صفحهای تازه حاوی «'''<big>مادها:</big> پدیدآورندگان نخستین تشکّل سیاسی فراگیر در غرب فلات ایران.''' مادها، نخستین گروه از اقوام ایرانیزبان، در غرب فلات ایران موجودیتی سیاسی پدید آوردند که بازسازی هویت آن، به دلیل فقدان منابع بومی، عمدتاً بر متون آشوری، بابلی و روا...» ایجاد کرد |
|||
| (۵۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''{{درشت|مادها}}'''؛ مردمان پدیدآورندۀ نخستین حکومت فراگیر در غرب فلات ایران. | ||
مادها اتحادیهای از قبایل گوناگون در غرب [[فلات ایران]] بودند که از حدود سدهٔ هفتم تا میانهٔ سدهٔ ششم پیشاز میلاد یک نطام سیاسی را به رهبری دودمانی از شاهان، در [[هگمتانه]] پدیدآوردند. این نظام، نخستین قدرت سیاسی گسترده در فلات ایران محسوب میشود. بازسازی هویت مادها و ماهیت نظام آنان بهدلیل فقدان منابع با چالشهای روششناختی روبهرو است. قلمرو آنان در زاگرس مرکزی شکل گرفت و تاریخ سیاسیشان با اتحاد قبایل علیه آشور آغاز شد و در عصر هووخشتره به اوج رسید. حکومت مادها در رویارویی با [[کوروش]] و سقوط هگمتانه در ۵۵۰ پ.م. پایان یافت. ساختار حکومت، ترکیبی از سلطنت موروثی و قدرت اشراف بود و نهادهای شورایی نیز در تصمیمگیریها مشارکت داشتند. میراث اداری و فرهنگی مادها، در نظام ساتراپی [[هخامنشیان|هخامنشی]]، پوشاک درباری و حافظهٔ تاریخی منطقه تداوم یافت. | |||
== | == واژهشناسی == | ||
واژهٔ ماد در منابع گوناگون | واژهٔ ماد در منابع گوناگون بهصورتهای متفاوتی آمده است. در کتیبههای پارسی باستان بهصورت مادَ، در منابع ایلامی هخامنشی مَتَهپه و در منابع آرامی مَد آمده است. یونانیان آن را مدوی و ارمنیان مارک نوشتهاند.<ref>{{پک|ملکزاده|1355|ک=دانشکده|ف=مدن و فرهنگ ایران در زمان مادها|ص=134}}</ref><ref>{{پک|فیروزی|رسولی|سعادتمهر|1402|ک=مطالعات ایرانی|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref><ref name=":1">{{پک|جلیلیان|۱۴۰۰|ک=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد|ص=78}}</ref> در دورهٔ اسلامی، این نام بهشکل ماه (در ماهکوه یا ماکو) تداوم یافته است.<ref>{{پک|حسن جاف|1355|ک=بررسیهای تاریخی|ف=بازماندگان ماد|ص=46،52}}</ref> در نبشتههای نوآشوری، نخست آمَد و سپس مَدَ و مَتْ به کار رفته است. متون بابِلی نو نیز اصطلاح اومانمَندا را برای اشاره به مادها آوردهاند<ref name=":0">{{پک|فیروزی|رسولی|سعادتمهر|1402|ک=مطالعات ایرانی|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او|ص=۴۱۶‑۴۱۷}}</ref> و گاهی اصطلاح گوتیوم را نیز برای اشاره به ساکنان غرب ایران، بهویژه مادها، بهکار بردهاند.<ref>{{پک|ملازاده|1404|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=حضور مادیها در مناطق مرکزی میانرودان…|ص=194}}</ref> دیاکونوف، خاورشناس روسی، اصطلاح اومانماندا را ماد آریایی، تفسیر کرده<ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1392|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=مطالعهٔ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن|ص=150}}</ref> و بر این باور است که نمیتوان همهٔ کسانی را که ماد خوانده میشدهاند، لزوماً آریایی دانست.<ref>{{پک|جلیلیان|1400|ک=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|ف= «بنیاد شهریاری در تاریخ ماد»|ص=78}}</ref> عنوان ماد در متون آشوری شامل جمعیتهای غیرهندواروپایی نیز میشده و در اصل بر یک قلمرو سرزمینی دلالت داشته است، نه یک ملت متحد قومی_زبانی.<ref>{{پک|Rossi|2017|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide|زبان=en|ص=462|ف=… how Median the Medes were» ? État d’une question longuement débattue}}</ref> | ||
در | == ماهیت قومی == | ||
ساختار قومیِ زاگرس مرکزی در سدههای پایانی هزارهٔ سوم پیشاز میلاد، متشکل از هوریان، لولوبیان، گوتیان و کاسیان بود که با [[عیلامیها]] پیوند نژادی داشتند؛<ref>{{پک|محمدیفر|1384|ک=پیام باستانشناس|ف=جغرافیای تاریخی منطقه زاگرس مرکزی در دوران پیش از اسلام|ص=81-83}}</ref> اما نیاکان هندوایرانی مادها از نیمهٔ هزارهٔ دوم تا اوایل هزارهٔ یکم پیشاز میلاد، به [[فلات ایران]] وارد و در امتداد زاگرس مرکزی پراکنده شدند.<ref>{{پک|حسنجاف|1355|ک=بررسیهای تاریخی|ف=بازماندگان ماد|ص=45، 40}}</ref><ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=66}}</ref><ref>{{پک|ایمانپور|1390|ک=پژوهشهای تاریخی|ف=بررسی رابطهٔ مادها و پارسها پیش از ظهور امپراتوری هخامنشیان|ص=74}}</ref> گسترش سریع سفالینههای موسوم به عصر آهن III (۸۰۰‑۵۰۰ پ. م) در سراسر زاگرس، از معدود شواهد باستانشناختی ورود این اقوام به فلات ایران است.<ref name=":2">{{پک|احمدی|2025|ک=The International Journal of Caspian Sea, Caucasus...|ف=خاستگاه مادها و بافت فرهنگی مادستان…|ص=3}}</ref> در سدهٔ هشتم پیشاز میلاد، حضور اقوام ایرانیتبار دیگری همچون کیمریان و سکاییان نیز به جابهجاییهای جمعیتی در شمالغرب ایران دامن زد.<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=97}}</ref> این تازهواردان در همسایگی تمدنهای کهن اورارتو، مانّا، لولوبیان، کاسیان و عیلام قرار گرفتند<ref>{{پک|مشکور|1375|ک=نظری به تاریخ آذربایجان|ص=89}}</ref><ref>{{پک|کالیکان|1385|ک=باستانشناسی و تاریخ هنر در دوران مادها و پارسیها|ص=9-10}}</ref> و از [[فرهنگ]] آنها اثر پذیرفتند.<ref>{{پک|ریپکا|1381|ک=تاریخ ادبیات ایران|ص=39}}</ref><ref>{{پک|اصغرپورسارویی|1390|ک=نقش مایه|ف=بررسی تطبیقی گوردخمههای ماد و اورارتو|ص=65}}</ref> | |||
تلفیق فرهنگ ایرانی و بینالنهرینی در هنر و آیینهای خاکسپاری، هویتی تازه ساخت که فراتر از [[زبان]] و [[نژاد]] بود.<ref>{{پک|ملکزاده|1381|ک=باستانپژوهی|ف=یادداشتهایی واژگون دربارهٔ تاریخ و باستانشناسی دوره ماد|ص=53-54}}</ref> مادها و پارسها از نظر زبان و فرهنگ بسیار به هم نزدیک بودند؛ بهطوری که [[استرابو]]، تاریخنگار و جغرافیدان یونانی در دوران باستان، زبانشان را کاملاً یکی دانسته است<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران|ص=157|ج=۱}}</ref> و حتی یونانیان تا یک سده پس از فروپاشی ماد، پارسها را هم «مادی» مینامیدند.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=206|ج=۱}}</ref> برخی پژوهشگران امروزی، هویت مادی را پدیدهای تاریخی میبینند که در بستر تحولات سیاسی آن دوره، رنگ و جلوه بیشتری پیدا کرد.<ref name=":3">{{پک|دریایی|1404|ک=بخارا|ف=تاریخ و هویت مادها|ص=492}}</ref> همین شناسایی ظاهری باعث شد که [[هرودوت]]، جغرافیدان و تاریخنگار یونانی در دوران باستان، مادها را دارای سلسلهای از پادشاهانی پیاپی با پایتختی در هگمتانه توصیف کند؛<ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=870|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=176|ج=۱}}</ref> اما بسیاری از محققان معاصر بر این باورند که مادها، اتحادیهای از قبایل بودند<ref>{{پک|مشکور|1375|ک=نظری به تاریخ آذربایجان|ص=89}}</ref> و قلمرو آنها، ابتدا چندان گسترده نبود.<ref>{{پک|جلیلیان|1400|ک=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد|ص=95}}</ref> | |||
== | == جغرافیا == | ||
سرزمین مادها بخش بزرگی از غرب فلات ایران را در بر میگرفت: از شمال تا رود [[ارس]] و البرز، از شرق تا دشت کویر، و از غرب و جنوب تا رشتهکوههای [[زاگرس]].<ref>{{پک|جلیلیان|1396|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=ساختار سیاسی- اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد|ص=135}}</ref> پژوهشگران این منطقه را به سه بخش تقسیم میکنند: ماد بزرگ در عراق عجم امروزی، ماد آتروپاتن در آذربایجان تا قفقاز و آناتولی<ref>{{پک|مشکور|1375|ک=نظری به تاریخ آذربایجان|ص=92-95}}</ref> و ماد راجیانا در نواحی پیرامون ری.<ref>{{پک|قدیانی|1387|ک=فرهنگ جامع تاریخ ایران|ص=737|ج=2}}</ref><ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران|ص=149|ج=۱}}</ref> ماد بزرگ میان البرز و زاگرس قرار داشت و به کویر میرسید<ref>{{پک|حسن جاف|1355|ک=بررسیهای تاریخی|ف=بازماندگان ماد|ص=47-48}}</ref> و بخشی به نام ماد پارتاکنا نیز شامل اصفهان و مناطق جنوبتر بود که با آب [[زایندهرود]] سیراب میشد.<ref>{{پک|ایمانپور|شهابادی|1389|ک=مطالعات تاریخ فرهنگی|ف=بررسی تحلیلی محدودههای جغرافیایی…|ص=46-47}}</ref> | |||
پس از مرگ [[اسکندر مقدونی]] (۳۲۳ پ.م)، قلمرو ماد به دو بخش تقسیم شد: ماد کوچک یا آتروپاتن در بخش شمالغربی که زیر نظر آتورپات، از مقدونیها مستقل ماند و بخش ماد بزرگ در جنوبشرقی که به دست سلوکیان افتاد.<ref>{{پک|قدرت دیزجی|1388|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=آتوپارت، شهربان هخامنشی ماد کوچک|ص=129-130}}</ref><ref>{{پک|پیغمبری|1397|ک=پژوهشهای ایرانشناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورهٔ یونانی مآبی|ص=41}}</ref><ref>{{پک|قدرت دیزچی|1387|ک=فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا|ف=ماد کوچک در پایان دوره هخامنشی|ص=26-27}}</ref> این تقسیمبندیها بیشتر مربوط به دورههای بعدی است و نشانهای از وجود این بخشبندی در زمان پادشاهی مادها وجود ندارد.<ref>{{پک|سعیدیان|1401|ک=پژوهشنامه انتقادی متون و برنامههای علوم انسانی|ف=نخستین تاریخ ماد…|ص=82-83}}</ref> [[کتیبه بیستون|کتیبهٔ بیستون]] [[داریوش]]، مادها را به ماد اصلی، ساگارتیا و اورارتو تقسیم کرده که نشان از ساختاری غیرمتمرکز دارد.<ref>{{پک|رولینگر|1404|ک=مطالعات ایران کهن|ف=امپراتوری ماد، لشکرکشی کوروش کبیر و پایان اورارتو…|ص=14}}</ref> همچنین همهٔ این پهنه زیر کنترل مستقیم مادها نبود؛ برای نمونه، کادوسیان در محدوده [[گیلان]] و [[تالش]] امروزی، دشمن مادها بودند و هرگز زیر فرمانشان نرفتند.<ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1394|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=جغرافیای تاریخی ماد…|ص=283}}</ref> | |||
در | در قلمرو سرزمینی مادها، شهرها و دژهایی شکل گرفتند که نقش مهمی در [[سیاست]] و [[اقتصاد]] داشتند. مهمترین آنها هگمتانه بود. هگمتانه به معنی محل اجتماع،<ref>{{پک|ریپکا|1381|ک=تاریخ ادبیات ایران|ص=39}}</ref><ref>{{پک|فیروزی|سعادتمهر|سودایی|1401|ک=پژوهشنامهٔ تمدن ایرانی|ف=از سقوط زردوکّو تا برآمدن دیوکِس…|ص=142}}</ref> هفت حصار رنگارنگ داشت و کاخ شاه در درونیترین حلقه قرار داشت. دِئیوکِس، نخستین شاه ماد، آن را در دامنهٔ کوه [[الوند]] بنا کرد تا مسیر دسترسی به بابل، آشور و جلگههای مرتفع را آسان کند.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران|ص=156|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1392|ک=تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان|ص=56}}</ref><ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ سیاسی ماد در تاریخ جامع ایران|ص=422-423|ج=۱}}</ref> در متون آشوری از شهرهایی چون ساگبیتا و کارکشی یاد شده که احتمالاً نام هگمتانه در دورههای بعدی بودهاند.<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=445|ف=Assyria and the Medes}}</ref><ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1392|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=مطالعهٔ جغرافیای تاریخی ماد…|ص=157-158}}</ref> نخستین بار نام [[هگمتانه]] بهعنوان پایتخت ماد در منابع بابلی (حدود ۵۵۰ پ.م) و همزمان با فتح آن توسط [[کوروش]] دیده میشود.<ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1390|ک=مطالعات شهر ایرانی اسلامی|ف=تاریخچه، جایابی و ساختار هگمتانهٔ مادی|ص=6}}</ref> | ||
در | دومین شهر مهم، رَگا (ری) بود که مرکز ماد راجیانا به شمار میرفت و مغان ([[زرتشتیان]]) در آن بسیار بودند.<ref>{{پک|معطوفی|1387|ک=گرگان و استرآباد سنگ مزارها و کتیبههای تاریخی|ص=100}}</ref> گَنزَک ([[تخت سلیمان]] امروزی) نیز در ماد کوچک جای داشت و هم تختگاه بود و هم نیایشگاه بزرگ آتش.<ref>{{پک|قدرت دیزچی|1387|ک=فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا|ف=ماد کوچک در پایان دوره هخامنشی|ص=28}}</ref> متون آشوری، به ویژه گزارشهای لشکرکشی پادشاهانی چون تیگلتپیلسر سوم و سارگون دوم، از شهرها و دژهای دیگری نام بردهاند؛ مانند نیشایه (نزدیک [[نهاوند]])<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=93}}</ref> و کیسِسیم و خَرخَر (در زاگرس مرکزی) که پس از تصرف توسط آشوریان تغییر نام یافتند.<ref>{{پک|مفیدی نصرآبادی|1389|ک=پازند|ف=نگاهی به روابط سیاسی آشور و ماد|ص=91}}</ref> این شهرها بر سر راههای بازرگانی قرار داشتند و مادها از این راه، کالاهای شرقی را به بینالنهرین میبردند.<ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1392|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=مطالعهٔ جغرافیای تاریخی ماد…|ص=159}}</ref> نقشهای برجستهٔ دورشاروکین (خورسآباد) هم تصویر دژهای مادی را نشان میدهند.<ref>{{پک|ملکزاده|1347|ک=هنر و مردم|ف=فرهنگ ماد|ص=6}}</ref> [[هرودوت]] نیز به شهری به نام پتریا در کاپادوکیه اشاره کرده که متعلق به ماد بوده و گمان میرود همان محوطهٔ کرکنداغ در [[ترکیه]] امروزی باشد.<ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1394|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=جغرافیای تاریخی ماد…|ص=287}}</ref> | ||
== '' | == ساختار قبیلهای == | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱= | هرودوت، مادها را متشکل از شش قبیله معرفی میکند: بوسائیان، پارِتاکِنیان، ستروخاتیان، آریزانتیان، بودیان و مغان.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=175|ج=۱}}</ref> از میان آنها، تنها پارتاکنیان و آریزانتیان ریشهٔ ایرانی آشکاری دارند. پارتاکنیان در منطقهٔ [[اصفهان]] کنونی میزیستند و بهعنوان مرزنشینان ماد در همسایگی پارسها شناخته میشدند.<ref>{{پک|کاویانی پویا|1394|ک=جستارهای تاریخی|ف=بررسی مفهوم قلمرو و اهمیت مرز و مرزداری در دوران ماد و هخامنشی|ص=47}}</ref><ref>{{پک|کاویانی پویا|1395|ک=پژوهشنامهٔ خراسان بزرگ|ف=بررسی موقعیت جغرافیایی داهه…|ص=3}}</ref> در متون آشوری فقط به مجموعهای از قلمروهای سیاسی کوچک و جدا از هم اشاره شده که توسط فرمانروایان محلی اداره میشدند.<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=444|ف=Assyria and the Medes}}</ref> این واحدهای سیاسی، که آشوریان آنها را شهر (URU) مینامیدند، گاه دارای یک شهر شاهی و شماری اقمار بودند و این نشان میدهد که دستکم از نیمهٔ سدهٔ نهم پ.م. سطحی از پیوستگی سیاسی فراتر از ساختار صرفاً قبیلهای در میان مادها وجود داشته است.<ref name=":4">{{پک|فیروزی|رسولی|سعادت مهر|1402|ک=مطالعات ایرانی|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او|ص=426}}</ref> برخی با تکیه بر [[اوستا]]، ساختار اجتماعی مادها را در چهار لایهٔ نَمانه (خانوادهٔ گسترده)، ویس (دوده/عشیره)، زَنتو (قبیله) و دَهِیو (کشور) توصیف میکنند. براساس این تحلیل، واحدهای سیاسی کوچکی که آشوریان «شهر» میخواندند، در واقع همان ویسهای ایرانی بودهاند و حاکمان آنها (خداوندانِ شهر) با ویسپئیتیها (خداوندان ویس) در این نظام منطبق میشوند.<ref>{{پک|جلیلیان|1396|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=ساختار سیاسی‑اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد|ص=137}}</ref> | ||
== حکومت == | |||
منابع آشوری و بابلی نشان از قبیلههای پراکندهٔ مادها در زاگرس دارند که در آغاز، پادشاهی واحدی نداشتهاند<ref>{{پک|بادامچی|1403|ک=پژوهشهای علوم تاریخی|ف=تصویر تاریخ ماد و برآمدن حکومت پارس در منابع آشوری و بابلی|ص=33}}</ref> و در کتیبهٔ نبونیدوس و کتاب ارمیا، حاکمان قبایل ماد با تعبیر پادشاهان آمده است.<ref>{{پک|Waters|2011|ک=in A Common Cultural Heritage: Studies on Mesopotamia and the Biblical World in Honor of Barry L. Eichler|زبان=en|ج=۱|ص=243-244|ف=Notes on the Medes and their 'Empire' from JER 25:25 to HDT 1.134}}</ref> [[باستانشناسی]] نیز تاکنون کاخ، سنگنبشته یا شبکهٔ راههای سراسری را برای یک دولت یکپارچه آشکار نکرده است.<ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=872}}</ref> هرودوت مادها را پیش از دئیوکس پراکنده میداند، اما منابع آشوری نشان میدهند که آنها دستکم از سدهٔ نهم پ.م.، قلمروهای کوچکی با یک شهر شاهی داشتند.<ref name=":4" /> نخستین حاکم شناختهشده، هاناشیروکا (حدود ۸۲۰ پ.م.) بود که بر ساگبیتا (همدان امروزی) فرمان میراند.<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=445|ف=Assyria and the Medes}}</ref> در سدهٔ هفتم پ.م. ممیتیآرشو از شاهان محلی ماد خوانده شده است.<ref>{{پک|فیروزی|رسولی|سعادتمهر|1402|ک=مطالعات ایرانی|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او|ص=424-425}}</ref> برخی احتمال دادهاند که ساختار سیاسی، شورایی از شاهان محلی بوده و از درون همین ساختارها، حکومت پادشاهی متمرکز پدید آمده است.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=68}}</ref> | |||
=== پادشاهی ماد === | |||
بر اساس روایت هرودوت، دئیوکسِ دادگر (حدود ۷۰۰–۶۴۷ پ.م.) نخستین شاه بود.<ref>{{پک|افکنده|1395|ک=تاریخ ایران|ف=بازتاب شکلگیری دولت ماد در گفتار مادی هرودوت|ص=9-10}}</ref> او هگمتانه را ساخت و نظام درباری را پدید آورد.<ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=73-74}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=176|ج=۱}}</ref> فرزندش فرورتیش (حدود ۶۴۷–۶۲۵) پارسها را مطیع کرد و در جنگ با آشور کشته شد.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=179-180|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=870-871|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> پژوهشگران پیشین این دو را با دیئوکّوی مانّایی و کشتریتو در منابع آشوری تطبیق دادند، اما امروزه این تطبیقها رد شده است؛ چون مانّا جدا از ماد بود و ناهمخوانی زمانی نیز وجود دارد.<ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=67}}</ref><ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=95}}</ref><ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ جامع ایران|ص=423-425|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جلیلیان|1400|ک=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد|ص=84}}</ref> هرودوت از ۲۸ سال سلطهٔ سکاها بر ماد میگوید، اما منابع دیگر، آن را تأیید نمیکنند و دیاکونوف آن را حملات پراکنده میداند.<ref>{{پک|افکنده|1395|ک=تاریخ ایران|ف=بازتاب شکلگیری دولت ماد در گفتار مادی هرودوت|ص=13-14}}</ref><ref>{{پک|جلیلیان|1400|ک=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد|ص=84}}</ref><ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=871|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> | |||
هووخشتره (کیاکسار) با استناد به شواهد، بنیانگذار اصلی پادشاهی ماد شناخته میشود.<ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=76|ج=}}</ref> او ارتش را بر اساس نوع سلاح سازماندهی کرد،<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=108}}</ref><ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ جامع ایران|ص=426-427|ج=۱}}</ref> با بابل متحد شد، نینوا، پایتخت آشور، را در ۶۱۲ پ.م. ویران ساخت<ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ جامع ایران|ص=428-429|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=453|ف=Assyria and the Medes}}</ref> و میراث حکومت فروپاشیده آشور، به تصرف پادشاهی ماد درآمد.<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=53|ج=۱}}</ref> سپس با لیدیه پنج سال جنگید و با [[خورشیدگرفتگی]] ۵۸۵ پ.م. صلح شد و رود هالیس به عنوان مرز تعیین گردید.<ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ جامع ایران|ص=431-432|ج=۱}}</ref> این معاهده، نخستین سند ثبتشده از یک مرز رسمی در تاریخ ایران بهشمار میرود.<ref>{{پک|کاویانی پویا|1394|ک=جستارهای تاریخی|ف=بررسی مفهوم قلمرو و اهمیت مرز و مرزداری در دوران ماد و هخامنشی|ص=49-50}}</ref> در پایان فرمانروایی هووخشتره، قلمرو پادشاهی ماد به بزرگترین گسترهٔ خود رسید.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=199|ج=۱}}</ref> | |||
در ساختار حکومتی متمرکز، شاه در رأس هرم بود و مقامش موروثی و دارای پشتوانهٔ ایدئولوژیک به شمار میرفت،<ref>{{پک|عزیزیپور|بیتا|ک=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی | |||
میراث مشترک ایران و عراق - جلد 4 (بینالمللی)|ف=تاثیر مذاهب بینالنهرینی بر باورهای مذهبی ایرانیان در دوره ماد|ص=57}}</ref> بااینحال، اشراف طایفهای در انتخاب و برکناری شاه نقش تعیینکننده داشتند،<ref>{{پک|اعظمی|زرقانی|حمیدی|1393|ک=فصلنامه ژئوپلیتیک|ف=بررسی ساختار فضایی قدرت سیاسی در ایران باستان|ص=42}}</ref> نفوذ مغان در دورههای پایانی پادشاهی ماد، افزایش یافت<ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ جامع ایران|ص=432|ج=۱}}</ref> و شاهان محلی نیز خودمختاری بالایی داشتند.<ref>{{پک|بادامچی|1403|ک=پژوهشهای علوم تاریخی|ف=تصویر تاریخ ماد و برآمدن حکومت پارس در منابع آشوری و بابلی|ص=33-34}}</ref> همچنین مجامع عمومی و شورای بزرگان (هَنجَمَن) برقرار بود<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=145|ج=۱}}</ref> و مشاورانی شاه را در تصمیمگیریها راهنمایی میکردند.<ref>{{پک|فیروزی|رسولی|سعادتمهر|1402|ک=مطالعات ایرانی|ف=کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او|ص=423}}</ref> | |||
آستیاگ (ایشتومِگو)، پسر هووخشتره، واپسین شاه ماد (حدود ۵۸۵–۵۵۰ پ.م.) بود.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=200|ج=۱}}</ref> آستیاگ میکوشید از قدرت اشراف بکاهد و قدرت مغان را افزایش دهد. این سیاست به جدایی بخشی از اشراف انجامید<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=72}}</ref><ref>{{پک|فیروزمندی|1393|ک=تاریخ جامع ایران|ص=432|ج=۱}}</ref> که پیامد آن، هنگام لشکرکشی برای جنگ با سپاه [[کوروش]]، آشکار شد.<ref>{{پک|بادامچی|1403|ک=پژوهشهای علوم تاریخی|ف=تصویر تاریخ ماد و برآمدن حکومت پارس در منابع آشوری و بابلی|ص=38-39}}</ref><ref>{{پک|ایمانپور|هاشمی|1382|ک=تاریخ پژوهی|ف=مادها و پارسها، آیا پارسها تحت فرمانروایی مادها بودهاند؟|ص=66}}</ref> فرماندهی این لشکرکشی را هارپاگ، سردار بلندپایهٔ ماد، بر عهده داشت، اما وی در گرماگرم نبرد، با بخشی از سپاه مادها به کوروش پیوست و با تغییر توازن قوا به سود پارسها، هگمتانه سقوط کرد و پادشاهی ماد به پایان رسید.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=72}}</ref><ref>{{پک|Waters|2010|ک=in The World of Achaemenid Persia: History, Art and Society in Iran and the Ancient Near East|زبان=en|ص=64|ف=Cyrus and the Medes}}</ref> کوروش از سوی مادر (ماندانا) به خاندان شاهی ماد تعلق داشت و همین پیوند خویشاوندی به پذیرش قدرت وی از سوی نخبگان انجامید<ref>{{پک|کاویانیپویا|خضیمه|1404|ک=مطالعات باستانشناسی پارسه|ف=پیوندهای سببی؛ آمیختگی نژادی و امتزاج فرهنگی در عصر ماد و هخامنشی|ص=131-132}}</ref> و البته او نیز با آستیاگ محترمانه رفتار کرد و او را تا پایان عمر در دربار خود نگه داشت.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=203|ج=۱}}</ref> | |||
فروپاشی پادشاهی به معنای محو ادعاهای سیاسی مادها نبود. در زمان [[داریوش]] (حدود ۵۲۲ پ.م.)، فرورتیش که خود را از نسل هووخشتره میخواند، شورش کرد.<ref name=":6">{{پک|مشکور|1375|ک=نظری به تاریخ آذربایجان|ص=91-92}}</ref><ref>{{پک|Waters|2010|ک=in The World of Achaemenid Persia: History, Art and Society in Iran and the Ancient Near East|زبان=en|ص=69-70|ف=Cyrus and the Medes}}</ref> کتیبهٔ بیستون این شورش را ثبت کرده و گزارش میدهد که داریوش او را دستگیر و در هگمتانه به دار آویخت.<ref>{{پک|مشکور|1375|ک=نظری به تاریخ آذربایجان|ص=91-92|ج=}}</ref> | |||
== طبقات اجتماعی == | |||
جامعه ماد در دوره پادشاهی، چندطبقه بود و این ساختار ریشه در سنتهای کهن آریایی و تأثیرات فرهنگ بینالنهرین داشت. اوستا سه طبقه اصلی را نام میبرد: کاهنان (آثْرَوَن)، جنگاوران (رَثَئیشْتَر) و دامداران و کشاورزان (واسْتْرْیَه. فشویَنْت). در کنار اینها، یک طبقه چهارم هم به نام پیشهوران و صنعتگران (هوئیتی) ذکر شده است.<ref>{{پک|پناهی|اخباری|1397|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی در دوره مادها|ص=66}}</ref> این طبقهبندی سنتی، با واقعیتهای سیاسی و اقتصادی ترکیب شد و ساختاری پیچیدهتر پدید آورد که بر اساس آن، جامعه به چند دسته تقسیم میشد: امیران، نجبا، آزادمردان دارای زمین، بیزمینان و بردگان.<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=154|ج=۱}}</ref> | |||
طبقه اشراف، ثروت و قدرت سیاسی را در اختیار داشتند و شکاف میان آنها و مردم همواره افزایش مییافت.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=71}}</ref> نظامیان نیز جایگاه والایی داشتند<ref>{{پک|صالحی|1395|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=تکوین و تحول در روند سیاستهای نظامی جامعه ماد|ص=238}}</ref> و در درون ارتش، سلسلهمراتبی بر اساس نقش رزمی وجود داشت که افراد بالای آن، بالاترین منزلت اجتماعی را به دست میآوردند.<ref>{{پک|دهقاننژاد|1386|ک=نامه انجمن|ف=تحول نظامی قبایل ماد در فرایند تشکیل دولت|ص=69}}</ref> در پایینترین سطح، بردگان بودند که هرچند در جامعه حضور داشتند، اما جزو اصناف محسوب نمیشدند.<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=148|ج=۱}}</ref> | |||
گورستانهای ماد به روشنی نشاندهنده تفاوت طبقاتی هستند؛ برخی قبور دارای زیورآلات سیمین، اسلحه و ابزار هستند، در حالی که برخی دیگر تنها تزئینات آهنی و چند کوزه دارند.<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=79}}</ref> این تفاوت در پوشاک و تجملات درباری هم دیده میشد؛ بهویژه پس از فتوحات هووخشتره، طبقات بالا به استفاده از پارچههای ارغوانی، زیورآلات و همچنین زینت اسب رو آوردند.<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=155|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران|ص=171|ج=۱}}</ref> | |||
== اقتصاد == | |||
اقتصاد مادها بر [[دامداری]]، [[کشاورزی]] و [[تجارت]] استوار بود؛ دامپروری، ستون اصلی [[معیشت]] بود و کشاورزی سهم کمتری داشت.<ref>{{پک|احمدی|2025|ک=The International Journal of Caspian Sea, Caucasus...|ف=خاستگاه مادها و بافت فرهنگی مادستان…|ص=3}}</ref><ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=66-67}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=49|ج=۱}}</ref> افزونبر قبایل کوچرو، منابع آشوری و کاوشهای باستانشناسی از شهرها و دژهایی در قلمرو مادها خبر میدهند.<ref name=":4" /><ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=450-451|ف=Assyria and the Medes}}</ref> [[اسب]] در دامداری، نقشی محوری داشت. مادها اسبهای معروف خود را در مراتع زاگرس، به ویژه دشت نسا، پرورش میدادند<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=180-181|ج=۱}}</ref> و این اسبها مهمترین کالای صادراتی و خراجی به [[بینالنهرین]]، عربستان و مصر بود.<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=149|ج=۱}}</ref> برخلاف سایر مناطق که خراجشان فلزات گرانبها بود، خراج مادها بیشتر به شکل اسب دریافت میشد<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=444|ف=Assyria and the Medes}}</ref><ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=67}}</ref> و این وابستگی متقابل، اسب را به عاملی تعیینکننده در معادلات منطقه تبدیل کرده بود.<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=442|ف=Assyria and the Medes}}</ref> | |||
فشار امپراتوری آشور از حدود ۸۳۵ تا ۶۱۲ پ.م. یکی از عوامل اصلی اتحاد مادها بود. آشوریان با یورشهای مکرر، خراجگیری و مداخله در امور محلی، مادها را زیر فشار قرار میدادند<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=144|ج=۱}}</ref> و اسیران مادی را در پروژههای ساختمانی خود به کار میگرفتند.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=170|ج=۱}}</ref> مادها در برابر این فشارها، گاهی خراج میدادند، گاهی مقاومت میکردند و گاه به کوهها پناه میبردند.<ref>{{پک|صالحی|1395|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=تکوین و تحول در روند سیاستهای نظامی جامعه ماد|ص=238}}</ref> گسترش کنترل زاگرس از سوی آشوریان<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=443، 445|ف=Assyria and the Medes}}</ref><ref>{{پک|مفیدی نصرآبادی|1389|ک=پازند|ف=نگاهی به روابط سیاسی آشور و ماد|ص=89-90}}</ref> قبایل ماد را به همگرایی واداشت<ref>{{پک|اعظمی|زرقانی|حمیدی|1393|ک=فصلنامه ژئوپلیتیک|ف=بررسی ساختار فضایی قدرت سیاسی در ایران باستان|ص=43-44}}</ref> و نام هگمتانه به معنی محل اجتماع نیز بازتابی از این ضرورت وحدت بود.<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=120}}</ref> موقعیت جغرافیایی سرزمین ماد در کنار جاده خراسان بزرگ و بر سر راههای غربی زاگرس به آنان امکان واسطهگری در تجارت شرق به غرب را میداد و ثروت حاصل از این راهها، زمینهٔ سازماندهی سیاسی و نظامی را فراهم کرد.<ref>{{پک|ملازاده|طاهری دهکردی|1392|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=مطالعهٔ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن|ص=160}}</ref> | |||
پساز تشکیل پادشاهی، یکجانشینی شهری و روستایی شتاب گرفت و کشاورزی توسعه یافت،<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=73}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=49|ج=۱}}</ref> ولی بخش بزرگی از جامعه همچنان دامدار باقی ماند.<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=148|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|ریپکا|1381|ک=تاریخ ادبیات ایران|ص=39}}</ref> مادها در مسیر مهمترین راههای تجاری قرار داشتند و با رونق تجارت،<ref>{{پک|پیغمبری|1397|ک=پژوهشهای ایرانشناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورهٔ یونانی مآبی|ص=41}}</ref><ref>{{پک|کاویانی پویا|1395|ک=پژوهشنامهٔ خراسان بزرگ|ف=بررسی موقعیت جغرافیایی داهه و جایگاه سیاسی، نظامی و اقتصادی…|ص=11-10}}</ref> کالاهایی چون اشیای زرین و سیمین، سنگهای قیمتی و پارچههای نفیس مبادله میشد.<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=82}}</ref> کشف گنجینهٔ نقره در نوشیجان شامل شمشها و زیورآلات شکسته نشان میدهد که نظام پولی ابتدایی مبتنی بر وزن نقره در حال شکلگیری بود.<ref>{{پک|Bivar|1971|ک=Iran|ف=A Hoard of Ingot-Currency of the Median Period from Nūsh-i Jān, near Malayir|کد=en|ص=98}}</ref> | |||
درآمدهای حکومت ماد عمدتاً از راه [[خراج]]، تجارت<ref>{{پک|مفرد|بیتا|ک=وبسایت آکادمیا Academia.edu|ف=اتحادیهٔ قبایل ماد و پارس|ص=3}}</ref> و غنایم جنگی تأمین میشد.<ref name=":7">{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=80}}</ref> همچنین شاه و اشراف از راه عوارض [[شکار]] و دامداری نیز درآمد داشتند.<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=80}}</ref> این شیوه، قدرت اقتصادی اشراف و شاهان محلی را تقویت میکرد.<ref>{{پک|دیاکونوف|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=71-72}}</ref> | |||
== دین == | |||
هرودوت، مغان را قبیلهای از مادها میداند که رهبریِ دینیِ جامعه را بر عهده داشتند.<ref>{{پک|ملکزاده|1355|ک=دانشکده|ف=تمدن و فرهنگ ایران در زمان مادها|ص=136}}</ref><ref>{{پک|عزیزیپور|بیتا|ک=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق - جلد 4|ف= «تأثیر مذاهب بینالنهرینی بر باورهای مذهبی ایرانیان در دوره ماد»|ص=۵۶–۵۷}}</ref> دیاکونوف نیز مغان را قبیلهای از مادها میداند که تعلیمات [[زرتشت]] میان آنان پیشاز دیگران رواج یافت و آنها با حفظ ساختار قبیلهای، در دوران [[هخامنشیان|هخامنشی]] بهصورت یک گروه مذهبی درآمدند.<ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=95}}</ref><ref>{{پک|عزیزیپور|بیتا|ک=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق - جلد 4|ف= «تأثیر مذاهب بینالنهرینی بر باورهای مذهبی ایرانیان در دوره ماد»|ص=۵۶–۵۷}}</ref> آنان مانند کاهنان بینالنهرین به [[تعبیر خواب]] و [[پیشگویی]] میپرداختند<ref name=":8">{{پک|عزیزیپور|بیتا|ک=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق|ص=۵۶–۵۷|ج=4}}</ref> و در ایجاد همبستگی دینی و فرهنگی در قلمرو مادها نقشی کلیدی داشتند.<ref>{{پک|جلیلیان|1396|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=ساختار سیاسی‑اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد|ص=142}}</ref> به باور برخی پژوهشگران، مغان با بهرهگیری از نیاز مادها به خدایی برتر و قدرتمندتر از خدای آشور، زمینه را برای پرستش [[اهورامزدا]] یا [[میترا]] فراهم کردند.<ref>{{پک|دهقاننژاد|1386|ک=مجله علمی-پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان|ف=تأثیر جنگ در شکلگیری نخستین دولت در ایران…|ص=113}}</ref><ref>{{پک|عزیزی پور|بیتا|ک=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی | |||
میراث مشترک ایران و عراق - جلد 4|ف=تاثیر مذاهب بینالنهرینی بر باورهای مذهبی ایرانیان در دوره ماد|ص=55-56}}</ref> | |||
دین مادها پیش از زرتشت، بر باورهای کهن هندوایرانی استوار بود؛ باورهایی که در [[اوستا]] و ریگودا نیز دیده میشود. آریاییها در آغاز، همهٔ نیروهای طبیعت را میستودند و هم به نیروهای نیک و هم به نیروهای شر باور داشتند. در این میان، گرایشی به خدای برتر وجود داشت که بعدها اهورامزدا نام گرفت.<ref>{{پک|زمانی محجوب|1387|ک=نامه تاریخ پژوهان|ف=تعامل دین و حکومت در ایران باستان|ص=44-45}}</ref> در کنار این خدای برتر، ایزدان دیگری چون میترا (مهر) جایگاه ویژهای داشتند<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=220|ج=۱}}</ref> که نامش در پیماننامهٔ میتانی-هیتی (۱۳۸۰ پ.م.) نیز آمده<ref name=":9">{{پک|عزیزیپور|بیتا|ک=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق|ص=55-56|ج=4}}</ref> و ویژگیهایی شبیه به شمش، خدای خورشید و عدالت بینالنهرینی داشت. همچنین ایزدانی چون وارونا (خدای آسمان و نظم) و ایندرا (خدای قدرت و جنگ) نیز در باورهای مادها حضور داشتند.<ref>{{پک|کالیکان|1385|ک=باستانشناسی و تاریخ هنر در دوران مادها و پارسیها|ص=21-22}}</ref> با این حال، دین مادها یک نظام بسته و یکدست نبود. مادهای نواحی غربی به شدت از دین هوریان و آشوریان اثر پذیرفته بودند و شباهت زیادی به همسایگان بینالنهرینی خود داشتند.<ref>{{پک|معطوفی|1387|ک=گرگان و استرآباد سنگ مزارها و کتیبههای تاریخی|ص=100}}</ref><ref>{{پک|خدادادیان|1376|ک=تاریخ ایران باستان، آریاییها و مادها|ص=178}}</ref> | |||
بر اساس برخی گزارشها، زادگاه زرتشت در قلمرو سرزمین مادها بود ولی رسالتش را در باکتریا ([[بلخ]]) عرضه کرد،<ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=87}}</ref> اما این روایت فاقد شواهد تاریخی قطعی است.<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=57-58|ج=۱}}</ref> با این حال، شواهد زبانشناختی نشان میدهد که دستکم از سدهٔ نهم تا هفتم پ.م.، پرستش مزدا اهورا (نام کهنتر اهورامزدا) میان مادها رواج داشته است؛ زیرا نامهای خداآور (theophoric) مرتبط با میترا، اهورا و مزدا در منابع آشوری این دوره دیده میشود؛<ref>{{پک|Rossi|2017|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide|زبان=en|ص=485|ف=… how Median the Medes were» ? État d’une question longuement débattue}}</ref><ref>{{پک|ملکزاده|1355|ک=دانشکده|ف=تمدن و فرهنگ ایران در زمان مادها|ص=136}}</ref> اما این مزداپرستی بهمعنای زرتشتیبودن مادها نیست و شواهد باستانشناسی، برخی تفاوتها میان آیینهای مادها و زرتشتیها را نشان میدهد.<ref>{{پک|دیاکونوف|1346|ک=تاریخ ایران باستان|ص=95}}</ref> برخی پژوهشگران معتقدند مادها با آموزههای زرتشتی آشنا شده و تا اندازهای آن را پذیرفته بودند<ref>{{پک|زمانی محجوب|1387|ک=نامه تاریخ پژوهان|ف=تعامل دین و حکومت در ایران باستان|ص=47}}</ref> و گروهی دیگر میگویند مغان نخستین زرتشتیان در میان مادها بودند و بعدها این دین را گسترش دادند. اجماع بر این است که حکومت زرتشتی ماد وجود نداشته و زرتشتیشدن فلات ایران فرایندی تدریجی بود که بیشتر در دورهٔ [[ساسانیان|ساسانی]] به اوج رسید.<ref>{{پک|جلیلیان|1396|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=ساختار سیاسی‑اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد|ص=141-142}}</ref> | |||
== آیینها == | |||
=== ازدواج === | |||
در جامعهٔ ماد، [[خانواده]] از نوع [[خانواده گسترده|گسترده]] و [[خانواده پدرسالار|پدرسالار]] بود؛ گروهی از چند خانوار [[خویشاوندی|خویشاوند]]، یک تیره را میساختند و پایهٔ اصلی اقتصاد به شمار میرفتند. این تیرهها با [[ازدواج]] با تیرههای دیگر (ازدواج برونگروهی) گسترش مییافتند. این ازدواجها نهتنها برای داشتن فرزند و جانشین، بلکه برای ایجاد پیوند و اتحاد یا رسیدن به هدفهای خاص انجام میشد. هیچ نشانهای از ازدواج با محارم در میان مادها وجود ندارد.<ref name=":02">{{پک|پناهی|اخباری|1397|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی در دوره «مادها»|ص=62، 69-70}}</ref> | |||
ازدواجها گاهی با هدف سیاسی و حکومتی صورت میگرفت؛ برای نمونه، هرودوت میگوید که هووخشتره، دخترش آمیتیس را به همسری بختالنصر، پادشاه بابل، داد. همچنین پس از صلح با لیدیه، آریهنیس، دختر شاه لیدیه، به همسری آستیاگ درآمد.<ref name=":022">{{پک|کاویانیپویا|خضیمه|1404|ک=مطالعات باستانشناسی پارسه|ف=پیوندهای سببی؛ آمیختگی نژادی و امتزاج فرهنگی در عصر ماد و هخامنشی|ص=130}}</ref> به باور پژوهشگران، این پیوندهای خویشاوندی با اقوام غیرایرانی، افزون بر استوار کردن مرزهای سیاسی، به آمیختگی فرهنگی و زبانی انجامید و تلفیق خون ایرانی با ساکنان [[آسیای صغیر]]، یکی از راههای اصلی گسترش فرهنگ در قلمرو چندقومی بود.<ref name=":023">{{پک|کاویانیپویا|خضیمه|1404|ک=مطالعات باستانشناسی پارسه|ف=پیوندهای سببی؛ آمیختگی نژادی و امتزاج فرهنگی در عصر ماد و هخامنشی|ص=140-141}}</ref> | |||
=== خاکسپاری === | |||
از مهمترین شواهد باستانشناختی مربوط به مادها، گوردخمههای صخرهای هستند ازجمله فخریکا در نزدیک [[مهاباد]]،<ref>{{پک|یاوری|عقیلی یگانه|تودهفالح|2016|ک=سومین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در عمران، معماری و شهرسازی|ف=مقایسه تطبیقی میزان تأثیر فرهنگ و اقلیم بر روی معماری آرامگاههای مادها و هخامنشیان|ص=5-6}}</ref> قیزقاپان در [[کردستان عراق]]<ref>{{پک|پرادا|1383|ک=هنر ایران باستان (تمدنهای پیش از اسلام)|ص=193-194}}</ref> و اسحاقوند در نزدیکی [[هرسین]] [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]].<ref>{{پک|یاوری|عقیلی یگانه|تودهفالح|2016|ک=سومین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در عمران، معماری و شهرسازی|ف=مقایسه تطبیقی میزان تأثیر فرهنگ و اقلیم بر روی معماری آرامگاههای مادها و هخامنشیان|ص=8}}</ref> انگیزهٔ دینی این شیوهٔ تدفین، باور به تقدس خاک، [[آب]] و آتش بود؛ به این معنا که این عناصر نباید با جسد مرده تماس پیدا کنند. ازاینرو، مردگان را نه در خاک دفن میکردند، نه میسوزاندند و نه در آب رها میساختند، بلکه آنان را در آرامگاههای سنگی بر فراز زمین یا در دل کوه قرار میدادند. خود کوه نیز مقدس بود و جایگاه ایزدان به شمار میرفت و قرار دادن گور در بلندی، متوفی را به آنان نزدیکتر میساخت.<ref>{{پک|حاتم|1381|ک=هنر|ف=گوردخمهها در دوران مادها|ص=4}}</ref> | |||
پیوند [[دین]] و قدرت سیاسی نیز در نقوش برجستهٔ این [[گوردخمه|گوردخمهها]] نمایان است؛ برای نمونه، در قیزقاپان، دو مرد در دو سوی آتشدان دیده میشوند: یکی با لباس مغان و دیگری با تیروکمان که به باور پژوهشگران، پادشاه ماد را در حال [[نیایش]] نشان میدهد. به همین دلیل، گوردخمههای ماد را حلقهٔ واسط میان سنتهای تدفین پیشاهخامنشی و آرامگاههای هخامنشی میدانند.<ref>{{پک|داوودی|حسینآبادی|1401|ک=پیکره|ف=بررسی و تحلیل نمادشناسانه نقش آتش…|ص=30-31}}</ref> | |||
=== نیایش === | |||
مادها در مراسم قربانی، سرودهای آیینی را بهشکل جمعی میخواندند. کهنترین میراث شعری و موسیقایی ایران، یعنی گاتها نیز با آواز خوانده میشده است.<ref name=":03">{{پک|علیئی|همتی ازندریانی|ذال|رایگانی|1398|ک=مطالعات باستانشناسی پارسه|ف=بررسی اهمیت و جایگاه هنر موسیقی در ایران باستان|ص=6-7}}</ref> مهمترین مادها برخلاف پارسیها که در فضای باز نیایش میکردند، مراسم خود را در داخل معابد و در برابر آتشدان انجام میدادند.<ref>{{پک|ملازاده|1390|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=مطالعه معماری مذهبی دوره ماد و تداوم آن تا دوره اشکانی…|ص=136}}</ref> در معبد مرکزی نوشیجان در نزدیکی [[ملایر]]، یک آتشدان بزرگ خشتی با آثار سوختگی شدید شناسایی شده است.<ref name=":024">{{پک|داوودی|حسینآبادی|1401|ک=پیکره|ف=بررسی و تحلیل نمادشناسانه نقش آتش در ایران پیش از اسلام با تأکید بر آثار دوره ماد و هخامنشی|ص=32}}</ref> همچنین، نقشبرجستهٔ دو مرد گوردخمهٔ قیزقاپان نشان میدهد که آنان برای جلوگیری از آلودهشدن آتش بر روی دهانشان پارچهای بستهاند. این عمل بیانگر تقدس آتش در آیینهای مادها است.<ref name=":025">{{پک|داوودی|حسینآبادی|1401|ک=پیکره|ف=بررسی و تحلیل نمادشناسانه نقش آتش در ایران پیش از اسلام با تأکید بر آثار دوره ماد و هخامنشی|ص=30-31}}</ref> در گوردخمهٔ دکان داوود نیز تصویر مردی روحانی با تاج ایرانی و لباس ایلامی کهن دیده میشود که بَرسُم (دستهای از شاخههای بریدهشدهٔ گیاه مقدس) در دست دارد و طرز ایستادن مرد نشان میدهد که در حال [[نیایش]] است.<ref>{{پک|حاتم|1381|ک=هنر|ف=گوردخمهها در دوران مادها|ص=2-3}}</ref> | |||
== پوشاک == | |||
{{اصلی|پوشاک دوران مادها}} | |||
پوشاک مادها از لحاظ نفوذ به جایگاهی رسیده بود که تا پایان دورهٔ هخامنشی با نام لباس مادی (Median robe) شناخته میشد. براساس گزارش گزنُفون، فیلسوف و مورخ یونانی در دوران باستان، اجزای اصلی این پوشش شامل نیمتنه، شلوار چسبان، کفشهای بلند و یک سرپوش روسریمانند با انتهای گرهخورده بود که هرودوت آن را تاج مادی نامیده است.<ref name=":026">{{پک|شهبازی|حیدرزاده|1397|ک=جندیشاپور|ف=پوشاک در دورهٔ مادها و هخامنشیان|ص=102}}</ref> برخی براساس پیکرههای گوردخمهٔ قیزقاپان بر این باور هستند که مادها لباسهایی چون پوشش سادهٔ نقوش برجستهٔ کاخهای هخامنشی در [[تخت جمشید]] بر تن داشتند: نیمتنه، شلوار چسبان و یک [[سرپوش مادها|سرپوش]] روسریمانند با انتهای گرهخورده.<ref>{{پک|پرادا|1383|ک=هنر ایران باستان (تمدنهای پیش از اسلام)|ص=193-194}}</ref> برخی منابع از آن سرپوش با عنوان تیار (کلاه نمدی بلند) و باشلق یاد کردهاند.<ref>{{پک|زارع ابرقویی|موسوی حاجی|روستا|1393|ک=جستارهای تاریخی|ف=نوارهای سلطنتی در ایران از آغاز شکلگیری…|ص=93}}</ref> افزونبر این، نوعی ردای ارغوانی با نام ساراپیس هم به آنها نسبت داده شده است.<ref name=":027">{{پک|شهبازی|حیدرزاده|1397|ک=جندیشاپور|ف=پوشاک در دورهٔ مادها و هخامنشیان|ص=100}}</ref> | |||
نفوذ پوشاک مادی تنها به مناطق غربی محدود نبود و شواهدی از رواج آن در شرق فلات ایران نیز وجود دارد؛ ازجمله مُهری از [[تپه سیلک]]، در دست است که بر آن سوارکاری با شلوار مادی بر اسب نقش بسته است.<ref>{{پک|ضیاءپور|1347|ک=هنر و مردم|ف=گزارشی از چگونگی و چند و چونی تزیین پوشاک در زمان مادها|ص=8}}</ref> | |||
لباس مردان و زنان مادی شباهت زیادی داشتند و تمایز جنسیتی عمدتاً از طریق پوشش سر مشخص میشد.<ref>{{پک|زمانی|1391|ک=خردنامه|ف=پوشش زن در ایران باستان|ص=48}}</ref> پوشش زنان مادی نیز براساس گروه اجتماعی متمایز تقسیم میشده است: زنان اشرافی با لباس بلند چیندار و شال تزئینی، نیایشگران با لباس کوتاهتر مناسب مراسم و زنان عادی با لباس بلند ساده. از دورهٔ مادها، نشانهای از کاربرد پوشش سرتاسری مانند [[چادر]] دیده نمیشود.<ref>{{پک|زمانی|1391|ک=خردنامه|ف=پوشش زن در ایران باستان|ص=48، 62}}</ref> | |||
== هنر و معماری == | |||
هنر مادها سبکی ترکیبی داشت<ref>{{پک|کالیکان|1385|ک=باستانشناسی و تاریخ هنر در دوران مادها و پارسیها|ص=43}}</ref> و فرایندی فعال از گزینش، تلفیق و بازآفرینی بود.<ref>{{پک|ملکزاده|1355|ک=دانشکده|ف=تمدن و فرهنگ ایران در زمان مادها|ص=136}}</ref> برخی محققان اثرپذیری مادها از هنر اورارتو و آشور را بیشتر غیرمستقیم میدانند.<ref>{{پک|توسلی|میرزاییرشنو|1396|ک=باستانشناسی ایران|ف=سبکشناسی تزئینات معماری دوره ماد…|ص=34}}</ref> امروزه انتساب بسیاری از آثار به مادها با تردید جدی روبهرو هستند.<ref>{{پک|جنیتو|1377|ک=باستان پژوهی|ف=آثار فرهنگی مادها|ص=30}}</ref><ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=870|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> به ویژه تمایز آثار مادی از آثار سکائی و کیمّری دشوار است، زیرا فرهنگ این اقوام به شدت با هم آمیخته بوده است.<ref>{{پک|گیرشمن|1371|ک=هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی|ص=124}}</ref> | |||
گیرشمن، باستانشناس، در تحلیل [[گنجینه جیحون|گنجینهٔ جیحون]]، تصویر دو سوارکار را که با نیزه و کمان به شکار رفتهاند، نمونهای از این هنر ترکیبی میداند که نشانههایی از هنر آشوری، سکائی و اورارتویی دارد.<ref>{{پک|گیرشمن|1371|ک=هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی|ص=90-91}}</ref> این سبک در آثار گوناگون دیده میشود: سفال خاکستری عصر آهن III (حدود ۸۵۰‑۵۵۰ پ.م.) با کاسههای زورقی و ظروف لولهدار منقوش؛<ref>{{پک|Rossi|2017|ک=in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide|زبان=en|ص=485|ف=...how Median the Medes were» ? État d’une question longuement débattue}}</ref> فلزکاری با آثاری چون مفرغهای لرستان و جام زرین کاردشت<ref>{{پک|راوندی|1354|ک=تاریخ اجتماعی ایران|ص=150-151|ج=۱}}</ref> و گنجینهٔ زیویه که با وجود مناقشه بر سر انتساب، بازتابی از همین سبک است.<ref>{{پک|گیرشمن|1372|ک=ایران از آغاز تا اسلام|ص=109}}</ref> | |||
معماری مادها بیشتر با سه محوطهٔ کلیدی شناخته میشود: نوشیجان، گودینتپه و باباجان. ویژگیهای مشترک آنها عبارت است از: تالارهای ستوندار به عنوان هستهٔ مرکزی، انبارهای مستطیلشکل و پوششهای طاقی.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|جوانمردی|خدابنده|1395|ک=جستارهای باستانشناسی ایران پیشاز اسلام|ف=بررسی تناسبات و نظام پیمون در معماری دوره ماد…|ص=86}}</ref> نوشیجان در ۶۰ کیلومتری جنوب [[همدان]]، مهمترین محوطه است که در آن معبد مرکزی چلیپاشکل با آتشدان بزرگ، معبد غربی، انبارها، تالار ستوندار و فضاهای طاقدار کشف شده است.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|1390|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=مطالعه و معرفی شیوهٔ بدیع طاقزنی دورهٔ ماد در تپه نوشیجان ملایر|ص=131}}</ref><ref>{{پک|ملازاده|1390|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=مطالعه معماری مذهبی دوره ماد و تداوم آن تا دوره اشکانی…|ص=125-126}}</ref> ویژگی آن، طاقزنی با ردیفهای تویزهٔ خشتی است که احتمالاً سنتی از مناطق شرقی و وطن نخستین مادها بوده است.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|1390|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=مطالعه و معرفی شیوهٔ بدیع طاقزنی دورهٔ ماد در تپه نوشیجان ملایر|ص=129}}</ref><ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|1390|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=مطالعه و معرفی شیوهٔ بدیع طاقزنی دورهٔ ماد در تپه نوشیجان ملایر|ص=145}}</ref> گودینتپه در جنوب شرقی [[کنگاور]]، دارای ارگی با سه تالار ستوندار و انبارهای بزرگ است<ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=450-451|ف=Assyria and the Medes}}</ref> و باباجان در [[دلفان]] لرستان ویژگیهای مشابهی دارد. کاوشهای اخیر در پاتپهٔ ملایر نیز شواهدی از دورهٔ ماد به دست داده است.<ref>{{پک|توفیقیان|صادقیراد|1396|ک=جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام|ف=ششمین فصل از کاوشهای باستان شناختی تپهٔ پاتپه|ص=58}}</ref> | |||
گوردخمههای صخرهای که در دل کوه کنده شدهاند از بحثانگیزترین آثار منسوب به مادها هستند. این گوردخمهها معمولاً ایوانی با ستون یا نیمستون در نما و یک یا چند اتاق درونی دارند؛<ref>{{پک|حاتم|1381|ک=هنر|ف=گوردخمهها در دوران مادها|ص=1-4}}</ref> اما انتساب آنها به دورهٔ ماد با تردید جدی روبهرو است و برخی مربوط به دوران هخامنشی یا حتی دورههای بعدی دانستهاند. با این حال، سنت گوردخمهسازی صخرهای که ریشه در اورارتو و آسیای صغیر دارد، در دورهٔ ماد آغاز شد، در هخامنشی به اوج رسید و تا دورههای سلوکی و اشکانی تداوم یافت.<ref>{{پک|طاهری دهکردی|1391|ک=تاریخچهٔ مطالعات دورهٔ ماد، در هشتاد سال باستانشناسی ایران|ص=608|ج=2}}</ref> | |||
== زبان و خط == | |||
زبان مادی باستان، بر پایهٔ دادههای موجود، در دستهٔ زبانهای ایرانی شمالغربی قرار میگیرد و به زبان پارتی باستان نزدیک است. این زبان با پارسی باستان که در دستۀ جنوبغربی است، تفاوت دارد و در کنار زبانهای اوستایی و پارتی باستان جای میگیرد.<ref>{{پک|جلیلیان|1400|ک=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|ف=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد|ص=78}}</ref> در سدهٔ بیستم میلادی، تلاشهایی برای بازسازی زبان مادی شد. محققان کوشیدند آن را در گویش شمالغربیِ کتیبههای هخامنشی بیابند و نظریهٔ واژههای عاریتی را مطرح کردند، اما برخی دیگر، این نظریه را برای بازسازی کافی نمیدانند.<ref>{{پک|جنیتو|1377|ک=باستان پژوهی|ف=آثار فرهنگی مادها|ص=31}}</ref> نزدیکی زبان مادی به پارسی باستان بهگونهای بود که گویشورانشان یکدیگر را میفهمیدند.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=220|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=57|ج=۱}}</ref> همچنین بر اساس فرضیهای، مادها زبان خود را فقط شفاهی بهکار میبردند و برای نوشتن از اکدی استفاده میکردند.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران|ص=157|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طاهری دهکردی|1391|ک=تاریخچهٔ مطالعات دورهٔ ماد در هشتاد سال باستانشناسی ایران|ص=608|ج=2}}</ref> | |||
تأثیر زبان مادی تنها به فارسی باستان محدود نشد؛ در ارمنی باستان، واژهٔ «مار» برای مادها بهکار رفته و آستیاگ را ویشتاپازونک (اژدهازاده) مینامیدند.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=207|ج=۱}}</ref> همچنین برخی، زبان کردی را شاخهای از مادی دانستهاند<ref>{{پک|حسن جاف|1355|ک=بررسیهای تاریخی|ف=بازماندگان ماد|ص=53}}</ref> و احتمال دارد بقایای آن در [[زبان تالشی|تالشی]] و گویشهای ایرانی آذربایجان نیز حفظ شده باشد،<ref>{{پک|عرفانیان|1389|ک=کتاب ماه تاریخ و جغرافیا|ف=پادشاهی ماد|ص=61}}</ref> هرچند پژوهشهای جدید، ارتباط تباری مستقیم بین کردهای امروزی و مادها را به دلیل نبود شواهد زبانی و باستانشناختی نمیپذیرند.<ref>{{پک|حسن جاف|1355|ک=بررسیهای تاریخی|ف=بازماندگان ماد|ص=45}}</ref> | |||
در منابع دورهٔ اسلامی نیز نشانههایی از این میراث دیده میشود. [[ابنمقفع]]، [[زبان پهلوی]] را منسوب به سرزمین پهله میداند که شامل پنج ناحیه است: اصفهان، ری، همدان، ماه نهاوند و آذربایجان.<ref>{{پک|حیدری|1392|ک=فرهنگان|ف=جغرافیای ماد، لهجهٔ نهاوندی و ارتباط آن با آذری پهلوی|ص=133-134}}</ref> این پنج ناحیه منطبق بر قلمرو ماد بزرگ و ماد کوچک (آتروپاتن) است و نشان میدهد که خاطرهٔ زبانی-جغرافیایی ماد تا سدههای نخستین اسلامی تداوم داشته است. گویش پهلوی آذری که تا پیش از صفویه در آذربایجان زنده بود، نیز بقایای این میراث کهن دانسته شده است.<ref>{{پک|حیدری|1392|ک=فرهنگان|ف=جغرافیای ماد، لهجهٔ نهاوندی و ارتباط آن با آذری پهلوی|ص=137-138}}</ref> | |||
== میراث مادها == | |||
نظام اداری ساتراپی که پایهٔ شاهنشاهی هخامنشی بود، ریشه در دورهٔ ماد دارد. واژهٔ ساتراپ را همهٔ زبانها، جز عیلامی، از مادها وام گرفتند.<ref>{{پک|طاهری دهکردی|1391|ک=تاریخچهٔ مطالعات دورهٔ ماد در هشتاد سال باستانشناسی ایران|ص=608|ج=2}}</ref> سرزمین ماد به عنوان یکی از ساتراپیهای اصلی باقی ماند و هگمتانه به پایتخت تابستانی [[هخامنشیان]] تبدیل شد.<ref>{{پک|محمدیفر|1384|ک=پیام باستانشناس|ف=جغرافیای تاریخی منطقه زاگرس مرکزی در دوران پیش از اسلام|ص=84}}</ref> اهمیت ماد در کتیبهها مشخص است: در بیستون ردیف دهم و در بقیهٔ کتیبهها، پس از پارسه، ردیف دوم را دارد.<ref>{{پک|ایمانپور|شهابادی|1389|ک=مطالعات تاریخ فرهنگی|ف=بررسی تحلیلی محدودههای جغرافیایی و اداری ساتراپیها…|ص=46}}</ref> انتقال قدرت از ماد به پارس با پیوند [[خویشاوندی]] همراه بود؛ کوروش دوم از سوی مادر (ماندانا) به خاندان شاهی ماد تعلق داشت.<ref>{{پک|پیرنیا|1392|ک=تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان|ص=57}}</ref> بسیاری از مقامات مادی در دربار هخامنشی ابقا شدند و به گفتهٔ برخی پژوهشگران، مادها تنها مردم مغلوبی بودند که به بالاترین مناصب رسیدند.<ref>{{پک|Waters|2010|ک=in The World of Achaemenid Persia: History, Art and Society in Iran and the Ancient Near East|زبان=en|ص=70|ف=Cyrus and the Medes}}</ref> در کتاب استر، از هفت شاهزادهٔ پارس و ماد نام برده شده که به شاه دسترسی داشتند.<ref>{{پک|داندامایف|1400|ک=مطالعات ایران کهن|ف=دربار و درباریان در دوره مادها و هخامنشیان|ص=3}}</ref> | |||
در کتیبههای هخامنشی، نام ماد و پارس همواره کنار هم آمده است.<ref>{{پک|ایمانپور|هاشمی|1382|ک=تاریخ پژوهی|ف=مادها و پارسها، آیا پارسها تحت فرمانروایی مادها بودهاند؟|ص=68}}</ref> یونانیان تا یک سده پس از سقوط هگمتانه، واژهٔ ماد را به جای پارس به کار میبردند<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=58}}</ref> و چنین میانگاشتند که دولت ماد منقرض نشده، بلکه تغییر داخلی یافته است.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران|ص=172|ج=۱}}</ref> نام ماد در جغرافیای اداری نیز تداوم یافت. پس از اسکندر، آتورپات (شهربان ماد کوچک) استقلال بخش شمالغربی را حفظ کرد و آن را ماد آتورپاتکان (بعدها آذربایگان) نامیدند.<ref>{{پک|قدرت دیزجی|1388|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=آتوپارت، شهربان هخامنشی ماد کوچک|ص=129-130}}</ref> در دورهٔ ساسانی، نام ماد به مای و سپس ماه تبدیل شد و در ترکیبهایی چون ماه نهاوند و ماه بصره تا سدههای نخستین اسلامی باقی ماند.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=207|ج=۱}}</ref> | |||
فرهنگ مادی نیز ادامه یافت: پوشاک درباری مادها الگوی هخامنشیان شد؛ کوروش لباس مادی میپوشید و ردای ساراپیس رواج یافت.<ref>{{پک|زارع ابرقویی|موسوی حاجی|روستا|1393|ک=جستارهای تاریخی|ف=نوارهای سلطنتی در ایران از آغاز شکلگیری (در دوران مادها) تا پایان دورهٔ ساسانی|ص=107}}</ref><ref>{{پک|شهبازی|حیدرزاده|1397|ک=پژوهشهای حوزه و دانشگاه|ف=پوشاک در دورهٔ مادها و هخامنشیان|ص=100-102}}</ref> همچنین سنت تقدیس آتش که مغان مادی متولی آن بودند، به هخامنشی و سپس ساسانی منتقل شد.<ref>{{پک|قدرت دیزجی|1388|ک=تاریخ اسلام و ایران|ف=آتوپارت، شهربان هخامنشی ماد کوچک|ص=131}}</ref> | |||
در [[شاهنامه]] از مادها نامی نیست. برخی معتقدند در سنت حماسی اشکانی، تاریخ ماد و هخامنشی در هم آمیخته است.<ref>{{پک|سعادت|1404|ک=ادبیات پهلوانی|ف=حذف شدن تاریخ مادها و هخامنشیان در حماسه ملی ایران|ص=130-131}}</ref> با این حال، برخی شخصیتهای مادی را در قالب اساطیری دیدهاند؛ مثلاً آستیاگ را با [[ضحاک]]<ref>{{پک|معطوفی|1387|ک=گرگان و استرآباد سنگ مزارها و کتیبههای تاریخی|ص=99}}</ref> و داستان [[کاوه آهنگر]] را بازتابی از مبارزه با آشور و سقوط نینوا (۶۱۲ پ.م.) دانستهاند که با نوروز پیوند دارد.<ref>{{پک|واترز|1401|ک=مطالعات ایران کهن|ف=یادداشتهایی دربارهٔ مادها و پادشاهی شان|ص=35-36}}</ref> همچنین داستان عاشقانهٔ زریادرس و آداتیس (مادی) بعدها به صورت داستان گشتاسب و کتایون در شاهنامه بازتاب یافته است.<ref>{{پک|جعفری کلیبر|1401|ک=رشد آموزش زبان و ادب فارسی|ف=یک عاشقانه کهن از دوره مادها|ص=19}}</ref> | |||
== منابع شناخت مادها == | |||
از زبان و تمدن مادها، جز چند نام از پادشاهان، سرداران و شهرها، دادهٔ مکتوبی باقی نمانده است<ref>{{پک|ریپکا|1381|ک=تاریخ ادبیات ایران|ص=39}}</ref> و از شاهان آنان نیز کتیبهای به دست نیامده است.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=219|ج=۱}}</ref> تنها آثار مکتوب یافتشده از قلمرو ماد، قطعه کوچکی از نقره با چند نشانهٔ ناقص میخی از تپه نوشیجان و لوح برنزی موسوم به سیل سیروخ در نزدیکی همدان است؛<ref>{{پک|زرینکوب|1387|ک=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران|ف=بنیانگذاری اتحاد مادها و اهمیت منبعشناسی آن|ص=۱۰۰}}</ref><ref>{{پک|واترز|1401|ک=مطالعات ایران کهن|ف=یادداشتهایی دربارهٔ مادها و پادشاهی شان|ص=31}}</ref> اما منابع بیرونی مانند آشوری، بابلی و یونانی، وضعیت متفاوتی دارند.<ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=870|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> سالنامهٔ شلمانسر سوم (حدود ۸۳۵ پ. م)<ref>{{پک|حمداللهزاده|1404|ک=پیام باستانشناس|ف=روند شکلگیری حکومت مادها بر اساس کتیبههای آشورنو…|ص=42}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=169|ج=۱}}</ref> و مجموعه کتیبههای سلطنتی آشور، مهمترین دادههای تاریخی دربارهٔ مادها را دربردارند.<ref>{{پک|لیورانی|1401|ک=مطالعات ایران کهن|ف=ظهور و سقوط مادها|ص=18}}</ref> منابع بابلی نیز اطلاعات ارزشمندی ارائه میدهند، ازجمله اشاره به سقوط نینوا در ۶۱۲ پ.م. و تصرف [[هگمتانه]] توسط [[کوروش]] در حدود ۵۵۰ پ.م.<ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ص=871|ج=2|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> اما در حد فاصل این دو رویداد، تقریباً دربارهٔ مادها ساکت هستند.<ref>{{پک|ملازاده|1404|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=حضور مادیها در مناطق مرکزی میانرودان…|ص=192-193}}</ref> | |||
در این میان روایتهای مورخان یونانی، بهویژه هرودوت، ازجمله روایتهای اصلی، برای بازسازی تاریخ مادها محسوب میشوند.<ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=in The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ص=870|ج=2|ف=Medes (Μῆδοι, οἱ)}}</ref> [[هرودوت]] حدود یک سده پساز سقوط مادها مینوشت و اطلاعات خود را از منابع شفاهی اخذ کرده بود.<ref>{{پک|نیکجو|1349|ک=جستارهای نوین ادبی|ف=اهمیت اجتماعی مبارزات قوم ماد بر علیه توسعهٔ نفوذ سیاسی دولت مقتدر آشور…|ص=732}}</ref> تصویری که منابع آشوری و بابلی از ساختار سیاسی مادها به دست میدهند، با منابع خط میخی سازگارتر بوده و با روایت هرودوت تفاوت دارد.<ref>{{پک|طاهری دهکردی|1391|ک=تاریخچهٔ مطالعات دورهٔ ماد…|ص=607-608|ج=2}}</ref><ref>{{پک|رولینگر|1404|ک=مطالعات ایران کهن|ف=امپراتوری ماد، لشکرکشی کوروش کبیر و پایان اورارتو…|ص=2}}</ref><ref>{{پک|دریایی|1404|ک=تاریخ و هویت مادها|ص=492}}</ref> | |||
در کنار منابع نوشتاری، باستانشناسی نیز شواهدی ارائه میدهد. مهمترین محوطههای منتسب به دورهٔ ماد، ازجمله تپه نوشیجان، گودینتپه و باباجان، آثاری از دژها و نیایشگاهها را آشکار ساختهاند.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیانمنصور|جوانمردی|خدابنده|1395|ک=جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام|ف=بررسی تناسبات و نظام پیمون در معماری دوره ماد…|ص=79}}</ref><ref>{{پک|Radner|2013|ک=in The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=451-450|ف=Assyria and the Medes}}</ref> کتیبههای هخامنشی، بهویژه [[کتیبه بیستون|کتیبهٔ بیستون]]، نیز اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ جایگاه مادها در دورهٔ [[هخامنشیان|هخامنشی]] ارائه میدهند؛ در عین حال تصویر مادها از نگاه فاتحان پارسی را منعکس میکنند.<ref>{{پک|پیرنیا|1375|ک=تاریخ ایران باستان|ص=216|ج=۱}}</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ایمانپور|نام۱=محمدتقی|تاریخ=1389|عنوان=بررسی تحلیلی محدودههای جغرافیایی و اداری ساتراپیهای هخامنشی در کتیبه بیستون|پیوند=https://2.189.160.148/file/download/article/20130703154924-9831-16.pdf|ژورنال=مطالعات تاریخ فرهنگی|دوره=2|شماره=5|صفحات=37-64|نام۲=علیاکبر|نام خانوادگی۲=شهابادی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ایمانپور|نام۱=محمدتقی|تاریخ=1390|عنوان=بررسی رابطهٔ مادها و پارسها پیش از ظهور امپراتوری هخامنشیان|پیوند=https://jhr.ui.ac.ir/article_16558_5313a8b5ec0e839801dc70d25f619496.pdf|ژورنال=پژوهشهای تاریخی|دوره=3|شماره=4|صفحات=73-86|نام۲=راضیه|نام خانوادگی۲=قصابزاده}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ایمانپور|نام۱=محمدتقی|تاریخ=1382|عنوان=مادها و پارسها، آیا پارسها تحت فرمانروایی مادها بودهاند؟|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240490|ژورنال=تاریخ پژوهی|شماره=17|صفحات=51-68|نام۲=مریم|نام خانوادگی۲=هاشمی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدی|نام۱=داریوش|تاریخ=1402|عنوان=در جستوجوی هگمتانه: ملاحظاتی انتقادی بر تاریخشناسی مادها|پیوند=https://www.ancientiranianstudies.ir/article_178613_7b08cd35138e79cee11c72612fc08a23.pdf|ژورنال=پژوهشنامهٔ ابران باستان|دوره=2|شماره=5|صفحات=6-17}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدی|نام۱=داریوش|تاریخ=2025|عنوان=خاستگاه مادها و بافت فرهنگی مادستان در نیمه نخست هزاره اول پیش از میلاد|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/1744449082-67fa2e3a79960-10790-2024-12.pdf|ژورنال=The International Journal of Caspian Sea, Caucasus, and Transoxiana Studies January|دوره=2|شماره=3|صفحات=3-15}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اصغرپورسارویی|نام۱=سمیرا|تاریخ=1390|عنوان=بررسی تطبیقی گوردخمههای ماد و اورارتو|پیوند=https://sid.ir/paper/184160/fa|ژورنال=نقش مایه|دوره=4|شماره=8|صفحات=65-72|نام۲=غلامعلی|نام خانوادگی۲=حاتم}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اعظمی|نام۱=هادی|تاریخ=1393|عنوان=بررسی ساختار فضایی قدرت سیاسی در ایران باستان|پیوند=https://journal.iag.ir/article_55948_9fdbc308752110d4a2150ec0a144ba76.pdf|ژورنال=فصلنامهٔ بینالمللی ژئوپلیتیک|دوره=10|شماره=33|صفحات=37-59|نام۲=هادی|نام خانوادگی۲=زرقانی|نام۳=مسعود|نام خانوادگی۳=حمیدی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=افکنده|نام۱=احسان|تاریخ=1395|عنوان=بازتاب شکلگیری دولت ماد در «گفتار مادی» هرودوت|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/1547891993-9867-51.pdf|ژورنال=تاریخ ایران|شماره=20|صفحات=1-23}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بادامچی|نام۱=حسین|تاریخ=1403|عنوان=تصویر تاریخ ماد و برآمدن حکومت پارس در منابع آشوری و بابلی|پیوند=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/122393322/JHSS_Volume_16_Issue_2_Pages_27_50-libre.pdf?1745088714=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DThe_Portrayal_of_the_Medes_and_the_Rise.pdf&Expires=1780739622&Signature=b8l9GFEgGatWQfa-boAX-ZXTDN4AuCwmDfZFZOluengUKENKB0UIDRue6pFNDfpUrGxclDSEWjxSqZeSG-QcNTyqTtSm1Pz3Ziaz3DCBgdjFb5ActYiBHRzA-hTPvE6Fuv4tEsPDLRxrPN4FJGPuxAm793-t-D98q~5snn0G82KrZxCwzsK8Zz7mHpj-XEVZRq0RbqZhSRhUutMpl7snQBeyeO6vOt0SuLh9qMR5skE7ivDcQCQfkrVmSkxLDoY7RwFqt~Tk4oj0vjJIExTE~6e-rK7mfuX3ef-~pWWLb3yttoUozxLmHNHdmYuIGyRjTrgsUzY6Taf6exXvYQOeHw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|ژورنال=پژوهشهای علوم تاریخی|دوره=16|شماره=2|صفحات=30-50}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پرادا|نام=ایدیت|عنوان=هنر ایران باستان (تمدنهای پیش از اسلام)|سال=1383|مکان=تهران|ناشر=دانشگاه تهران|مترجم=یوسف مجیدزاده}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پناهی|نام۱=محمدحسین|تاریخ=1398|عنوان=ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی در دوره «مادها»|پیوند=https://jhs.modares.ac.ir/article_22922_3dd6195e97200112e1a769f118b4fa6f.pdf|ژورنال=جامعهشناسی تاریخی|دوره=10|شماره=1|صفحات=55-80|نام۲=محسن|نام خانوادگی۲=اخباری}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پیرنیا|نام=حسن|عنوان=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=خیام}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پیرنیا|نام=حسن|عنوان=تاریخ ایران باستان|سال=1375|مکان=تهران|ناشر=دنیای کتاب}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پیغمبری|نام۱=حمیدرضا|تاریخ=1397|عنوان=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورهٔ یونانی مآبی|پیوند=https://jis.ut.ac.ir/article_71433_8b963f798ca2d1e2ebbf634178c691f1.pdf|ژورنال=پژوهشهای ایرانشناسی|دوره=8|شماره=2|صفحات=39-58}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=توسلی|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=1396|عنوان=سبکشناسی تزئینات معماری دوره ماد (با تأکید بر سه محوطه نوشیجان، گودین و باباجان)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1570701|ژورنال=باستانشناسی ایران|شماره=13|صفحات=23-35|نام۲=محمد|نام خانوادگی۲=میرزایی رشنو}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=توفیقیان|نام۱=حسین|تاریخ=1396|عنوان=ششمین فصل از کاوشهای باستان شناختی تپه، پاتپه (ملایر - حوضه آبگیر سد کلان)|پیوند=https://iaej.sku.ac.ir/article_10170.html|ژورنال=جستارهای باستانشناسی ایران پیشاز اسلام|دوره=2|شماره=1|صفحات=51-74|نام۲=مسعود|نام خانوادگی۲=صادقیراد}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جاف|نام۱=حسن|تاریخ=1355|عنوان=بازماندگان ماد|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20100918114607-639.pdf|ژورنال=بررسیهای تاریخی|شماره=63|صفحات=19-55}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جعفری کلیبر|نام۱=فاطمه|تاریخ=1401|عنوان=یک عاشقانه کهن از دوره مادها|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1963831|ژورنال=مطالعات ایرانی|شماره=135|صفحات=18-20}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جلیلیان|نام۱=شهرام|تاریخ=1396|عنوان=ساختار سیاسی- اجتماعی و دستگاه اداری پادشاهی ماد|پیوند=https://jhs.modares.ac.ir/article_22917_9507c74173a9ba81960a3c9a5dbaa3fd.pdf|ژورنال=جامعهشناسی تاریخی|دوره=9|شماره=2|صفحات=133-158}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جلیلیان|نام۱=شهرام|تاریخ=1400|عنوان=بنیاد شهریاری در تاریخ ماد|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/1645256075-9730-19-4.pdf|ژورنال=پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی|دوره=10|شماره=1|صفحات=75-100}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جنیتو|نام۱=برونو|تاریخ=1377|عنوان=آثار فرهنگی مادها (محدودهها و افقها در پژوهشهای باستان شناختی)|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20101108131632-آثار%20فرهنگی%20مادها%20(محدوده%20ها%20و%20افقها%20در%20پژوهش%20های%20باستان%20شناختی)%20-%20Copy.pdf|ژورنال=باستان پژوهی|شماره=3|صفحات=24-32}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاتم|نام۱=غلامعلی|تاریخ=1381|عنوان=گوردخمهها در دوران مادها|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326174605-5123-480.pdf|ژورنال=هنر|شماره=52|صفحات=106-118}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حمداللهزاده|نام۱=منصور|تاریخ=1404|عنوان=روند شکلگیری حکومت مادها بر اساس کتیبههای آشورنو در سدههای نهم و هشتم پیش از میلاد|پیوند=https://sanad.iau.ir/fa/Journal/peb/DownloadFile/1212238|ژورنال=پیام باستانشناس|دوره=17|شماره=33|صفحات=39-51}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حیدری|نام۱=حسین|تاریخ=1392|عنوان=جغرافیای ماد، لهجهٔ نهاوندی و ارتباط آن با آذری پهلوی|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20151025144044-9832-282.pdf|ژورنال=فرهنگان|شماره=44|صفحات=129-141}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خدادادیان|نام=اردشیر|عنوان=تاریخ ایران باستان، آریاییها و مادها|سال=1376|مکان=تهران|ناشر=اصالت تنشیر}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=داندامایف|نام۱=محمد|تاریخ=1400|عنوان=دربار و درباریان در دورهٔ مادها و هخامنشیان|پیوند=https://www.historyancient.ir/article_130480_bcd864bb117c205e244dfe3ec1d75a4f.pdf|ژورنال=مطالعات ایران کهن|دوره=1|شماره=1|صفحات=1-13}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=داوودی|نام۱=حوری|تاریخ=1401|عنوان=بررسی و تحلیل نمادشناسانه نقش آتش در ایران پیش از اسلام با تأکید بر آثار دوره ماد و هخامنشی|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/1668398626-10233-28-2.pdf|ژورنال=پیکره|دوره=11|شماره=28|صفحات=24-38|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۲=حسینآبادی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دریایی|نام۱=تورج|تاریخ=1394|عنوان=رویکردی جدید به مطالعه تاریخ ماد|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1421265|ژورنال=بخارا|شماره=106|صفحات=376-378|نام۲=مریم|نام خانوادگی۲=هدایت}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دریایی|نام۱=تورج|تاریخ=1404|عنوان=تاریخ و هویت مادها|پیوند=https://www.academia.edu/129716502/تاریخ_و_هویت_مادها|ژورنال=بخارا|شماره=168|صفحات=486-499}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دهقاننژاد|نام۱=مرتضی|تاریخ=1386|عنوان=تحول نظامی قبایل ماد در فرایند تشکیل دولت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/416004|ژورنال=نامه انجمن|شماره=28|صفحات=69-88}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دهقاننژاد|نام۱=مرتضی|تاریخ=1386|عنوان=تأثیر جنگ در شکلگیری نخستین دولت در ایران (شاهنشاهی ماد - ۷۰۵ ٥٥٠ ق. م)|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20110209114701-%C2%A0%20(355).pdf|ژورنال=دانشکده ادیبات و علوم انسانی دانشگاه أصفهان|شماره=48|صفحات=109-125}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دیاکونوف،|نام=میخائیل میخائیلوویچ|عنوان=تاریخ ایران باستان|سال=1346|مکان=تهران|ناشر=بنگاه ترجمه و نشر کتاب|مترجم=روحی ارباب}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راوندی|نام=مرتضی|عنوان=تاریخ اجتماعی ایران|سال=1354|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|جلدها=1}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رولینگر|نام۱=رابرت|تاریخ=1404|عنوان=امپراتوری ماد، لشکرکشی کوروش کبیر و پایان اورارتو در ۵۴۷ پیش از میلاد|پیوند=https://www.historyancient.ir/article_234038_1e2b4a54fab5ddb529f1da1bbab3195a.pdf|ژورنال=مطالعات ایران کهن|دوره=5|شماره=1|صفحات=1-19}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ریپکا|نام=یان|عنوان=تاریخ ادبیات ایران|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زارع ابرقویی|نام۱=احمد|تاریخ=1393|عنوان=نوارهای سلطنتی در ایران از آغاز شکلگیری (در دوران مادها) تا پایان دوره ساسانی|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/20150131133517-9736-45.pdf|ژورنال=جستارهای تاریخی|دوره=5|شماره=1|صفحات=91-107|نام۲=سید رسول|نام خانوادگی۲=موسوی حاجی|نام۳=جمشید|نام خانوادگی۳=روستا}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زمانی|نام۱=مهدی|تاریخ=1391|عنوان=پوشش زن در ایران باستان|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf|ژورنال=خردنامه|شماره=8|صفحات=45-46}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زمانی محجوب|نام۱=حبیب|تاریخ=1387|عنوان=تعامل دین و حکومت در ایران باستان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/839277|ژورنال=نامه تاریخ پژوهان|شماره=14|صفحات=43-70}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زرینکوب|نام۱=روزبه|تاریخ=1387|عنوان=بنیانگذاری اتحاد مادها و اهمیت منبعشناسی آن|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20120618233901-9087-338.pdf|ژورنال=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران|شماره=185|صفحات=99-112}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سایکس|نام=سر پرسی مولزورث|عنوان=تاریخ ایران|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=افسون|مترجم=محمدتقی فخرداعی گیلانی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سعادت|نام۱=مصطفی|تاریخ=1404|عنوان=حذف شدن تاریخ مادها و هخامنشیان در حماسه ملی ایران|پیوند=https://heroic.lu.ac.ir/article_718637_7cc0f4bea64564f1e0f9354d34ab83fe.pdf|ژورنال=ادبیات پهلوانی|دوره=3|شماره=4|صفحات=121-132}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سعیدیان|نام۱=سعدی|تاریخ=1401|عنوان=نخستین تاریخ ماد: نقد و بررسی کتاب «مادها» اثر جورج راولینسون|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/1668488836-9729-1401-7-4.pdf|ژورنال=پژوهشنامه انتقادی متون و برنامههای علوم انسانی|دوره=22|شماره=7|صفحات=67-88}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شاپور شهبازی|نام۱=علیرضا|تاریخ=1397|عنوان=پوشاک در دورهٔ مادها و هخامنشیان|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/1567322326-9990-13-5.pdf|ژورنال=جندی شاپور|دوره=4|شماره=13|صفحات=77-110}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صالحی|نام۱=کوروش|تاریخ=1395|عنوان=تکوین و تحول در روند سیاستهای نظامی جامعه ماد|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/20160917152704-9514-96.pdf|ژورنال=جامعهشناسی تاریخی|دوره=8|شماره=1|صفحات=231-262}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ضیاءپور|نام۱=جلیل|تاریخ=1347|عنوان=گزارشی از چگونگی و چند و چونی تزیین پوشاک در زمان مادها|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20120504124420-6014-24.pdf|ژورنال=هنر و مردم|شماره=67- 68|صفحات=35-43}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طاهری دهکردی|نام=معصومه|عنوان=تاریخچهٔ مطالعات دورهٔ ماد در هشتاد سال باستانشناسی ایران|سال=1391|مکان=تهران|ناشر=پازینه|کوشش=یوسف حسنزاده و سیما میری|جلدها=2}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عرفانیان|نام۱=مسعود|تاریخ=1389|عنوان=پادشاهی ماد|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20120327191611-3084-55.pdf|ژورنال=کتاب ماه تاریخ و جغرافیا|شماره=145|صفحات=56-62}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عزیزیپور|نام۱=طاهره|عنوان=تاثیر مذاهب بینالنهرینی بر باورهای مذهبی ایرانیان در دوره ماد|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1719990/تاثیر-مذاهب-بین-النهرینی-بر-باورهای-مذهبی-ایرانیان-در-دوره-ماد|ژورنال=مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق - جلد 4|صفحات=51-60}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=علیئی|نام۱=میثم|تاریخ=1398|عنوان=بررسی اهمیت و جایگاه هنر موسیقی در ایران باستان|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/1571831569-10184-8-3.pdf|ژورنال=مطالعات باستانشناسی پارسه|دوره=3|شماره=8|صفحات=37-56|نام۲=اسماعیل|نام خانوادگی۲=همتی ازندریانی|نام۳=محمدحسین|نام خانوادگی۳=ذال}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فیروزمندی|نام=بهمن|عنوان=تاریخ جامع ایران: تاریخ سیاسی ماد|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فیروزی|نام۱=سورنا|تاریخ=1399|عنوان=نگاهی نو به کیستی چند شاه مادی و سردناپالوس سورنا فیروزی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1705341/نگاهی-نو-به-کیستی-چند-شاه-مادی-و-سردناپالوس|ژورنال=تاریخ اندیش|دوره=3|شماره=7|صفحات=133-144}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فیروزی|نام۱=سورنا|تاریخ=1402|عنوان= کَشتَریتو؛ جایگاهش در تاریخ ماد و تبار او|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/65d5f01f11181-9703-44-15.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=22|شماره=44|صفحات=415-460|نام۲=آرزو|نام خانوادگی۲=رسولی|نام۳=محمدامین|نام خانوادگی۳=سعادتمهر}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فیروزی|نام۱=سورنا|تاریخ=1401|عنوان=از سقوط زردوکّو تا برآمدن دیوکِس؛ یک دموکراسی مادی|پیوند=https://jic.uk.ac.ir/article_3721_1020b090a3cc93d1dfdedf7c12b17f76.pdf|ژورنال=پژوهشنامهٔ تمدن ایرانی|دوره=4|شماره=2|صفحات=133-160|نام۲=محمدامین|نام خانوادگی۲=سعادتمهر|نام۳=بیتا|نام خانوادگی۳=سودایی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قدیانی|نام=عباس|عنوان=فرهنگ جامع تاریخ ایران|سال=1387|مکان=تهران|ناشر=آرون}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قدرت دیزجی|نام۱=مهرداد|تاریخ=1388|عنوان=آتوپارت، شهربان هخامنشی ماد کوچک|پیوند=https://hii.alzahra.ac.ir/article_729_c013de16ab6b7813ac20d8792cdc2540.pdf|ژورنال=تاریخ اسلام و ایران|دوره=19|شماره=1|صفحات=125-134}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قدرت دیزچی|نام۱=مهرداد|تاریخ=1387|عنوان=ماد کوچک در پایان دوره هخامنشی|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/20110129173856-166.pdf|ژورنال=فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا|شماره=71|صفحات=23-30}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کالیکان|نام=ویلیام|عنوان=باستانشناسی و تاریخ هنر در دوران مادها و پارسیها|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=موسسه فرهنگی انتشاراتی پازینه|مترجم=گودرز اسعد بختیار}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاویانی پویا|نام۱=حمید|تاریخ=1394|عنوان=بررسی مفهوم قلمرو و اهمیت مرز و مرزداری در دوران ماد و هخامنشی|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20160518145257-9736-62.pdf|ژورنال=جستارهای تاریخی|دوره=6|شماره=2|صفحات=43-68}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاویانی پویا|نام۱=حمید|تاریخ=1395|عنوان=بررسی موقعیت جغرافیایی داهه و جایگاه سیاسی، نظامی و اقتصادی پرثوه/پارت در عصر ماد و هخامنشی|پیوند=https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137868_6ada5c17ffa38247414debdbaa12f4ee.pdf|ژورنال=پژوهشنامهٔ خراسان بزرگ|دوره=7|شماره=24|صفحات=1-14}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاویانیپویا|نام۱=حمید|تاریخ=1404|عنوان=پیوندهای سببی؛ آمیختگی نژادی و امتزاج فرهنگی در عصر ماد و هخامنشی|پیوند=https://journal.richt.ir/mbp/article-1-1177-fa.pdf|ژورنال=مطالعات باستانشناسی پارسه|دوره=9|شماره=34|صفحات=125-143|نام۲=مهلا|نام خانوادگی۲=خضیمه}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=گرانتوفسکی|نام=ادوین آرویدوویچ|عنوان=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|سال=1359|مکان=تهران|ناشر=پویش|مترجم=کیخسرو کشاورزی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=گیرشمن|نام=رومن|عنوان=هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی|سال=1371|مکان=تهران|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مترجم=عیسی بهنام}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=گیرشمن|نام=رومن|عنوان=ایران از آغاز تا اسلام|سال=1372|مکان=تهران|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مترجم=محمد معین}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=لیورانی|نام۱=ماریو|تاریخ=1401|عنوان=ظهور و سقوط مادها|پیوند=https://www.historyancient.ir/article_196707_8483ce97c41375bc7906f478c77b8572.pdf|ژورنال=مطالعات ایران کهن|دوره=2|شماره=1|صفحات=15-29}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=محمدیفر|نام۱=یعقوب|تاریخ=1384|عنوان=جغرافیای تاریخی منطقه زاگرس مرکزی در دوران پیش از اسلام|پیوند=https://sanad.iau.ir/fa/Journal/peb/DownloadFile/935616|ژورنال=پیام باستانشناس|شماره=4|صفحات=81-92}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مشکور|نام=محمدجواد|عنوان=نظری به تاریخ آذربایجان|سال=1375|مکان=تهران|ناشر=انجمن آثار و مفاخر فرهنگی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=معطوفی|نام=اسدالله|عنوان=گرگان و استرآباد سنگ مزارها و کتیبههای تاریخی|سال=1387|مکان=تهران|ناشر=حروفیه}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=اتحادیهٔ قبایل ماد و پارس|نشانی=https://www.academia.edu/46913346/اتحادیۀ_قبایل_ماد_و_پارس_Union_of_Medes_and_Persians_|تاریخ بازبینی=15 خرداد 1405|وبگاه=وبسایت آکادمیا Academia.edu|نام خانوادگی=مفرد|نام=جواد}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مفیدی نصرآبادی|نام۱=بهزاد|عنوان=نگاهی به روابط سیاسی آشور و ماد|پیوند=https://www.pazand.ir/article_206799_95e89c494f41cb40dc6fa705bb4fdb2a.pdf|ژورنال=پازند|شماره=20-21|صفحات=84-102|دوره=6}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملازاده|نام۱=کاظم|تاریخ=1390|عنوان=مطالعه معماری مذهبی دوره ماد و تداوم آن تا دوره اشکانی بر اساس دادههای باستانشناسی به دست آمده از نوشیجان و قومس|پیوند=https://www.academia.edu/2604445/The_study_of_Median_religious_architecture_and_its_Continuity_to_Parthian_period_based_on_archaeological_data_obtained_from_Nushijan_and_Qumis|ژورنال=پژوهشهای باستانشناسی ایران|شماره=1|صفحات=123-136}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملازاده|نام۱=کاظم|تاریخ=1390|عنوان=تاریخچه، جایابی و ساختار هگمتانه مادی|پیوند=https://www.sid.ir/FileServer/JF/24213900601|ژورنال=مطالعات شهر ایرانی اسلامی|شماره=6|صفحات=5-16|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=طاهری دهکردی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملازاده|نام۱=کاظم|تاریخ=1392|عنوان=مطالعهٔ جغرافیای تاریخی ماد، پیش از تشکیل پادشاهی و گسترش آن|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20140824163940-9911-132.pdf|ژورنال=تاریخ اسلام و ایران|شماره=110|صفحات=143-165|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=طاهری دهکردی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملازاده|نام۱=کاظم|تاریخ=1394|عنوان=جغرافیای تاریخی ماد بعد از تشکیل پادشاهی و گسترش آن(612 – 550ق. م)|پیوند=https://hii.alzahra.ac.ir/article_2220_1b7d823a6c6914b5e8545d85eccf45ef.pdf|ژورنال=تاریخ اسلام و ایران|دوره=25|شماره=28|صفحات=273-300|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=طاهری دهکردی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملازاده|نام۱=کاظم|تاریخ=1395|عنوان=بررسی تناسبات و نظام پیمون در معماری دوره ماد: مطالعه موردی محوطه نوشیجان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2106313|ژورنال=جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام|شماره=2|صفحات=79-93|نام۲=صاحب|نام خانوادگی۲=محمدیان منصور|نام۳=فاطمه|نام خانوادگی۳=جوانمردی|دیگران=مریم خدابنده}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملکزاده|نام۱=فرخ|تاریخ=1355|عنوان=تمدن و فرهنگ ایران در زمان مادها|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20120514094901-7072-119.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=2|شماره=6|صفحات=133-140}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملکزاده|نام۱=مهرداد|تاریخ=1381|عنوان=یادداشتهایی واژگون دربارهٔ تاریخ و باستانشناسی دوره ماد|پیوند=https://ensani.ir/file/download/article/20101108165147-یادداشتهایی%20واژگون%20درباره%20تاریخ%20و%20باستان%20شناسی%20دوره%20ماد.pdf|ژورنال=باستان پژوهی|شماره=10|صفحات=36-54}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=نیکجو|نام۱=مهوش|تاریخ=1349|عنوان=اهمیت اجتماعی مبارزات قوم ماد بر علیه توسعهٔ نفوذ سیاسی دولت مقتدر آشور و اقوام مهاجم، به منظور تشکیل یک حکومت ملی در سرزمین ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/746023|ژورنال=جستارهای نوین ادبی|شماره=24|صفحات=732-750}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واترز|نام۱=متیو|تاریخ=1401|عنوان=یادداشتهایی دربارهٔ مادها و پادشاهی شان|پیوند=https://www.historyancient.ir/article_196712_0be866ed8d423ace99498cd48d797311.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=2|شماره=1|صفحات=25-41|مترجم=منصور حمدالله زاده}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=یاوری|نام۱=معصومه|عنوان=مقایسه تطبیقی میزان تأثیر فرهنگ و اقلیم بر روی معماری آرامگاههای مادها و هخامنشیان|پیوند=https://www.sid.ir/FileServer/SF/3941395h0359.pdf|ژورنال=سومین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین درعمران، معماری و شهرسازی|صفحات=1-16|نام۲=پگاه سادات|نام خانوادگی۲=عقیلی یگانه|نام۳=سعید|نام خانوادگی۳=توده فالح}} | |||
{{چپچین}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Bivar|نام۱=A. D. H.|تاریخ=1971|عنوان=A Hoard of Ingot-Currency of the Median Period from Nūsh-i Jān, near Malayir|پیوند=http://www.jstor.org/stable/4300441|ژورنال=Iran|کد زبان=en|pp=97-111}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=The Oxford Handbook of Ancient Iran: Assyria and the Medes|سال=2013|ناشر=Oxford University Press|پیوند=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1397066/1/Radner_OHAI%20(2013)%20Assyria%20%26%20Medes.pdf|نام۱=Karen|نام خانوادگی۱=Radner|کد زبان=en|نام ویراستار=Daniel T.|نام خانوادگی ویراستار=Potts}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان= «… how Median the Medes were» ? État d’une question longuement débattue in Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide|سال=2017|مکان=Wiesbaden|ناشر=Harrassowitz Verlag|پیوند=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/54590902/Rossi__How_Median_the_Medes..-libre.pdf?1506865333=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3Dhow_Median_the_Medes_were_Etat_dune_que.pdf&Expires=1780734602&Signature=ZWiAWWh68BR~pyEMIa7~H9F2uro9y272Z7PqS8B-h8npmqglft2lsIPR-PBJuUQVz8R9szRH9BmXahUNKs6jdCm3CsxUfc1-XN4Bl-CEkB2CkPV8mtc3YbgKdmGei~OyF5jK58VCLzS0kYwUzs~Uv67CtU1IB-26KYjuS6lcsFBPdl7iZvYFfpu2xCgSkRtxx43wE~z7l-Mm~lAr9bJ8AJ5LGa84p1H~wHSz2l~2d90TspGKIaxaaa7E-uTMpwfaqP0tmyNwajCK0EmQuJYMYmxU2-nEhAULD3mAmFZdxM1i0zXKFuTmnkat-HhWdh6RzuHO6om9kwyxsZl~rYBBug__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|نام۱=Adriano V|نام خانوادگی۱=Rossi|کد زبان=en|نام ویراستار=Wouter F.M. and Céline|نام خانوادگی ویراستار=Henkelman and Redard}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=“Cyrus and the Medes”, in The World of Achaemenid Persia: History, Art and Society in Iran and the Ancient Near East|سال=2010|مکان=London|ناشر=I.B. Tauris|پیوند=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/5243598/Waters__2010_-Cyrus_and_the_Medes-libre.pdf?1390840564=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DCyrus_and_the_Medes.pdf&Expires=1780733299&Signature=d9WDL0Hpw1WyVQw2Qlsw3ZFybHihnKsR4gcafQSF111fnXxKdWCNyFYUeAcnKxkGgTt775crZc6MJKpDbOvlLCL4Zsyo~TnVfBQI4GAW8BLADKecoV9lgk5PS5kqZEDu-u-kbqRGZPFG8x0nBJZvc0NMnHiYC1PZSKFiU86w2A48sPGnbiVT9G4NQRTaQxI8BBSEn~ogUb~hdtX~tRzLZ5IQwFLFnSkKbaiDzm7x~EkNpn4ljnhT6gbfyfSBkeB5ebk1lmSBnK5zhGYOau~FLm6wR85pDtg29mPD1U43zrqC0NQA4~pWNOqqaaTDBTRkdYWyP2o1x1z72QQPTmjKkw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|نام۱=Matthew|نام خانوادگی۱=Waters|کد زبان=en|نام ویراستار=John and St. John|نام خانوادگی ویراستار=Curtis and Simpson}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=“Notes on the Medes and their 'Empire' from JER 25:25 to HDT 1.134” in A Common Cultural Heritage: Studies on Mesopotamia and the Biblical World in Honor of Barry L. Eichler|سال=2011|مکان=Bethesda, MD|ناشر=CDL Press|پیوند=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/45666193/Waters_2011_-_Medes_and_their_empire_Eichler_Fs-libre.pdf?1463412998=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DNotes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from.pdf&Expires=1780735198&Signature=PTS6el6OUA4t0WnzP9woFwkGDcwthcXrqM3exSuIh7tEydPsid1tWNO6-8jzwQqjjCecHC6ajXagOXWPidfZLegNfbcoAaL49WkFBeYGbFxxawXebk9ovQj5mzOQ99tMz9fdx1jj7GgoSPVqhfQXAJFKP6GFzVAgSFdSn~IkVV-rEPu0TNR~vXgkJrqrQc39UUef4ggwqcI5GBxxlaCC3N82gShigvF~6oj4xWOckb4209K4F02u04MFftetwBw5IQ61i6V99QJP6L4ENGpKpnMVOx57iGurH8RH8Ess8IdOsqJ85Hl1ZwbPWZyO1hi8CaEp4hVLW3wFgMCscteDXw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|نام۱=Matthew|نام خانوادگی۱=Waters|کد زبان=en|نام ویراستار=reza|نام خانوادگی ویراستار=Grant Frame et al}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=Medes (Μῆδοι, οἱ) in The Herodotus Encyclopedia|سال=2021|مکان=Hoboken, NJ|ناشر=Wiley Blackwell|پیوند=https://helios.eie.gr/helios/bitstream/10442/16845/2/2021_Medes_HerEnc_AZ.pdf|نام۱=Antigoni|نام خانوادگی۱=Zournatzi|کد زبان=en|نام ویراستار=Christopher|نام خانوادگی ویراستار=Baron}} | |||
{{پایان چپچین}} | |||
{{پایان منابع}} | |||
