعث و امر نیز برای اشاره به این رویداد به‌کار رفته است؛ هرچند بسیاری از پژوهشگران، قیام را مرحله‌ای پس‌از ظهور می‌دانند. ظهور از آموزه‌های بنیادین مهدویت به‌شمار می‌رود و بر حتمی بودن وقوع آن در روایات تأکید شده است.

نشانه‌های ظهور

نوشتار اصلی: نشانه‌های ظهور امام مهدی

اندیشمندان شیعه، نشانه‌های ظهور را به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم کرده‌اند. قیام یمانی، خروج سفیانی، صیحه آسمانی، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء از نشانه‌های حتمی به‌شمار می‌روند، در حالی که نشانه‌های غیرحتمی زمان مشخصی برای ظهور تعیین نمی‌کنند. در منابع شیعه، بیان این نشانه‌ها با هدف تقویت باور به مهدویت، شناخت مدعیان دروغین و آمادگی برای ظهور تفسیر شده است و دربارهٔ رویدادهای پس‌از ظهور و سرانجام حکومت امام مهدی نیز دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است.

زمینه‌سازی ظهور

نوشتار اصلی: زمینه‌سازی ظهور امام مهدی

در اندیشه شیعه، زمینه‌سازی ظهور از وظایف منتظران دانسته شده و اعمالی مانند دعا برای تعجیل فرج، خودسازی و اصلاح فرد و جامعه از مهم‌ترین مصادیق آن به‌شمار می‌رود. دربارهٔ نقش انسان در تحقق ظهور دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما دیدگاه غالب در اندیشه معاصر شیعه بر نقش‌آفرینی مردم در فراهم‌سازی شرایط ظهور تأکید می‌کند. همچنین در منابع شیعه و اهل‌سنت، از برخی اقوام، مناطق و حرکت‌ها به‌عنوان زمینه‌سازان ظهور یاد شده و شماری از پژوهشگران معاصر نیز برخی رویدادهای تاریخی، از جمله انقلاب اسلامی ایران، را از این منظر تحلیل کرده‌اند.

تعیین وقت ظهور

نوشتار اصلی: تعیین وقت ظهور امام مهدی

توقیت، به معنای تعیین زمان ظهور امام مهدی، از موضوعات مطرح در منابع حدیثی، کلامی و تاریخی است که دربارهٔ مستندات و انگیزه‌های آن دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. با این حال، بر پایه روایات شیعه، تعیین زمان ظهور نهی شده و علم آن ویژه خداوند دانسته شده است. مدعیان تعیین وقت در منابع روایی تکذیب شده‌اند و در تاریخ اجتماعی شیعه نیز این موضوع مطرح شده است. همچنین عالمان شیعه توقیت و تطبیق شتاب‌زده نشانه‌های ظهور را مردود دانسته و بر آمادگی همیشگی برای ظهور تأکید کرده‌اند.

بدا در ظهور

نوشتار اصلی: بدا در ظهور امام مهدی

بر پایه آموزه بدا، اصل ظهور امام مهدی از وعده‌های قطعی الهی و تغییرناپذیر است، اما زمان ظهور و برخی نشانه‌های آن، به‌ویژه نشانه‌های غیرحتمی، تغییرپذیر دانسته شده‌اند. در میان متکلمان شیعه، دربارهٔ امکان بدا در زمان و نشانه‌های ظهور دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد، اما بیشتر آنان امکان بدا را در نشانه‌های غیرحتمی پذیرفته و دربارهٔ نشانه‌های حتمی آرای متفاوتی مطرح کرده‌اند.

انتظار فرج

نوشتار اصلی: انتظار

انتظار فرج به‌عنوان برترین اعمال نزد خدا، با پاداش هم‌تراز شهادت و برترین جهاد، در فرهنگ شیعه به‌معنای چشم‌به‌راه ظهور امام مهدی و آمادگی برای یاری او در برپایی عدالت جهانی است. این مفهوم، کیفیتی نفسانی و اصلی اعتقادی در تشیع است که در روایات با واژگان متعددی بیان شده. انتظار کارکرد فردی و اجتماعی دارد و افزون بر پاداش اخروی، در اصلاح فرد و جامعه، شکیبایی در سختی‌های عصر غیبت و پویایی و آماده‌باش مؤثر است. در پژوهش‌های معاصر، از آن به‌عنوان مؤلفه‌ای برای سبک زندگی مهدوی یاد شده که در رفتارهای فردی، اجتماعی و آیین‌هایی چون جشن نیمه‌شعبان، دعاهای مهدوی، حضور در اماکن منسوب و اعمال عبادی و خیرخواهانه بازتاب دارد.

حکومت امام مهدی

حکومت امام مهدی حکومتی جهانی بر پایه عدالت و آموزه‌های اسلامی معرفی شده است. از ویژگی‌های این حکومت، اجرای احکام الهی، استقرار صلح و امنیت، مبارزه با ظلم و فساد و اتخاذ سیاست ویژه در خصوص کارگزاران، اجرای عدالت در ابعاد مختلف آن، قضاوت و توزیع عادلانه، آمادگی‌های تکنولوژی و ارتباطی، رشد اخلاقی، پیشرفت علمی و رونق اقتصادی ذکر شده است. برخی مهم‌ترین دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی را نظم، رشد و معنویت ذکر کرده است.

در منابع اسلامی، پیامدهای اجتماعی حکومت امام مهدی در سه محور تقویت زیرساخت‌های جامعه، اصلاح رفتارهای فردی و جمعی و سامان‌دهی روابط اجتماعی بررسی شده است. این پیامدها در پنج حوزهٔ انسجام و همبستگی، امنیت، نظم، قدرت و هویت اجتماعی تبیین شده‌اند و در تعامل با یکدیگر، جامعه‌ای مبتنی بر ارزش‌ها و هنجارهای مشترک را ترسیم می‌کنند. در این منابع، انسجام اجتماعی با گسترش باورها، ارزش‌ها، هویت مشترک و مناسک دینی، امنیت اجتماعی با تقویت اعتماد عمومی، استقرار عدالت، کاهش عوامل ناامنی و تأمین رفاه، نظم اجتماعی با تقویت پایبندی به قوانین و هنجارهای مشترک، قدرت اجتماعی با همگرایی مردم حول محور امام و تحقق اهداف مشترک و هویت اجتماعی با شکل‌گیری هویت مشترک میان اقوام، ملت‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها توصیف شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر نیز از جامعه مطلوب شکل‌گرفته در پرتو حکومت امام مهدی با عنوان جامعه مهدوی یاد شده و عدالت، امنیت و همبستگی اجتماعی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن دانسته شده است.

یاران

یاران ویژهٔ امام مهدی ۳۱۳ نفر هستند که هم‌زمان با ظهور، در مکه گرد می‌آیند و با برافراشتن پرچم، آغاز قیام او را همراهی می‌کنند. هر یک از آنان فرماندهی گروهی از یاران را بر عهده دارند. از حضرت عیسی، شعیب بن صالح، اصحاب کهف و شماری از یاران پیامبر اسلام و امامان شیعه به‌عنوان همراهان امام در عصر ظهور یاد شده است. بر اساس برخی روایات، زنان نیز در شمار یاران امام مهدی حضور دارند.

امام مهدی در فرهنگ ایرانیان

باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در ایران از طریق باورها، رفتارها و نمادهای فرهنگی، بر کنش‌ها و هنجارهای اجتماعی ایرانیان شیعه اثر گذاشته است. در بُعد اجتماعی با مفاهیمی مانند عدالت‌طلبی، مبارزه با ظلم، مسئولیت‌پذیری و همبستگی اجتماعی پیوند خورده و در بُعد فرهنگی و تمدنی نیز با حفظ هویت اسلامی و شیعی، تولید و گسترش فرهنگ مهدوی و شکل‌گیری برخی رویکردهای تمدنی مرتبط دانسته شده است.

جشن نیمه شعبان

نوشتار اصلی: جشن نیمه شعبان

سالروز ولادت و آغاز امامت امام مهدی از مناسبت‌های مهم مذهبی در ایران است و هر سال با برگزاری آیین‌های دینی، فرهنگی و مردمی گرامی داشته می‌شود. در این مناسبت، شهرها و اماکن عمومی با نمادهای مهدوی آذین‌بندی و چراغانی می‌شوند و مساجد، حسینیه‌ها، مهدیه‌ها و مراکز فرهنگی میزبان جشن‌ها، برنامه‌های مذهبی، اجرای سرود، موکب‌های مردمی و ایستگاه‌های صلواتی هستند. نذر، اطعام نیازمندان و قربانی از سنت‌های رایج این روز به‌شمار می‌رود. این مناسبت همچنین با دعا، نیایش، روزه‌داری، نمازهای مستحبی، حاجت‌خواهی و در بسیاری از مناطق ایران با مشارکت گسترده مردم برگزار می‌شود.

مسجد جمکران از مهم‌ترین کانون‌های برگزاری آیین‌های نیمه شعبان در ایران است و هر سال پذیرای شمار زیادی از زائران و شرکت‌کنندگان در برنامه‌های مذهبی و فرهنگی است. همچنین نهادهای دینی و فرهنگی با برگزاری نشست‌های آموزشی و اعزام مبلغان، به ترویج آموزه‌های مهدویت، به‌ویژه میان نسل جوان، می‌پردازند. نیمه شعبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعطیل است و آیین‌های آن در قالب دهه مهدویت در بسیاری از شهرهای کشور برگزار می‌شود. بخشی از زائران ایرانی نیز هم‌زمان با این مناسبت در آیین پیاده‌روی نیمه شعبان میان نجف و کربلا شرکت می‌کنند.

آیین‌ها و سنت‌های مردمی نیمه شعبان

در فرهنگ مردم ایران، آیین‌های محلی متعددی با نیمه‌شعبان پیوند خورده است. از جمله این آیین‌ها می‌توان به کمچه‌بَعَک در شوشتر، مرادمندی در دزفول، آلادوشی در شوشتر و رامهرمز، جیرجیرونی در برخی مناطق اصفهان، حق لیلی/آردگیزگردانی در میناب و دیگر مناطق هرمزگان، گرگاعو در یزد و شونیمی در اردکان اشاره کرد. این آیین‌ها معمولاً با نذر، توزیع خوراکی، حضور کودکان، درخواست عیدی، دعا برای برآورده شدن حاجات و ابراز ارادت به امام مهدی همراه هستند.

در برخی مناطق ایران، نیمه‌شعبان هم‌زمان با شب برات برگزار می‌شود که پیشینه‌ای کهن دارد و بازمانده‌ای از رسم فروردینگان در نزد ایرانیان پیش‌از اسلام شناخته می‌شود. آیینی که با حضور در آرامستان‌ها، قرائت فاتحه، خیرات از جمله انواع خوراک‌ها، حلواها و نان‌ها برای درگذشتگان و روشن کردن شمع همراه است. این مراسم با نام‌هایی مانند چراغ برات، شب روشن و عید برات شناخته می‌شود و آیین‌هایی مانند شمع‌براتی، کاسه‌اندازی، کوزه‌براتی/شوبراتو، نیمه‌براتی و باغ‌بند در برخی شهرها و روستاهای ایران از جلوه‌های آن به‌شمار می‌روند. پژوهشگران فرهنگ عامه، شب برات را از آیین‌های کهن ایرانی دانسته‌اند که در دوره اسلامی با مناسبت نیمه‌شعبان و فرهنگ مهدویت پیوند یافته است. برخی سنت‌های محلی نیز با هدف آشنایی کودکان با امام مهدی شکل گرفته‌اند. در گذشته هنگام برشمردن نام ائمه، به جای بردن مستقیم نام امام مهدی عبارت بپرس تا بگویم به کار می‌رفت تا کودکان با پرسش دربارهٔ آن، با نام و جایگاه ایشان آشنا شوند. این شیوه به‌عنوان یکی از جلوه‌های آموزش غیرمستقیم مفاهیم مهدوی در فرهنگ عامه شناخته شده است.

فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای

فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای با موضوع مهدویت، بخشی از برنامه‌های نهادها و مراکز دینی و فرهنگی را تشکیل می‌دهد. این فعالیت‌ها در قالب تولید پادکست‌های آموزشی و پرسش‌وپاسخ، استوری‌موشن، دل‌گویه‌های مهدوی، محتوای دیجیتال و پیام‌های کوتاه برای تابلوهای شهری و شبکه‌های اجتماعی، با هدف ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار انجام می‌شود.

نام‌گذاری فضاهای عمومی

باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در نام‌گذاری بسیاری از فضاهای عمومی ایران بازتاب یافته است؛ ازجمله:

• مهدیه‌: مهدیه به مراکز مذهبی‌ای گفته می‌شود که با هدف ترویج فرهنگ مهدویت، مراسمی مانند دعای ندبه، جشن نیمه‌شعبان، سخنرانی‌های مذهبی و برنامه‌های فرهنگی را برگزار می‌کنند. نخستین مهدیه ایران در سال ۱۳۲۵ش به همت علی‌اصغر عابدزاده در مشهد تأسیس شد. پس‌از آن، احمد کافی با همکاری مردم، ۳۶ مهدیه در شهرهای مختلف ایران بنیان نهاد. تا نیمه دهه ۱۳۹۰ش، حدود ۱۶۵ مهدیه در ایران فعال بود که مهدیه تهران، تأسیس‌شده در سال ۱۳۴۷ش به همت احمد کافی، از شناخته‌شده‌ترین آنها به‌شمار می‌رود و افزون بر برگزاری برنامه‌های مذهبی، در دوره‌هایی فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی نیز داشته است. مهدیه اصفهان نیز در سال ۱۳۷۴ش به‌صورت یک مجتمع خیریه و با بهره‌گیری از موقوفات امام مهدی و با مدیریت سید احمد روضاتی آغاز به کار کرد و در حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، امور خیریه، حمایت از محرومان، درمان و ورزش فعالیت می‌کند.
• خیابان‌ها، میدان‌ها و مراکز فرهنگی: نام‌هایی مانند ولی‌عصر، مهدیه، صاحب‌الزمان و قائم برای خیابان‌ها، میدان‌ها، مساجد، مراکز فرهنگی، آموزشی، درمانی و دیگر اماکن عمومی به‌کار رفته است. پژوهشگران این نام‌گذاری‌ها را بخشی از بازنمایی هویت دینی و حضور نمادهای مهدوی در فضای شهری ایران دانسته‌اند.

نام‌گذاری اشخاص

نام مهدی از رایج‌ترین نام‌های پسران در ایران است و نام‌های مرکب برگرفته از آن نیز کاربرد گسترده‌ای دارند. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۴۰۴ش بیش از یک میلیون و ۴۶۰ هزار نفر با نام مهدی یا نام‌های مرکب مشتمل بر این واژه در پایگاه داده این سازمان ثبت شده‌اند. نام نرجس نیز که در منابع اسلامی به‌عنوان نام مادر امام مهدی نیز شناخته می‌شود، به‌دلیل پیشینه زبانی و فرهنگی خود، در ایران و برخی دیگر از کشورهای اسلامی کاربرد دارد. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال ایران، تا سال ۱۴۰۳ش، این نام بیش از ۲۵۳ هزار بار در پایگاه داده این سازمان ثبت شده است.

پویش‌ها و فعالیت‌های مردمی

باور به امام مهدی در ایران زمینه‌ساز شکل‌گیری پویش‌ها و فعالیت‌های مردمی متعددی با رویکردهای تمدنی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی، اجتماعی، آیینی و مناسکی و مردم‌شناختی، تبلیغی، رسانه‌ای، خیریه و نیکوکارانه شده است. این برنامه‌ها با هدف ترویج فرهنگ مرتبط با امام مهدی از سوی نهادهای مردمی و فرهنگی برگزار می‌شوند. از شناخته‌شده‌ترین این برنامه‌ها می‌توان به پویش‌های پویش‌های بقیةالله، مهر مهدوی، یک درصد نذر امام زمان، Who Is Imam Mahdi, هر خانه یک مهدیه، سه‌شنبه‌های مهدوی، چله دعای عهد، کوچه‌های مهدوی، پویش نذر همدلی، اکنون نوبت یاری ماست، روز امید، عید نو، عهد نو و نیز پویش‌های مجازی، مسابقات جشنواره‌های مرتبط با فرهنگ انتظار و مهدویت اشاره کرد.

پیوند عاشورا و امام مهدی

در فرهنگ شیعه، برخی آیین‌های عاشورایی و عزاداری‌های محرم و صفر با امام مهدی پیوند یافته است. شعارهایی مانند یا لثارات الحسین و نوحه‌هایی با مضمون اللهم عجل لولیک الفرج و فرازهای روایات با مضامین القائم من ولدی یثأر للحسین یا إذا قام القائم ینادی مناد یا لثاات الحسین، از مهم‌ترین جلوه‌های این پیوند به‌شمار می‌روند. در منابع روایی نیز با تأکید بر انتساب امام مهدی به نسل امام حسین، میان قیام عاشورا و ظهور ارتباطی اعتقادی ترسیم شده است؛ ازاین‌رو، این آیین‌ها افزون بر سوگواری، در فرهنگ شیعی به‌عنوان نمادهایی از تاب‌آوری و امید به استمرار فرهنگ انتظار و آمادگی برای ظهور نیز شناخته می‌شوند.

امام مهدی در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران

در گفتمان سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران، مضامینی مانند ولایت فقیه، عدالت، استکبارستیزی، تمدن اسلامی، امیدآفرینی و زمینه‌سازی ظهور با امام مهدی پیوند خورده‌اند و ظهور امام مهدی در تبیین برخی اهداف، سیاست‌ها و رویکردهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته است. این رویکرد در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز انعکاس یافته و بر اساس اصل پنجم، در دوران غیبت امام مهدی، ولایت امر و امامت امت بر عهده فقیه واجد شرایط قرار دارد. همچنین مفهوم انتظار فرج امام مهدی و جایگاه امام مهدی در سخنان رهبران جمهوری اسلامی و ادبیات رسمی کشور بازتاب گسترده‌ای داشته است؛ به‌گونه‌ای که در پژوهشی دربارهٔ بیانات سید علی خامنه‌ای، از ۷۳ سخنرانی، ۱۷۵ زیرمقوله مرتبط با امام مهدی استخراج شده است. در همین چارچوب، تعابیری مانند ایران، کشور امام زمان و مفاهیمی همچون تربیت نسل منتظر و پرورش سربازان امام زمان نیز در برخی سخنان، برنامه‌های فرهنگی و متون آموزشی به‌کار رفته‌اند.

آثار هنری

مضامین مرتبط با امام مهدی در شاخه‌های گوناگون هنر، از جمله هنرهای تصویری و دیجیتال، هنرهای دینی و آیینی، نقاشی، هنرهای تجسمی، طراحی فرش و پارچه، هنرهای بومی و سنتی، معماری و شهرسازی، مرمت آثار تاریخی، موسیقی و لالایی‌های آیینی، هنرهای نمایشی، انیمیشن و سینما بازتاب یافته‌اند.

خوشنویسی

خوشنویسی از جمله هنرهایی است که مضامین مرتبط با امام مهدی در آن نمود یافته است. از جمله، کارگاه‌های خوشنویسی با موضوع چله مهدویت و رضوی در شهرستان ری، همایش بداهه‌نویسی با محوریت مهدویت در رودان و نمایشگاه خوشنویسی مهدویت به مناسبت نیمه شعبان در شهریار برگزار شده‌اند. نمایشگاه شهریار با حضور ۲۵ خوشنویس و ارائه ۴۴ اثر، به موضوع امام مهدی و فرهنگ انتظار اختصاص داشته است.

هنرهای تجسمی

از نمونه‌های بازتاب امام مهدی در نگارگری، تابلوی او خواهد آمد اثر محمود فرشچیان است که با الهام از مفهوم ظهور امام مهدی خلق شده است. موضوع ظهور، انتظار، قداست، امید و منجی‌باوری در هنرهای تجسمی معاصر ایران نیز در آثاری از هنرمندانی مانند محمود فرشچیان، علی بحرینی، شادی قدیریان، حسن روح‌الامین و دیگر هنرمندان بازتاب یافته و با بهره‌گیری از عناصری چون رنگ، نور، ترکیب‌بندی، فضا، فرم و نمادپردازی بیان شده است. همچنین نمایشگاه کسی می‌آید به سرپرستی سیده معصومه حسینی، با نمایش ۱۸ اثر از ۱۰ هنرمند و با موضوع آخرالزمان و امام مهدی برگزار شده و آثار آن با تکنیک‌هایی مانند اکریلیک، رنگ‌روغن، مرکب و ترکیب مواد روی بوم ارائه شده‌اند.

موسیقی و سرورد

اصطلاح موسیقی‌های بدون ساز مهدوی در ایران به‌عنوان مفهومی تازه و متناسب با امام مهدی شکل گرفته است. وب‌سایت صدای جمهوری اسلامی ایران از تولیدکنندگان آثار موسیقایی با موضوع امام مهدی است و تاکنون بیش از ۳۲۰ اثر صوتی در قالب‌های سرود، تصنیف، ترانه و مرثیه دربارهٔ ایشان منتشر کرده است. از جمله آثار شناخته‌شده در این حوزه نماهنگ حریفت منم، بیعت، گوش به فرمان، عزیزم مهدی، دنیای چشم به راه، برگرد مسافر، خورشید نمی‌سوزه، سیدنا القائد، سلام فرمانده / سلام یا مهدی، ای وارث غدیر و غروب انتظار است.

ادبیات و شعر

مضامین مرتبط با امام مهدی در شعر، ادبیات و دیگر شاخه‌های هنر، به‌ویژه در ادبیات معاصر فارسی و عربی، بازتاب گسترده‌ای یافته است. شیخ بهایی قصیدهٔ بلند الفوز و الأمان فی مدح مولانا صاحب الزمان را به زبان عربی در مدح امام مهدی سروده است. شاعرانی مانند سیدرضا موسوی‌هندی، سلمان هراتی، قیصر امین‌پور و محسن ابوالحب، در آثار خود به موضوعاتی چون ولادت، غیبت، انتظار، بشارت ظهور، جامعه آرمانی مهدوی و برخی مفاهیم اعتقادی مرتبط با امام مهدی پرداخته‌اند. در این میان، شاعران فارسی‌زبان بیشتر از بیان‌های نمادین و استعاری بهره گرفته‌اند، در حالی که در شعر عربی این مضامین غالباً به‌صورت مستقیم بیان شده‌اند. از میان مجموع ۱۸۵ قصیده دیوان محمدرضا شمشیری، متخلص به شکیب اصفهانی، الگوهای ذهنی کلیدی شامل امام به‌مثابه منبع نور کیهانی، پادشاه مقتدر، طرح هستی، روح و ذات الهی، باغبان و طبیعت، پزشک و درمانگر، ثمره نبوت و امامت و غایب حاضر در اشعار او شناسایی شده است. قصاید او بازتابی از اندیشه امام مهدی در ادبیات فارسی دورهٔ گذار قاجار به پهلوی دانست که منبعی ارزشمند برای مطالعات ادبی‌دینی و معادشناسی شیعی به‌شمار می‌رود. نمونه‌هایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛ از جمله:

مهدی قائم امام عصر ختم اوصیاء

بر سریر عز و رفعت خسرو ذو الاقتدار

سینما، تلویزیون و رادیو

مضامین مرتبط با امام مهدی، در سینمای ایران بیشتر در قالب اشارات نمادین یا مضامین مرتبطی چون امید، منجی، عدالت‌خواهی و انتظار بازنمایی شده است. پژوهشگران، محدود بودن شمار آثار با محوریت مستقیم امام مهدی را به عواملی مانند دشواری‌های بازنمایی این مفهوم، ملاحظات فرهنگی و سیاست‌گذاری‌های سینمایی نسبت داده‌اند.

فیلم‌های سینمایی میهمان داریم، شاهزاده روم، بوی پیراهن یوسف، شیار ۱۴۳، وعده دیدار، سبز کوچک، اینجا چراغی روشن است، خدا می‌آید و قدمگاه در برخی گزارش‌ها از مهم‌ترین تجربه‌های سینمای ایران در بازنمایی موضوعات مرتبط با امام مهدی معرفی شده است.

همچنین مجموعه تلویزیونی موعود، جشنواره فیلم‌نامه‌نویسی مهدویت، مستند ظهور بسیار نزدیک است که در برخی محافل علمی، از جمله دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. برنامه رادیویی او خواهد آمد از تولیدات رادیو فارس که به مناسبت دهه مهدویت و ایام میلاد امام مهدی پخش شده است، از دیگر نمونه‌های بازتاب این موضوع در رسانه‌ها به‌شمار می‌روند.

معماری

در برخی دیدگاه‌ها، مفاهیم مرتبط با امام مهدی در معماری و شهرسازی با مؤلفه‌هایی مانند آینده‌نگری، هویت دینی، آرامش، عدالت و تأمین نیازهای معنوی جامعه پیوند داده شده است. بر این اساس، شماری از پژوهشگران و مراکز پژوهشی، از جمله مرکز پژوهش‌های مسجد جمکران، به تبیین الگوهایی برای معماری و شهرسازی با الهام از آموزه‌های قرآنی و روایی پرداخته‌اند.

کتاب‌شناسی

دربارهٔ امام مهدی، از سده‌های نخستین اسلامی تاکنون آثار فراوانی در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت تألیف شده است. بخشی از این آثار پیش‌از تولد امام مهدی و بر پایه روایات پیامبر و ائمه دربارهٔ امام مهدی نگاشته شده و در دوره‌های بعد نیز شمار زیادی کتاب، رساله، پژوهش و سایر آثار علمی به زبان‌های گوناگون در این زمینه منتشر شده است.

نسخه خطی

بیش از ۷۵۰ نسخه نفیس خطی و چاپ سنگی با موضوع امام مهدی در گنجینه کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی موجود است که قدمت تعدادی از آنها به ۸۸۰ سال قبل می‌رسد و برخی از این نسخ به‌طور اختصاصی و برخی نیز فصل‌هایی را به امام مهدی اختصاص داده است.

کتاب و دانشنامه

تحول آثار مرتبط با امام مهدی از آغاز غیبت تاکنون، به انتشار بیش از ۲۰۰۰ مقالهٔ علمی، ۳۵۰ رساله و بیش از ۶۰۰۰ اثر توصیفی و تحلیلی در موضوعات گوناگون مهدویت منجر شده است. منابع مهدویت معمولاً به دو دسته منابع اصلی شامل قرآن، حدیث و آثار حدیثی و کلامی، و منابع مطالعاتی و پژوهشی تقسیم می‌شوند. گستره آثار مهدوی به اندازه‌ای است که تعیین شمار دقیق آنها دشوار دانسته شده است. با این حال، برخی کتاب‌شناسی‌های تخصصی کوشیده‌اند این آثار را معرفی و طبقه‌بندی کنند؛ از جمله در کتاب در جستجوی قائم بیش از ۱۸۵۰ عنوان کتاب، رساله، پایان‌نامه، مجله و آثار ادبی دربارهٔ امام مهدی معرفی شده است و کتاب کتابنامه حضرت مهدی نیز بیش از ۲۰۰۰ اثر به زبان‌های مختلف، از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، ترکی، روسی و فرانسوی را فهرست کرده است. دانش‌نامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ مجموعه‌ای ده‌جلدی در موضوع امام مهدی است که به سرپرستی محمد محمدی ری‌شهری و با همکاری گروهی از پژوهشگران تدوین شده است.

رمان و داستان

در کنار آثار پژوهشی و دینی، امام مهدی در قالب رمان و داستان نیز مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است. از جمله رمان‌ها و داستان‌های منتشرشده با این محور می‌توان به قبیله برمودا، مفرد مذکر غائب، طاووس مستور، اتوبوس فیروزه‌ای، سر بر دامن ماه، چهارفانوس، زنی که پشت خزر خواب بود و نامه آخر اشاره کرد. همچنین برای آشنایی کودکان و نوجوانان با امام مهدی، آثار داستانی و آموزشی متعددی در قالب کتاب‌های کودک و نوجوان منتشر شده است.

همایش‌ها

امام مهدی از محورهای مهم پژوهش‌های قرآنی، روایی، کلامی، سیاسی و از ارکان تاریخ اسلام است و از دهه‌های اخیر، همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی متعددی دربارهٔ ابعاد اعتقادی، تاریخی، کلامی، اجتماعی و تمدنی آن برگزار شده است. این همایش‌ها عمدتاً با مشارکت حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی مهدویت از جمله مؤسسه آینده روشن در ایران، عراق و برخی دیگر از کشورهای اسلامی برگزار می‌شود و حاصل آن انتشار صدها مقاله، کتاب و مجموعه مقالات علمی در حوزه مطالعات امام مهدی و مهدویت است.

مهم‌ترین رویدادهای علمی امام‌مهدی‌پژوهی در ایران، عبارت‌اند از: بیست‌ویکمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت با موضوع مهدویت و دشمن‌شناسی یهود صهیونی در قم، همایش بین‌المللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی، پنجمین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با موضوع خانواده مهدوی و تمدن نوین اسلامی، چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت، سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر، همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی، همایش ملی تربیت مهدوی، همایش ملی مهدویت و آینده پژوهی، همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی و نشست‌های تخصصی دانشگاهی و حوزوی.

در دیگر کشورها نیز همایش‌ها و نشست‌های متعددی دربارهٔ امام مهدی برگزار شده است، ازجمله: کنگره بین‌المللی امام مهدی و آینده جهان با همکاری حوزه علمیه قم و نجف در شهر عراق، همایش سالانه امام مهدی در کشمیر، سمینار مهدویت، امید بشریت در پاکستان، کنفرانس مفهوم مهدویت در اسلام در آنتالیا، همایش گامی به سوی ظهور در شهر ماژونگای ماداگاسکار، همایش بین‌المللی مهدویت در لاهه هلند و همایش حقیقت مهدویت در لندن. این همایش‌ها با هدف تبیین و ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار در پنج قاره جهان در کشورهایی مانند آلمان، اتریش، جمهوری آذربایجان، اندونزی، مالزی، کانادا، سوریه، لبنان و کشورهای آفریقایی که مجمع جهانی اهل‌بیت در آنجا دارای نمایندگی است، برگزار می‌شود.

دیدگاه اهل‌سنت

روایات فراوانی از اهل‌سنت دربارهٔ مهدی آخرالزمان نقل شده است که آبری شافعی، عبدالحق دهلوی، سفارینی و شوکانی، این روایات را متواتر دانسته‌اند. بیشتر عالمان اهل‌سنت بر این باورند که محمد مهدی در آخرالزمان از نسل امام حسن متولد خواهد شد و پدر وی عبدالله نام دارد. مهدی در پایان تاریخ قیام می‌کند، عدالت را در سراسر جهان گسترش می‌دهد و حضرت عیسی نیز هنگام ظهور او فرود می‌آید و با وی همراه می‌شود. ابن‌جوزی و ابن‌طلحه شافعی، مهدی موعود را همان محمد بن حسن عسکری دانسته و او را قائم و منتظر معرفی کرده‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• «آغاز پویش «عید نو، عهد نو» / همدلی مهم‌ترین عامل برای ظهور». خبرگزاری فارس. ۵ فروردین ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «آغاز پویش ملی اطعام مهدوی در سراسر کشور/ توزیع بیش از ۴۰ میلیون پرس غذای گرم و افطاری میان نیازمندان». خبرگزاری ایسنا. ۱۳ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «آغاز پویش ملی «یک درصد نذر امام زمان»». خبرگزاری رسا. ۱۹ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• آل‌نبی، سیدمحسن (۲۵ شهریور ۱۳۹۶). «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۵.
• آیتی، عبدالحسین (۱۳۴۳). الکواکب الدریة. مصر: مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر.
• آیتی، نصرت‌الله (۱۳۹۰). «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی». مشرق موعود. پنجم (نوزدهم): ۱۹–۶۱.
• آیتی، نصرت‌الله (۱۳۹۱). «کارکردهای نشانه‌های ظهور». مشرق موعود. ششم (چهارم، پیاپی بیست و چهارم): ۵–۲۴.
• ابن‌تیمیه حرَانی، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
• ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی (۱۴۲۶). تذکرة الخواص للعلامة سبط ابن‌الجوزی. قم: المجمع العالمی لاهل البیت علیهم‌السلام، مرکز الطباعة و النشر.
• ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.
• ابن طاووس، علی بن موسی (۱۴۰۳). الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• ابن‌طلحه شافعی، محمد (۱۴۱۹). مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول. بیروت: البلاغ.
• ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۰۸). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، احمد عبدالشافی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• ابوالحسینی، رحیم (۱۳۸۲). «مهدی (علیه‌السلام) از نگاه اهل‌سنت». رواق اندیشه. سوم (هجدهم): ۷۱–۸۴.
• «اجرای پویش کمک مؤمنانه با هدف بروز چهره‌هایی از جامعه مهدوی». خبرگزاری مهر. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• احمدی‌فرد، فرزانه. «معرفی منابع دربارهٔ امام مهدی (عج)». دانشنامه مهدویت.
• اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• استادی، کاظم (۱۴۰۲). «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج». مطالعات فهم حدیث. نهم (دوم): ۶۳–۸۶.
• «اطلاع‌رسانی پنجمین اجلاس ملی مهدویت و انقلاب اسلامی». وب‌سایت دانشگاه تهران. ۲۹ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «اعلام فراخوان نخستین جشنواره فیلم‌نامه‌نویسی مهدویت». پایگاه خبری تحلیلی حلقه وصل. ۷ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• اکبرنژاد، مهدی (۱۳۸۶). «امام مهدی (ع) در نگاه اهل‌سنت». مبلغان. نهم (نود و یکم): ۴۳–۵۸.
• «امام عصر (عج) در آیینه سینما». خبرگزاری پانا. ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• امداد، توران (۱۴۰۰). «شیوه‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّ‌پنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند». نقد و نظر. بیست و ششم (یکم): ۹۴–۱۱۹.
• «امضای تفاهم نامه احداث بیمارستان تخصصی حضرت صاحب الزمان - قم». خبرگزاری ایسنا. ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «اندیشه مهدویت برای نظام اجتماعی/ مهدویت چگونه می‌تواند باعث قدرت اجتماعی شود؟». خبرگزاری دانشجو. ۹ فروردین ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• ««او خواهد آمد»؛ وقار هنر نگارگری در خدمت فرهنگ مهدویت». خبرگزاری ایکنا. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• ««او خواهد آمد» در رادیو فارس». خبرگزاری ایکنا. ۱۸ اسفند ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «اولین همایش بین‌المللی مهدویت در هلند». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «اولین همایش بین‌المللی مهدویت در کاظمین برگزار شد». خبرگزاری فارس. ۱۹ تیر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «ایران کشور امام زمان «عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف»». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۳۱ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• ایوب، سعید (۱۴۱۹). الطریق الی المهدی المنتظر (عج). بیروت: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه.
• «برپایی نمایشگاه «کسی می‌آید» با محتوای مهدویت و آخرالزمان». خبرگزاری تسنیم. ۲۹ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «برترین موسیقی‌های مهدوی». وب‌سایت کمپین دعا فقط برای یک نفر. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «بررسی وضعیت موسیقی‌های بدون ساز مهدوی در ایران». خبرگزاری رسمی حوزه. ۱۰ بهمن ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش «روز امید» با ارائه ۱۱۹۲ خدمت اجتماعی در ایام نیمه شعبان». خبرگزاری ایسنا. ۱۱ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «برگزاری جشنواره ملی «به سوی خورشید» و ارتقاء آگاهی‌های مهدوی». خبرگزاری ایرنا. ۹ شهریور ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «برگزاری سمینار «مهدویت، امید بشریت» در پاکستان». خبرگزاری ایکنا. ۲۸ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «برگزاری نخستین همایش «حقیقت مهدویت» در لندن». خبرگزاری ایکنا. ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «برگزاری نمایشگاه خوشنویسی «مهدویت» به مناسبت نیمه شعبان در شهریار». خبرگزاری صدا و سیما. ۱۵ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «برگزاری همایش سالانه امام مهدی (عج) در کشمیر». خبرگزاری ایکنا. ۱۶ فروردین ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «برنامه‌های بنیاد مهدویت؛ از جشن «یوم المهدی» تا اجرای طرح «پاتوق امام زمانی»». خبرگزاری رسمی حوزه. ۹ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• بوذری‌نژاد، یحیی؛ ایرانپور، حسین (۱۴۰۱). «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه». پژوهش‌های ایران‌شناسی. داوزدهم (یکم): ۴۵–۶۷.
• «بهترین کتاب‌های کودک و نوجوان با موضوع مهدویت». وب‌سایت پاتوق کتاب. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «بهترین کتاب‌های رمان و داستان مهدوی». وب‌سایت انتشارات کتاب جمکران. ۱۵ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «بهترین‌های گروه سرود مناجات با امام زمان (عج)». وب‌سایت کآشوب. ۱۵ آبان ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمهٔ شعبان». وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. ۲۹ شهریور ۱۳۸۴. دریافت‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «بیش از ۱٫۴ میلیون ایرانی «مهدی» نام دارند». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۴ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• پاک، محمدرضا (۱۳۸۵). «مهدویت در غرب اسلامی». تاریخ اسلام. هفتم (بیست و هفتم): ۱۲۷–۱۵۸.
• پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
• پور سیدآقایی، سیدمسعود؛ سلیمان مافی، هادی (۱۳۹۷). «نقش ایرانیان در عصر ظهور». پژوهش‌های مهدوی. هفتم (یکم، پیاپی بیست و پنجم): ۵–۴۲.
• پورطباطبایی، سید مجید (۱۳۷۰). در جستجوی قائم (عج). قم: مسجد مقدس جمکران.
• «پویش مردمی مهر مهدوی». وب‌سایت مهر مهدوی. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «پویش عکس «اجتماع مهدوی» در همدان برگزار می‌شود». خبرگزاری ایکنا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «پویش مجازی مردمی «#به_یاد_او (هدیه‌ای به امام زمان (عج))» اجرا می‌شود». خبرگزاری شبستان. ۱۸ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «پویش مهدوی «ربیع الانام» و مسابقه سراسری «روز عهد و بیعت» برگزار می‌شود». خبرگزاری شبستان. ۱۲ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «پویش «نذر همدلی» ویژه عیدانه نیمه شعبان اجرا می‌شود». خبرگزاری قدس آنلاین. ۵ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان». خبرگزاری تسنیم. ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «پیش‌نشست چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان «دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت» برگزار شد». وب‌سایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «تبیین رابطه انتظار و سبک زندگی/ مؤلفه‌های سبک زندگی مهدوی». خبرگزاری ایکنا. ۱۲ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «تدارک تلویزیون برای آغاز پویش «چله دعای عهد» /یک میلیون نفر عهد بستند». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دوم): ۳۰۸–۳۴۲.
• «توزیع ۲۰ هزار بسته معیشتی بین نیازمندان در پویش «کوچه‌های مهدوی»». خبرگزاری فارس. ۲۵ اسفند ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «ثبت لحظه‌های مهدوی در پویش مردمی مؤسسه اهل بیت (ع) + فیلم». خبرگزاری ایکنا. ۲۵ اسفند ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.
• جعفریان، رسول (۱۳۷۰). دین و سیاست در عصر صفوی. قم: انصاریان.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۱). حیات فکری و سیاسی امامان شیع. قم: انصاریان.
• جمعی از نویسندگان مجله حوزه (۱۳۷۸). چشم به راه مهدی (عج). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
• جوادی آملی، عبدالله (۱۳۷۸). ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت. قم: مرکز نشر اسراء.
• جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۰). عصاره خلقت: دربارهٔ امام زمان (عج). قم: اسراء.
• جهان‌کهن، سجاد (۱۳۹۳). ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
• جهان‌مهین، شکرالله (۱۳۹۵). «طول عمر امام مهدی (ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی». درس‌هایی از مکتب اسلام. پنجاه و هشتم (ششصت و شصت و یکم): ۴۳–۴۹.
• حاجی‌زاده، محسن (۱۴۰۱). «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگ‌شناسی.
• «حاکمیتِ جهانی عدالت و معنویت». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای. ۲۵ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• حائری‌پور، محمدمهدی (۱۳۹۶). «دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی». مشرق موعود. یازدهم (چهل و چهارم): ۱۱۹–۱۴۴.
• حر عاملی، محمد بن الحسن (۱۳۷۹). اثبات الهداة. قم: چاپخانه علمیه.
• حسن، سعد محمد (۱۳۷۳). المهدیه فی الإسلام منذ أقدم العصور حتی الیوم: دراسه تاریخیه لتاریخها العقدی و السیاسی و الأدبی. قاهره: جماعه الازهر للنشر و التالیف.
• حسن‌پور، مرتضی (۱۳۹۹). «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور». مطالعات مهدوی. یازدهم (چهل و هشتم): ۲۵–۴۸.
• حسینی زیدی، سیّدابوالقاسم؛ عباس‌زاده، حمید؛ محمدیان، احمد (۱۳۹۸). «بررسی عناصر سه‌گانه فکری، شکلی و ساختاری در دعای عصر غیبت». عصر آدینه. دوازدهم (بیست و نهم): ۱۱۱–۱۳۵.
• حسینی شیرگ، سیدمرتضی (۱۴۰۲). «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن». پژوهش‌نامه قرآن و حدیث. شانزدهم (سی و سوم): ۲۵–۴۶.
• حسینی فیروز آبادی، مرتضی (۱۴۲۲). فضائل الخمسة من الصحاح الستة. به کوشش ابوالفضل اسلامی. بیروت: المجمع العالمی لاهل البیت علیهم‌السلام المعاونیة الثقافیة.
• «حکمت الهی در مسئله غیبت آزمایش شیعیان است». خبرگزاری ایکنا. ۱۱ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۷). المستجاد من کتاب الإرشاد. به کوشش محمود بدری. قم: بنیاد معارف اسلامی.
• خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام». مطالعات حدیث‌پژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
• «خرافات و شایعات مربوط به ظهور امام زمان علیه‌السلام». وب‌سایت بنیاد حضرت مهدی موعود (ع). ۱۵ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• خسروی، کبری؛ چراغ‌وش، حسین؛ بابائی، حدیث (۱۳۹۲). «بررسی تطبیقی سیمای امام مهدی (عج) در شعر معاصر فارسی و عربی». کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی. سوم (یازدهم): ۵۳–۸۷.
• خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۳). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
• خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۹). صحیفه نور. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
• «خلأ آموزه‌های مهدوی در معماری و شهرسازی امروز/ تزریق نگاه دینی و مهدوی؛ نوشداروی معماری آشفته مدرن». خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «خلق آثار هنری در «چله مهدویت» و «رضوی» شهرستان ری». خبرگزاری فارس. ۵ اردیبهشت ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• خلیلیان، مهدی (۱۳۸۷). «معرفت و ولایت امام زمان (عج)». فرهنگ کوثر. یازدهم (هفتاد و چهارم).
• «خوشنویسان هرمزگان در «مدح مهدویت» قلم زدند». خبرگزاری مهر. ۲۰ آبان ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• خویی، سیدابوالقاسم (۱۳۷۲). معجم رجال الحدیث. قم: مرکز نشر الثاقة الاسلامیة فی العالم.
• داودی، شکیب؛ کریمی نورالدین‌وند، روح‌الله؛ عبداللهی، فاطمه (۱۴۰۴). «جهان‌بینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعاره‌های مفهومی». پژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی. پنجم (دهم): ۱۲۶–۱۴۰.
• «در مورد مهدیه تهران در ویکی تابناک بیشتر بخوانید». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «دلایل نقلی بر اثبات امام مهدی عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف». وب‌سایت جامعه الزهرا (حوزه علمیه خواهران قم). ۵ مهر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• «راه اندازی پویش مهدوی «#اکنون نوبت یاری ما است» برای کمک به سیل زدگان». خبرگزاری شبستان. ۲۵ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «رخنه «خرافه» در موعودگرایی». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۰ اسفند ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• ربانی خوراسگانی، محمدصادق (۱۳۸۸). بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر. قم: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
• رضوی، سیدعباس (۱۴۰۳). «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)». پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی.
• رنجبری حیدرباغی، احمد (۱۳۹۲). «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ». پژوهش‌های مهدوی. دوم (پنجم): ۲۳–۵۶.
• «رونمایی از نسخ خطی با موضوع مهدویت». وب‌سایت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب. ۲۰ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «زمان آغاز همایش بین‌المللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی اعلام شد». وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان). ۸ آذر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «زیارت امام عصر در روز جمعه». وب‌سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر (عج). ۱ فروردین ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• زینلی، غلامحسین (۱۳۸۱). «امام مهدی (ع) و طول عمر (پیشینه و دلائل)». انتظار موعود. دوم (ششم): ۲۲۱–۲۵۰.
• سامانی، احسان (۱۳۹۷). «شاخصه‌های حکومت مهدوی زمینه‌ساز صلح و امنیت جهانی». پژوهش‌های اعتقادی-کلامی. هشتم (سی و یکم): ۷۳–۱۰۲.
• سبحانی‌نیا، محمد (۱۳۹۵). «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور». حدیث‌پژوهی. هشتم (دوم، شماره پیاپی شانزدهم): ۹۹–۱۲۴.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۲). «خانه مهدی (ع) کجاست؟». مبلغان. پنجم (چهل و هفتم): ۱۲۷–۱۳۶.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). فرهنگ‌نامه مهدویت. تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج).
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۹). درسنامه مهدویت. تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج).
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۵). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی (ع) در منابع اسلامی». مشرق موعود. دهم (سی و هشتم): ۷–۲۴.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۶). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی». مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت (جلد دوم): ۱۴۹–۱۷۲.
• سلیمیان، خدامراد (۱۴۰۴). «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی (ع) و کارکرد آن در تعیین مصداق». جامعه مهدوی. ششم (یکم): ۱۶۶–۱۹۰.
• سند، محمد (۱۴۳۱). دعوی السفارة فی الغیبة الکبری. بیروت: دار المورخ العربی.
• ««سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی» با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر برگزار می‌شود». وب‌سایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «سه‌شنبه‌های مهدوی | پویش مردمی». وب‌سایت سه‌شنبه‌های مهدوی. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• شبیری، محمدجواد (۱۳۸۳). «توقیع (۳)». دانشنامه جهان اسلام (ج۸). تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• شجاعی‌مهر، رضا (۱۴۰۴). «نشانه‌شناسی مناسک مهدویت و نقش آن در تاب‌آوری جوامع شیعی». عصر آدینه. هجدهم (دوم، پیاپی چهل و دوم): ۱۰۶–۱۲۸.
• «شرایط اعزام مبلغ هفته مهدویت اعلام شد». خبرگزاری رسا. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.
• شرفی جم، محمدرضا (۱۳۹۳). «آثار تربیتی فرهنگ انتظار در تقابل با چالش‌های جدید خانواده». مطالعات معارف اسلامی و علوم تربیتی. دوم (دوم): ۱۰۵–۱۲۹.
• شفیعی سروستانی، ابراهیم (۱۳۸۰). «شیعه، انتظار، وظایف منتظران». موعود. ششم (بیست و هشتم).
• شوشتری، نورالله بن شریف‌الدین (۱۴۰۹). إحقاق الحق و إزهاق الباطل. به کوشش آیت‌الله محمود مرعشی نجفی، عبداللطیف حسینی کوهکمری، مرتضی فرج‌پور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
• شه‌گلی، احمد؛ خسروپناه، عبدالحسین (۱۳۹۶). «ادلة عقلی ضرورت وجود حجت الهی و مسئله مهدویت». تحقیقات کلامی. پنجم (هفدهم): ۷–۲۸.
• شیرمردی، سید یدالله (۱۵ بهمن ۱۴۰۴). «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان (عج)». خبرگزاری ایکنا. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.
• صادقی، مصطفی (۱۳۸۹). تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور. قم: باقری.
• صافی گلپایگانی، لطف‌الله (۱۳۷۵). پاسخ ده پرسش. قم: مؤسسه انتشارات حضرت معصومه.
• صافی گلپایگانی، لطف‌الله (۱۳۸۰). منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر (ع). قم: مکتبه آیه‌الله العظمی الصافی الگلپایگانی، وحده النشر العالمیه.
• صافی گلپایگانی، لطف‌الله (۱۳۹۱). سلسله مباحث امامت و مهدویت. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگان.
• صالحی، غلامرضا (۱۳۸۹). «ماهیت‌شناسی توقیعات حضرت مهدی (ع)». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و دوم): ۹۴–۱۰۱.
• صدر، محمد (۱۳۸۲). تاریخ الغیبه الکبری. ترجمهٔ حسن افتخارزاده. تهران: نیک معارف.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دارالکتب الاسلامیه.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۴۰۳). خصال. قم: جامعه مدرسین.
• صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). من لایحضره الفقیه. به کوشش ، ۱۴۰۵ق.. بیروت: دار الأضواء.
• صفری، عبدالخالق (۱۴۰۳). احکام فقهی مهدویت. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول.
• صفری، سید قاسم؛ قرائتی، حامد (۱۳۹۴). «خاستگاه‌شناسی متمهدیان در ادعای مهدویت بررسی موردی سید محمد نوربخش». پژوهش‌نامه امامیه. اول (اول): ۱۱۵–۱۳۳.
• طاووسی مسرور، سعید (۱۳۹۵). مهدیه تهران، در فرهنگ سوگ شیعی. به کوشش محسن حسام مظاهری. تهران: خیمه.
• طبرسی، علی (۱۴۳۱). مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار. قم: دار الحدیث للطباعة والنشر.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۷). إعلام الوری بأعلام الهدی. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۷۱). دلائل الإمامة. قم: بنیاد بعثت.
• «طنین نام منجی در کویر؛ روایتی از حرکت جهانی «Who Is Imam Mahdi» در خراسان جنوبی». خبرگزاری شبستان. ۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• طوسی، خواجه نصیرالدین (۱۴۰۷). تجرید الاعتقاد. به کوشش محمدجواد حسینی جلالی. تهران: مکتب الاعلام الاسلامی.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبة. به کوشش عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح. قم: دارالمعارف الاسلامیة.
• عاشوری، حسن (۱۳۸۸). «نگاهی به عصر غیبت صغرا». موعود. دوازدهم (چهل و سوم).
• عبدالاحدی مقدم، علی‌اکبر؛ میرتبار، سید مرتضی (۱۳۹۹). «چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن». مطالعات معنوی. یازدهم (بیست و نهم): ۹۵–۱۲۱.
• عطاردی، الهه (۲۵ بهمن ۱۴۰۳). «سنت‌های نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• «عکس: پیاده‌روی نیمه شعبان در عراق». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۱ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید (۱۳۹۹). «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها». پژوهشنامه قرآن و حدیث. پانزدهم (بیست و ششم): ۲۲۵–۲۵۳.
• غنوی، امیر (۱۳۹۱). «درآمدی بر طرح اندیشه مهدویت در قرآن و سنت». مشرق موعود. هفتم (بیست و دوم): ۲۵–۴۰.
• فاضل مازندرانی، اسدالله (۱۹۸۰). تاریخ ظهور الحق. به کوشش عادل شفیع پور. تهران: مؤسسه ملی مطبوعات امری - نهاد انتشاراتی ملی جامعهٔ بهائیان ایران.
• فاطمه، ایلیا؛ مکاری امیری، مرضیه (۱۳۹۷). «ویژگی‌های حکومت امام مهدی (عج)». موعودپژوهی. سوم (ششم): ۷۹–۹۳.
• «فراخوان بیست‌ویکمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت اعلام شد». وب‌سایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم. ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «فراخوان مقاله بیست و یکمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت». وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت. ۲۰ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۴۰۵.
• فوزی، یحیی؛ احمدی، مصطفی؛ موسوی، سید صدرالدین (۱۳۹۷). «آرمان ظهور و تأثیرات آن بر گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران». جستارهای سیاسی معاصر. شانزدهم (چهارم): ۳۳۱–۳۷۳.
• «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران». وب‌سایت شورای نگهبان. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• قزی، رضا؛ قوامی، سید صمصام‌الدین (۱۳۹۷). «دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی عج الله تعالی فرجه الشریف». همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی.
• قفاری، ناصر بن عبدالله (۱۴۱۵). اصول مذهب الشیعه الامامیه الإثنی عشریه، نقدٌ و عرضٌ. قاهره: بی‌نا.
• قمی، شیخ‌عباس (۱۳۷۹). منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل. قم: دلیل ما.
• قنبری‌نیک، محسن (۱۳۹۸). «ویژگی‌های اجتماعی جامعه منتظر از منظر آیت‌الله خامنه‌ای». انتظار موعود. نوزدهم (شصت و هفتم): ۲۷–۵۰.
• «قیام گروهی از مشرق زمین». وب‌سایت تبیان. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.
• کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیده فاطمه (۱۳۹۹). «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی (عج)». موعود پژوهی. دوم (چهارم): ۶۱–۷۹.
• کرمی، حمیدرضا (۱۴۰۲). «مهدویت در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)». مشرق موعود. هفدهم (شصت و ششم): ۷–۲۶.
• کشی، محمد بن عمر (۱۴۰۹). رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال). به کوشش محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
• کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
• «کنفرانس «مفهوم مهدویت در اسلام» در آنتالیا برگزار می‌شود». وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۷ بهمن ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «کنگره امام مهدی (عج) و آینده جهان چگونه برگزار می‌شود؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• گرجیان عربی، محمدمهدی (۱۴۰۰). «مبانی انسان‌شناسی انتظار و عوامل زمینه‌ساز آن در اندیشه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله». جامعه مهدوی. دوم (یکم، شماره پیاپی سوم): ۷–۳۵.
• گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (یکم، پیاپی چهل و نهم): ۴۳–۶۸.
• «گونه‌شناسی رویکردها به مهدویت در ایران امروز». خبرگزاری ایکنا. ۱۱ فروردین ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «لحظه‌های ناب «انتظار» در «سینما» / بغض‌هایی که از جنس «سکوت» نیست». خبرگزاری فارس. ۱۷ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• لطفی، محمدمهدی (۱۴۰۰). «کاردکردهای انتظار فرج در آموزه‌های دینی». ره توشه. بیست و چهارم (صد و سی): ۲۴۹–۲۵۸.
• لک‌زایی، نجف (۱ شهریور ۱۳۹۷). «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• مجلسی، محمدباقر (۱۳۶۳). بحار الانوار. تهران: اسلامیه.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل‌الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• «مجموعه مقالات همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی». وب‌سایت سیویلیکا. ۴ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات اولین همایش ملی مهدویت و آینده‌پژوهی». وب‌سایت سیویلیکا. ۱۹ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• محبی، کتایون (۴ دی ۱۳۹۲). «نیمهٔ شعبان در سراسر جهان». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۴۰۵.
• محدث نوری، میرزاحسین (۱۳۸۳). نجم الثاقب. قم: مسجد جمکران.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی (عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ. قم: دارالحدیث.
• «مدیرکل اروپا و آمریکا مجمع جهانی اهل‌بیت (ع) خبر داد: برگزاری همایش‌های مهدوی در پنج قاره دنیا». خبرگزاری ایسنا. ۲۰ تیر ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• مرادخانی، حجت‌اله؛ اکبری‌نسب، حسین (۱۳۹۵). «تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر ایران». عصر آدینه. نهم (دوم، پیاپی ۱۸): ۱۷۸–۱۹۵.
• مریجی، شمس‌الله؛ قنبری نیک، محسن (۱۴۰۱). «ویژگی‌های اجتماعی جامعه مهدوی از دیدگاه آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی (ره)». جامعه مهدوی. سوم (دوم، پیاپی ششم): ۷۰–۹۲.
• «معرفی مهدیه اصفهان». وب‌سایت مجتمع خیریه مهدیه اصفهان. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• «معرفی ۲۰ کتاب داستانی دربارهٔ امام زمان (عج)». خبرگزاری دفاع مقدس. ۱۷ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• معنوی، سید مجتبی (۱۴۰۲). «سیر تطور آثار مکتوب (برگزیده) مهدوی در سده اخیر حوزه علمیه قم». انتظار موعود. بیست و سوم (هشتاد): ۹۳–۱۲۰.
• «معنی اسم نرجس و نام‌های هم آوا با آن + میزان فراوانی در ثبت احوال». وب‌سایت راسخون. ۲۰ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• معین‌الاسلام، مریم (۲۳ اسفند ۱۴۰۰). «خانواده باید نسل مهدوی تربیت کند». وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. دریافت‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۵.
• مفید، محمد بن محد (۱۴۱۳). الفصول العشرة فی الغیبة. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
• مفید، محمد بن محمد (۱۳۷۲). الإرشاد فی معرفة حجج‌الله علی العباد. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
• «مقبره کافی نگین خواجه ربیع مشهد/ مویه‌هایی که در گوش عاشقان مهدی (عج) طنین‌انداز است». خبرگزاری مهر. ۳۰ تیر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ. تهران: صدرا.
• ملکی‌راد، محمود؛ عبدی‌چاری، مرتضی (۱۳۹۶). «دست‌آوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی». مشرق موعود. یازدهم (دوم، پیایی چهل و دوم): ۱۲۵–۱۴۸.
• «منابع و کتب مهدویت». وب‌سایت پرسمان. ۱۸ تیر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• موسوی، سیده فاطمه؛ حسینی، مرضیه سادات (۱۳۹۸). «واکاوی مفهوم انتظار و فضیلت آن در روایات». موعودپژوهی. اول (دوم): ۶۹–۸۱.
• موسوی اصفهانی، محمدتقی (۱۳۸۱). مکیال المکارم. ترجمهٔ سیدمهدی حائری قزوینی. قم: ایران نگین.
• موسوی خلخالی، سید محمدمهدی (۱۳۸۰). حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
• «مهدویت از دیدگاه قرآن در ماداگاسکار تبیین شد». خبرگزاری ایکنا. ۱۸ تیر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «مهدویت؛ پیونددهنده پویایی فردی و انسجام اجتماعی شیعه». خبرگزاری ایکنا. ۲۳ شهریور ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• «مهدویت در کلام امام خمینی رحمة الله علیه». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۲ تیر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• مهدی‌پور، علی‌اکبر (۱۳۷۸). راز طول عمر امام زمان (عج) از دیدگاه علم و ادیان. تهران: طاووس بهشت.
• میرخانی، عزت السادات (۱۳۸۵). «ولایت‌باوری و امامت محوری در فقه جعفری». فقه و حقوق خانواده. یازدهم (چهل و یک و چهل و دوم): ۱۱–۴۴.
• میردامادی، سید صدرا (۱۳۹۵). مهدیه، در فرهنگ سوگ شیعی. تهران: خیمه.
• «میزبانی موکب جامعه قرآنی قم از زائران مسجد جمکران + عکس». خبرگزاری ایکنا. ۲۷ اسفند ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.
• «نام‌گذاری خیابان و میدانی به نام «مسجد مقدس جمکران» در شهرها یکی از راهکارهای تقویت فرهنگ انتظار است». وب‌سایت شورای اسلامی شهر مقدس قم. ۷ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «نامگذاری صحیح معابر شهری از راه‌های مؤثر در حفظ فرهنگ بومی است». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ مرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «نامگذاری مکان‌های مناسب به نام امام زمان از شعائر الهی است». خبرگزاری شبستان. ۱۳ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «نحوهٔ توسل به امام زمان». وب‌سایت سرپوش مذهبی. اردیبهشت ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.
• «نخستین همایش ملی تربیت مهدوی». وب‌سایت دانشگاه رازی. ۱۴ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «نشست تخصصی مهدویت و انتظار از دیدگاه مذاهب اسلامی با حضور اساتید حوزه و دانشگاه». وب‌سایت دانشگاه آزاد واحد سنندج. ۱۶ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• نصیری، محمد (۱۳۸۶). «برکات وجودی حضرت ولی عصر (عج) در عصر غیبت». حصون. چهارم (دوازدهم): ۱۰۰–۱۱۱.
• «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)». خبرگزاری خبر آنلاین. ۷ تیر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۵.
• «نقد مستند «ظهور بسیار نزدیک است» در اصفهان». خبرگزاری رسمی حوزه. ۵ اردیبهشت ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور». وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۶ مرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۸ مرداد ۱۴۰۵.
• «نقش فرزندآوری در سربازسازی و زمینه‌سازی ظهور». خبرگزاری ایکنا. ۲۳ بهمن ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• نعمانی، ابی‌عبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر (۱۴۲۲). الغیبة. به کوشش فارس حسون کریم. قم: انوار الهدی.
• «نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه». وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۴۰۵.
• «نگاهی به مسجد قائم اردبیل / مکانی که معماری و هنر اسلامی تجلی می‌کند». خبرگزاری تسنیم. ۱۷ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• واحد تحقیقات مسجد مقدس جمکران (۱۳۷۴). کرامات حضرت مهدی (عج) و فرازهایی از توقیعات مقدس بقیةالله الاعظم. قم: مسجد جمکران.
• واعظی، محمود؛ رضایی، حسین؛ فقیه‌زاده، رضا (۱۴۰۲). «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس». فلسفه و کلام اسلامی. پنجاه و ششم (یکم): ۹۴–۸۱.
• ورمزیار، مصطفی؛ ورمزیار، مرضیه (۱۳۹۷). «ذوق ادبی شیخ بهایی در خدمت معارف مهدوی». عصر آدینه. یازدهم (بیست و هفتم): ۷۲–۸۶.
• «وظایف منتظران در مجموعه تلویزیونی موعود بیان می‌شود». خبرگزاری مهر. ۲۳ تیر ۱۳۸۳. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «ولادت امام زمان (عج)». وب‌سایت کتابخانه حضرت آیت‌الله العظمی گلپایگانی. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• ولی‌زاده، محمدجواد (۱۳۹۱). «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور». انتظار موعود. دوازدهم (سی و هشتم): ۶۷–۹۰.
• هادی، زینب؛ زارع‌زاده، فهیمه (۱۴۰۴). «تحلیلی بر آثار تجسمی معاصر ایران با موضوع ظهور حضرت مهدی». چهارمین کنفرانس بین‌المللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افق‌های هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب.
• هادی‌زاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.
• «هدیه‌ای از جنس حیات برای پویش بقیةالله». خبرگزاری رسا. ۶ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی». وب‌سایت بنیاد حضرت مهدی موعود (عج). ۳۰ مرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۵.
• «همایش ملی مهدویت و هنر». وب‌سایت سیویلیکا. ۱۴ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• یزدانی نورگورانی، زینب (۱۴۰۰). «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عج‌الله از دیدگاه قرآن کریم و روایات». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه پیام‌نور استان خوزستان، مرکز پیام‌نور دزفول.
• «۱۰۰ هزار بسته معیشتی به نیت سلامتی و تعجیل در فرج آقا امام زمان (عج) در ایام نیمه شعبان در فارس توزیع می‌شود». خبرگزاری شبستان. ۲۱ اسفند ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۵.
• «12 دعای مهدوی زمان غیبت از دعای ندبه تا دعای غریق». خبرگزاری فارس. ۳ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• «#امام زمان (عج)(322 مورد)». وب‌سایت صدای جمهوری اسلامی ایران. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.