پیشنویس:آیه ولایت: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''آیه | '''آیه ولایت؛''' آیه ۵۵ سوره مائده.<ref group="دیدگاه">بهتر نبود که از نظر محتوا معرفی میشد؟ نوشتن مقاله با این دست فرمان سودی ندارد. بهتر از این در ویکی پدیا و بعد در ویکی شیعه وجود دارد. دلیل ندراد که ما کمتر از آن را بنویسیم و نشر کنیم. مقالات ما باید یک گام جلو تر از آنها باشد. رویکرد اجتماعی و فرهنگی یعنی تجلی این بحث در فرهنگ ایرانی اسلامی اصلا در این مقاله دیده نمیشود. چیزی که دقیقا وجه تمایز ما باید از ویکی های دیگر است. </ref> | ||
آیه ولایت از ارکان استدلال شیعه در اثبات امامت امام علی است که بر اساس شأن نزول، به انفاق ایشان در حال رکوع اشاره دارد. به تصریح آیه سرپرستی مسلمانان تنها در اختیار خدا، رسولش و مؤمنانی است که در حال رکوع، صدقه میدهند. مفاد این آیه و حدیث انگشتربحشی امام علی در اشعار فارسی و عربی بازتاب یافته است. عالمان اهل سنت برخلاف شیعیان واژه «ولیّ» در آیه را به دوست و یاور معنا کردهاند.<ref group="دیدگاه">قرار نیست که آیه فقط با رویکرد شیعی نوشته شود. تفاسیر مختلف بیاید. </ref> | |||
== محتوا == | == محتوا == | ||
آیه ۵۵ سوره مائده که در میان | آیه ۵۵ سوره مائده که در میان شیعیان به آیه ولایت شهرت یافته است.<ref>{{پک|دفتر تبلیغات اسلامی||ک=فرهنگنامه علوم قرآن|ص=۲۴۴|ج=۱}}</ref> یکی از ارکان استدلالی آنان در اثبات مقام ولایت و جانشینی امام علی پس از پیامبر اسلام محسوب میگردد.<ref>جعفری و دیگران، «تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع)»، تفسیرپژوهی اثری، ص۳۴۱.</ref> در دیدگاه شماری از صاحبنظران، این آیه در ردیف قویترین مستندات قرآنی در تبیین امامت او توصیف شده است.<ref>جعفری و دیگران، تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع)»، تفسیرپژوهی اثری، ص۳۴۱.</ref> در این دیدگاه، ولایت و سرپرستی جامعه اسلامی منحصراً در اختیار خداوند، رسول او و مؤمنانی قرار دارد که در حالت رکوعِ نماز، به ادای زکات (صدقه) مبادرت میورزند.<ref>طباطبایی، تفسیر المیزان، ۶ : ۵ ـ ۸.</ref> بنابر روایات معتبرِ شأن نزول<ref>{{پک|مکارم شیرازی||ک=تفسیر نمونه|ص=۵۳۰ـ۵۳۲|ج=۴}}</ref> و اتفاقنظر مفسران شیعه تنها مصداقِ آیه که واجد ویژگیِ انفاق در حال رکوع است، امام علی است.<ref>{{پک|ایجی||ک=شرح المواقف|ص=۳۶۰|ج=۸}}</ref> | ||
== معنای متفاوت کلمه ولیّ در باور شیعه و اهل سنت == | درباره مصداق آیه در بعضی تفاسیر اهلسنت چهار دیدگاه وجود دارد؛ نخست، امام علی به استناد ماجرای انفاق در رکوع. سه دیدگاه دیگر شامل عبادة بن صامت، [[ابوبکر|ابوبکر بن ابیقحافه]] و عموم مسلمانان است.<ref>{{پک|ابنالجوزی||ک=زاد المسیر فی علم التفسیر|ص=۵۶۱|ج=۱}}</ref> | ||
=== معنای متفاوت کلمه ولیّ در باور شیعه و اهل سنت === | |||
اهل سنت کلمه ولیّ در آیه را به معنای «دوست و یاور» دانستهاند. این واژه معانی متعددی دارد. به گفته ناصر مکارم شیرازی، تفسیر اهل سنت با قرائن درونی آیه در تضاد است. نخست، وجود ادات حصر «إِنَّمَا» نشان میدهد که این ولایت، یک جایگاه منحصربهفرد است و نه یک صفت عمومی. دوم، قرینه مهمِ «صدقه دادن در رکوع» ثابت میکند که این ولایت اختصاص به فردی دارد که در لحظهای خاص مال خود را برای خدا بخشیده است. اگر معنای آیه تنها دوستی بود، نیازی به ذکر این واقعه و منحصر کردن آن نبود. بنابراین تنها معنای «سرپرستی، تصرف و صاحباختیار بودن» باقی میماند. این معنا نیز با قرار گرفتنِ ولایتِ مؤمن در کنار ولایتِ خدا و رسول در متن آیه کاملاً همخوانی دارد.<ref>{{پک|مکارم شیرازی||ک=پیام قرآن|ص=۱۹۷|ج=۹}}</ref> | |||
== شأن نزول == | == شأن نزول == | ||
مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز میدانند. مفسران سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن | مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز میدانند. تعداد زیادی از مفسران و محدثان سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم همین دیدگاه را نقل کردهاند.<ref>{{پک|امینی||ک=الغدیر|ص=۵۲ـ۵۳|ج=۲}}</ref> بنابر آنچه در روایات و تفاسیر آمده روزی فقیری وارد مسجد پیامبر شد و تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم، ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال امام علی که در حال رکوع نماز بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. سپس پیامبر با دیدن این واقعه شروع به دعا کرد و از خدا خواست علی را وزیر و پشتیبان خود قرار دهد. آن گاه این آیه نازل شد.<ref>{{پک|طبرسی||ک=مجمع البیان|ص=۳۶۱-۳۶۲|ج=۳}} {{پک|مکارم شیرازی||ک=تفسیر نمونه|ص=۵۳۰-۵۳۲|ج=۴}}</ref> | ||
بر اساس خبری، انگشتربخشی در شهر مکه و پس از بازگشت امام از مأموریتی در یمن به وقوع پیوست.<ref>{{پک|ابنطاوس||ک=الإقبال بالأعمال الحسنه|ص=۲۴۱|ج=۲}}</ref> شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذیالحجه سال دهم هجری دانسته است.<ref>{{پک|شیخ مفید||ک=مسار الشیعه|ص=۴۱|ج=}}</ref> علامه حلی گزارش میکند که نزول آیه ولایت درباره انگشتربخشی امام علی، حتی در معتبرترین کتابهای روایی اهلسنت، یعنی صحاح سته نیز آمده است.<ref>{{پک|حلی||ک=نهج الحق و کشف الصدق|ص=۱۷۲|ج=۱}}</ref> برخی مفسران اهل سنت شأن نزول دیگری نیز گزارش کردهاند.<ref>{{پک|واحدی||ک=اسباب النزول|ص=۱۹۹|ج=۱}}</ref> | |||
== حضور قلب و انگشتربخشی == | |||
برخی نسبت میان «حضور قلب در نماز» و «پاسخ به نیازمند در حین عبادت» در این شأن نزول را مورد پرسش قرار دادهاند. گفتهاند فنای کامل در عبادت و ذکر خدا با شنیدن صدای سائل و انگشتربخشی در تضاد است. افزون بر اینکه گزارش کشیدن تیر از پای امام علی در حال نماز مخلصانه او در میدان نبرد با این توجه به فقیر در رکوع همخوانی ندارد. با این حال سه پاسخ به این پرسش داده شده است: | |||
۱. تنوع مراتب حضور قلب''':''' حضورِ قلب در نماز لزوماً به معنای بیخبریِ مطلق از محیط نیست؛ چنانکه در سیره پیامبر نیز حالات متفاوتی از «جذبه کامل» تا «توجه به امور پیرامونی» گزارش شده است. بنابراین اولیا میتوانند ضمنِ حفظ خضوع و خشوع کامل در نماز، در مواردی از محیط پیرامون نیز آگاهی داشته باشند. | |||
۲. تفاوت موارد''':''' خارج کردن پیکان از پا، اقدامی با نفع «شخصی و جسمی» است که با تمرکز بر امر الهی در تضاد است؛ اما کمک به محروم، یک عمل عبادی و موجب تقرب الهی محسوب میشود. بنابراین توجه به نیازِ سائل، خروج از نماز محسوب نمیشود، بلکه ادامه عبادت در قالبِ خدمت به خلق است. | |||
۳. هدایت ویژه الهی: توجه امام به سائل، نه ناشی از غفلت از نماز، بلکه برخاسته از الهام و هدایتِ ویژه الهی برای پاسخ به نیاز بندهای محروم بوده است.<ref>{{پک|صداقت||ک=وبسایت پژوهه|ف=حضرت علی(ع) و بخشیدن انگشتر در نماز}}</ref> | |||
== جایگاه و اهمیت == | |||
صاحبنظران علوم اسلامی در زمینههای [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداختهاند. آیه ولایت یکی از نُه آیهای است که در آنها از امام علی بهعنوان مؤمن یاد شده و ایمان راستین او تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است.<ref>{{پک|حکیمباشی||ک=پژوهشهای قرآنی|ف=سبب نزول آیه ولایت|ص=۲-۴}}</ref> امامان شیعه پیوسته برای اثبات امامت و واجب بودن اطاعت از اوصیای الهی به آیه ولایت استناد کردهاند<ref>{{پک|کلینی||ک=الکافی|ص=۲۸۸ و ۴۲۷، ۲: ۵۱۳|ج=۱}}</ref> این آیه توسط پیامبر در روز غدیر و بههنگام ایراد متن خطبه غدیر مورد استناد و تفسیر قرار گرفت.<ref>{{پک|صافی||ک=تفسیر الصافی|ص=۴۵|ج=۲}}</ref> | |||
== آیه ولایت در آیینه شعر == | |||
گروهی از شاعران برجستهٔ زبان فارسی در اشعار خود به آیه ولایت و فضلیت آن برای امام علی پرداختهاند. [[سید محمدحسین شهریار|شهریار]] در غزل مشهور خود سروده است: | |||
برو ای گدای مسکین در خانۀ علی زن | |||
که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را<ref>لطفی، «یک آیه در نگاه شاعران»، کوثر، ۷۷.</ref> | |||
در زبان شاعران گاه با واژهٔ نخست آیه ولایت یعنی إنَّما بدان اشاره میشود. آنان آیه انّما را به تاج و تخت معنوی امام علی تشبیه کردهاند. میرزا حبیب الله مجتهد خراسانی گفته است: | |||
شاهی که بر سر نهاد دیهیم... | |||
از افسر انّما علی بود | |||
خوشدل تهرانی چنین میسراید: | |||
آری آری مرتضی بر مسند احمد نشست | |||
آری آری هل اتی از انّما افسر گرفت | |||
منزوی تهرانی هم میگوید: | |||
علی شهی است که از انّما، ز بار خدای | |||
گرفت تاج کرامت به دادن خاتم | |||
این مطلب در شعر نادری مشهدی با تعبیر زیر سامان مییابد: | |||
سلطان انّما تاج، دارای لا فتی تخت | |||
مولای هر دو عالم، با شبیر و شبّر | |||
میرزا علی آشوب آشتیانی و بنایی یزدی نیز در همین معنا ابیاتی سرودهاند.<ref>لطفی، «یک آیه در نگاه شاعران»، کوثر، ۷۷ ـ ۷۸.</ref> | |||
=== در شعر عربی === | |||
شاعران عربزبان از همان عصر نزول آیه ولایت و وقوع خاتمبخشی امام علی بدان پرداختهاند. برای نمونه حسان بن ثابت جزو اولین شاعرانی است که آیه ولایت و شأن نزول آن را فضیلتی برای امام علی برشمرده است: | |||
فََأَنتَ الّذى أَعْطَيتَ اِذ كُنتَ راكعاً | |||
زكاة فَدَتْکَ النَّفسُ يا خيرَ راكعِ | |||
'''ترجمه:''' تو همان كسى هستى كه در حال ركوع زكات دادى، جان به قربانت اى بهترين ركوعكننده! | |||
فأنزل فيک اللّٰهُ خيرَ ولاية | |||
وَ أَثْبَتَها أثنى كتابِ الشَّرائع | |||
'''ترجمه''': ازاينرو خداوند بهترين ولايت را در مورد تو فروفرستاد و آن را در كتاب شرائع (قرآن) ثبت فرمود.<ref>حسینی میلانی، نگاهی به آیه ولایت، ۲۶.</ref> | |||
دِعْبل خُزایی از شاعران و اصحاب امام کاظم و امام رضا هم در شعر خود به خاتمبخشی امام علی در رکوع اشاره کرده و بر حقانیت او احتجاج میکند: | |||
إذْ جاءَه المِسكينُ حالَ صَلاتِه | |||
فَامْتـدَّ طـوعا بِالذِّراعِ و بِاليدِ | |||
'''ترجمه:''' هنگامی که آن مسکین در حال نماز نزدش آمد، او با گشادهرویی دستش را دراز کرد؛ | |||
فَتَناولَ المسكينُ مِنه خـاتَما | |||
هِبَةَ الكريم الأَجْـود بن الأَجْود | |||
'''ترجمه''': پس آن مسکین انگشتری از او گرفت؛ هدیهای از بخشندهترینِ کریمان، که خود فرزندِ بخشندهترینِ بخشندگان است. | |||
فَاخْتَصَّهُ الرَّحْمنُ في تَـنْزيلِهِ | |||
مَنْ حاز مثل فخـاره فـليُعْدِدِ | |||
'''ترجمه''': پس خداوند در قرآنش او را [به ولایت] اختصاص داد؛ هر کس [مانند او] چنین افتخاری دارد، بیاید و برشمارد! | |||
إنَّ الإلهَ وَليـُّكُم ورسولـُهُ | |||
والمؤمنينَ فَمَنْ يَشَأْ فَلْيُجـحدِ | |||
'''ترجمه''': [که] قطعاً خداوند و رسولش و کسانی که ایمان آوردهاند، ولیّ شما هستند؛ پس هر که میخواهد [این حقیقت را] انکار کند [و به راه خود برود].<ref>{{پک|امینی||ک=الغدیر|ص=۳۸۲|ج=۲}}</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
{{پانویس پیشنویس}} | |||
==منابع== | ==منابع== | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنطاووس|نام=علی بن موسی|عنوان=الإقبال بالأعمال الحسنه|سال=۱۳۷۶|مکان=قم|ناشر=دفتر تبلیعات اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/71423/2/241/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنالجوزی|نام=عبدالرحمن بن علی|عنوان=زاد المسیر فی علم التفسیر|سال=۱۳۷۶|مکان=بیروت|ناشر=دار الکتاب العربی|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/41773/1/561|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۱}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امینی|نام=عبدالحسین|عنوان=الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب|سال=|مکان=|ناشر=|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/15083/2/52/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87_%D9%88|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۲}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ایجی|نام=میرسید شریف|عنوان=شرح المواقف|سال=|مکان=قم|ناشر=افست|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/71427/8/360|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۸}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جعفری|نام۱=سید جعفر|تاریخ=پاییز و زمستان ۱۴۰۳|عنوان=تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع) با نقد و بررسی تطبیقی آیه ۵۵ سوره مائده ازمنظر طبرسی و آلوسی|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/385529/|ژورنال=تفسیرپژوهی اثری|دوره=|شماره=بیست و دوم|صفحات=۳۳۹ـ۳۵۹|نام۲=رضا|نام خانوادگی۲=جمالی|نام۳=مهدی|نام خانوادگی۳=ایمانی مقدم}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسینی میلانی|نام=علی|عنوان=نگاهی به آیه ولایت|سال=۱۳۸۶|مکان=قم|ناشر=الحقائق|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۸}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حکیمباشی|نام۱=حسن|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=سبب نزول آیه ولایت|پیوند=https://lib.eshia.ir/10254/2/4/%D8%A2%DB%8C%D9%87_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA|ژورنال=پژوهشهای قرآنی|دوره=دوم|شماره=|صفحات=}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حلی|نام=حسن بن یوسف|عنوان=نهج الحق و کشف الصدق|سال=۱۹۸۲|مکان=بیروت|ناشر=دار الکتب اللبنانیه|پیوند نویسنده=|پیوند=[https://lib.eshia.ir/70773/1/172|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۱}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی|نام=|عنوان=فرهنگنامه علوم قرآن|سال=|مکان=قم|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/26683/1/244/%D8%A2%DB%8C%D9%87_%DB%B5%DB%B5_%D9%85%D8%A7%D8%A6%D8%AF%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D8%A2%DB%8C%D9%87_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۱}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شیخ مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=مسار الشیعه|سال=۱۴۱۴|مکان=بیروت|ناشر=دارالمفید|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/15246/1/41|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی|نام=محسن|عنوان=تفسیر الصافی|سال=|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الأعلمی للمطبوعات|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/13222/2/45/%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۲}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=حضرت علی(ع) و بخشیدن انگشتر در حال نماز|نشانی=http://pajoohe.ir/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%91%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2__a-31274.aspx/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع|تاریخ=۱۴ دی ۱۳۸۶|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=پژوهه|نام خانوادگی۱=صداقت|نام۱=مجتبی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=محمد حسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۵۲|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الأعلمی للمطبوعات|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۶}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبرسی|نام=فضل بن حسن|عنوان=مجمع البیان فی تفسیر القرآن|سال=۱۴۱۵|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الأعلمی للمطبوعات|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/12023/3/361|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۳}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلینی|نام=محمد بن یعقوب|عنوان=الکافی|سال=۱۴۰۷|مکان=قم|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/11005/1/288|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۱ و ۲}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=لطفی|نام۱=علیرضا|تاریخ=۱۳۸۲|عنوان=یک آیه در نگاه شاعران|پیوند=|ژورنال=کوثر|دوره=|شماره=۷ و ۸|صفحات=۷۵ـ۸۱}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|نام=ناصر|عنوان=پیام قرآن|سال=۱۳۸۶|مکان=تهران|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/10312/9/197/%DA%A9%D9%84%D9%85%D9%87_%D9%88%D9%84%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D9%87_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۹}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|نام=ناصر|عنوان=تفسیر نمونه|سال=|مکان=تهران|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/27575/4/532|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۴}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=واحدی|نام=علی بن احمد|عنوان=اسباب النزول|سال=۱۴۱۲|مکان=دمام|ناشر=دار الإصلاح|پیوند نویسنده=|پیوند=https://lib.eshia.ir/41805/1/199/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=۱}} | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۸
آیه ولایت؛ آیه ۵۵ سوره مائده.[دیدگاه ۱]
آیه ولایت از ارکان استدلال شیعه در اثبات امامت امام علی است که بر اساس شأن نزول، به انفاق ایشان در حال رکوع اشاره دارد. به تصریح آیه سرپرستی مسلمانان تنها در اختیار خدا، رسولش و مؤمنانی است که در حال رکوع، صدقه میدهند. مفاد این آیه و حدیث انگشتربحشی امام علی در اشعار فارسی و عربی بازتاب یافته است. عالمان اهل سنت برخلاف شیعیان واژه «ولیّ» در آیه را به دوست و یاور معنا کردهاند.[دیدگاه ۲]
محتوا
آیه ۵۵ سوره مائده که در میان شیعیان به آیه ولایت شهرت یافته است.[۱] یکی از ارکان استدلالی آنان در اثبات مقام ولایت و جانشینی امام علی پس از پیامبر اسلام محسوب میگردد.[۲] در دیدگاه شماری از صاحبنظران، این آیه در ردیف قویترین مستندات قرآنی در تبیین امامت او توصیف شده است.[۳] در این دیدگاه، ولایت و سرپرستی جامعه اسلامی منحصراً در اختیار خداوند، رسول او و مؤمنانی قرار دارد که در حالت رکوعِ نماز، به ادای زکات (صدقه) مبادرت میورزند.[۴] بنابر روایات معتبرِ شأن نزول[۵] و اتفاقنظر مفسران شیعه تنها مصداقِ آیه که واجد ویژگیِ انفاق در حال رکوع است، امام علی است.[۶]
درباره مصداق آیه در بعضی تفاسیر اهلسنت چهار دیدگاه وجود دارد؛ نخست، امام علی به استناد ماجرای انفاق در رکوع. سه دیدگاه دیگر شامل عبادة بن صامت، ابوبکر بن ابیقحافه و عموم مسلمانان است.[۷]
معنای متفاوت کلمه ولیّ در باور شیعه و اهل سنت
اهل سنت کلمه ولیّ در آیه را به معنای «دوست و یاور» دانستهاند. این واژه معانی متعددی دارد. به گفته ناصر مکارم شیرازی، تفسیر اهل سنت با قرائن درونی آیه در تضاد است. نخست، وجود ادات حصر «إِنَّمَا» نشان میدهد که این ولایت، یک جایگاه منحصربهفرد است و نه یک صفت عمومی. دوم، قرینه مهمِ «صدقه دادن در رکوع» ثابت میکند که این ولایت اختصاص به فردی دارد که در لحظهای خاص مال خود را برای خدا بخشیده است. اگر معنای آیه تنها دوستی بود، نیازی به ذکر این واقعه و منحصر کردن آن نبود. بنابراین تنها معنای «سرپرستی، تصرف و صاحباختیار بودن» باقی میماند. این معنا نیز با قرار گرفتنِ ولایتِ مؤمن در کنار ولایتِ خدا و رسول در متن آیه کاملاً همخوانی دارد.[۸]
شأن نزول
مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز میدانند. تعداد زیادی از مفسران و محدثان سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم همین دیدگاه را نقل کردهاند.[۹] بنابر آنچه در روایات و تفاسیر آمده روزی فقیری وارد مسجد پیامبر شد و تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم، ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال امام علی که در حال رکوع نماز بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. سپس پیامبر با دیدن این واقعه شروع به دعا کرد و از خدا خواست علی را وزیر و پشتیبان خود قرار دهد. آن گاه این آیه نازل شد.[۱۰]
بر اساس خبری، انگشتربخشی در شهر مکه و پس از بازگشت امام از مأموریتی در یمن به وقوع پیوست.[۱۱] شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذیالحجه سال دهم هجری دانسته است.[۱۲] علامه حلی گزارش میکند که نزول آیه ولایت درباره انگشتربخشی امام علی، حتی در معتبرترین کتابهای روایی اهلسنت، یعنی صحاح سته نیز آمده است.[۱۳] برخی مفسران اهل سنت شأن نزول دیگری نیز گزارش کردهاند.[۱۴]
حضور قلب و انگشتربخشی
برخی نسبت میان «حضور قلب در نماز» و «پاسخ به نیازمند در حین عبادت» در این شأن نزول را مورد پرسش قرار دادهاند. گفتهاند فنای کامل در عبادت و ذکر خدا با شنیدن صدای سائل و انگشتربخشی در تضاد است. افزون بر اینکه گزارش کشیدن تیر از پای امام علی در حال نماز مخلصانه او در میدان نبرد با این توجه به فقیر در رکوع همخوانی ندارد. با این حال سه پاسخ به این پرسش داده شده است:
۱. تنوع مراتب حضور قلب: حضورِ قلب در نماز لزوماً به معنای بیخبریِ مطلق از محیط نیست؛ چنانکه در سیره پیامبر نیز حالات متفاوتی از «جذبه کامل» تا «توجه به امور پیرامونی» گزارش شده است. بنابراین اولیا میتوانند ضمنِ حفظ خضوع و خشوع کامل در نماز، در مواردی از محیط پیرامون نیز آگاهی داشته باشند.
۲. تفاوت موارد: خارج کردن پیکان از پا، اقدامی با نفع «شخصی و جسمی» است که با تمرکز بر امر الهی در تضاد است؛ اما کمک به محروم، یک عمل عبادی و موجب تقرب الهی محسوب میشود. بنابراین توجه به نیازِ سائل، خروج از نماز محسوب نمیشود، بلکه ادامه عبادت در قالبِ خدمت به خلق است.
۳. هدایت ویژه الهی: توجه امام به سائل، نه ناشی از غفلت از نماز، بلکه برخاسته از الهام و هدایتِ ویژه الهی برای پاسخ به نیاز بندهای محروم بوده است.[۱۵]
جایگاه و اهمیت
صاحبنظران علوم اسلامی در زمینههای تفسیر، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداختهاند. آیه ولایت یکی از نُه آیهای است که در آنها از امام علی بهعنوان مؤمن یاد شده و ایمان راستین او تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است.[۱۶] امامان شیعه پیوسته برای اثبات امامت و واجب بودن اطاعت از اوصیای الهی به آیه ولایت استناد کردهاند[۱۷] این آیه توسط پیامبر در روز غدیر و بههنگام ایراد متن خطبه غدیر مورد استناد و تفسیر قرار گرفت.[۱۸]
آیه ولایت در آیینه شعر
گروهی از شاعران برجستهٔ زبان فارسی در اشعار خود به آیه ولایت و فضلیت آن برای امام علی پرداختهاند. شهریار در غزل مشهور خود سروده است:
برو ای گدای مسکین در خانۀ علی زن
که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را[۱۹]
در زبان شاعران گاه با واژهٔ نخست آیه ولایت یعنی إنَّما بدان اشاره میشود. آنان آیه انّما را به تاج و تخت معنوی امام علی تشبیه کردهاند. میرزا حبیب الله مجتهد خراسانی گفته است:
شاهی که بر سر نهاد دیهیم...
از افسر انّما علی بود
خوشدل تهرانی چنین میسراید:
آری آری مرتضی بر مسند احمد نشست
آری آری هل اتی از انّما افسر گرفت
منزوی تهرانی هم میگوید:
علی شهی است که از انّما، ز بار خدای
گرفت تاج کرامت به دادن خاتم
این مطلب در شعر نادری مشهدی با تعبیر زیر سامان مییابد:
سلطان انّما تاج، دارای لا فتی تخت
مولای هر دو عالم، با شبیر و شبّر
میرزا علی آشوب آشتیانی و بنایی یزدی نیز در همین معنا ابیاتی سرودهاند.[۲۰]
در شعر عربی
شاعران عربزبان از همان عصر نزول آیه ولایت و وقوع خاتمبخشی امام علی بدان پرداختهاند. برای نمونه حسان بن ثابت جزو اولین شاعرانی است که آیه ولایت و شأن نزول آن را فضیلتی برای امام علی برشمرده است:
فََأَنتَ الّذى أَعْطَيتَ اِذ كُنتَ راكعاً
زكاة فَدَتْکَ النَّفسُ يا خيرَ راكعِ
ترجمه: تو همان كسى هستى كه در حال ركوع زكات دادى، جان به قربانت اى بهترين ركوعكننده!
فأنزل فيک اللّٰهُ خيرَ ولاية
وَ أَثْبَتَها أثنى كتابِ الشَّرائع
ترجمه: ازاينرو خداوند بهترين ولايت را در مورد تو فروفرستاد و آن را در كتاب شرائع (قرآن) ثبت فرمود.[۲۱]
دِعْبل خُزایی از شاعران و اصحاب امام کاظم و امام رضا هم در شعر خود به خاتمبخشی امام علی در رکوع اشاره کرده و بر حقانیت او احتجاج میکند:
إذْ جاءَه المِسكينُ حالَ صَلاتِه
فَامْتـدَّ طـوعا بِالذِّراعِ و بِاليدِ
ترجمه: هنگامی که آن مسکین در حال نماز نزدش آمد، او با گشادهرویی دستش را دراز کرد؛
فَتَناولَ المسكينُ مِنه خـاتَما
هِبَةَ الكريم الأَجْـود بن الأَجْود
ترجمه: پس آن مسکین انگشتری از او گرفت؛ هدیهای از بخشندهترینِ کریمان، که خود فرزندِ بخشندهترینِ بخشندگان است.
فَاخْتَصَّهُ الرَّحْمنُ في تَـنْزيلِهِ
مَنْ حاز مثل فخـاره فـليُعْدِدِ
ترجمه: پس خداوند در قرآنش او را [به ولایت] اختصاص داد؛ هر کس [مانند او] چنین افتخاری دارد، بیاید و برشمارد!
إنَّ الإلهَ وَليـُّكُم ورسولـُهُ
والمؤمنينَ فَمَنْ يَشَأْ فَلْيُجـحدِ
ترجمه: [که] قطعاً خداوند و رسولش و کسانی که ایمان آوردهاند، ولیّ شما هستند؛ پس هر که میخواهد [این حقیقت را] انکار کند [و به راه خود برود].[۲۲]
پانویس
- ↑ دفتر تبلیغات اسلامی، فرهنگنامه علوم قرآن، ۱: ۲۴۴.
- ↑ جعفری و دیگران، «تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع)»، تفسیرپژوهی اثری، ص۳۴۱.
- ↑ جعفری و دیگران، تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع)»، تفسیرپژوهی اثری، ص۳۴۱.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۶ : ۵ ـ ۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۴: ۵۳۰ـ۵۳۲.
- ↑ ایجی، شرح المواقف، ۸: ۳۶۰.
- ↑ ابنالجوزی، زاد المسیر فی علم التفسیر، ۱: ۵۶۱.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۹: ۱۹۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ۲: ۵۲ـ۵۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۳: ۳۶۱-۳۶۲. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۴: ۵۳۰-۵۳۲.
- ↑ ابنطاوس، الإقبال بالأعمال الحسنه، ۲: ۲۴۱.
- ↑ شیخ مفید، مسار الشیعه، ۴۱.
- ↑ حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ۱: ۱۷۲.
- ↑ واحدی، اسباب النزول، ۱: ۱۹۹.
- ↑ صداقت، «حضرت علی(ع) و بخشیدن انگشتر در نماز»، وبسایت پژوهه.
- ↑ حکیمباشی، «سبب نزول آیه ولایت»، پژوهشهای قرآنی، ۲-۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱: ۲۸۸ و ۴۲۷، ۲: ۵۱۳.
- ↑ صافی، تفسیر الصافی، ۲: ۴۵.
- ↑ لطفی، «یک آیه در نگاه شاعران»، کوثر، ۷۷.
- ↑ لطفی، «یک آیه در نگاه شاعران»، کوثر، ۷۷ ـ ۷۸.
- ↑ حسینی میلانی، نگاهی به آیه ولایت، ۲۶.
- ↑ امینی، الغدیر، ۲: ۳۸۲.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ بهتر نبود که از نظر محتوا معرفی میشد؟ نوشتن مقاله با این دست فرمان سودی ندارد. بهتر از این در ویکی پدیا و بعد در ویکی شیعه وجود دارد. دلیل ندراد که ما کمتر از آن را بنویسیم و نشر کنیم. مقالات ما باید یک گام جلو تر از آنها باشد. رویکرد اجتماعی و فرهنگی یعنی تجلی این بحث در فرهنگ ایرانی اسلامی اصلا در این مقاله دیده نمیشود. چیزی که دقیقا وجه تمایز ما باید از ویکی های دیگر است.
- ↑ قرار نیست که آیه فقط با رویکرد شیعی نوشته شود. تفاسیر مختلف بیاید.
منابع
- ابنطاووس، علی بن موسی (۱۳۷۶). الإقبال بالأعمال الحسنه. قم: دفتر تبلیعات اسلامی.
- ابنالجوزی، عبدالرحمن بن علی (۱۳۷۶). زاد المسیر فی علم التفسیر. ج. ۱. بیروت: دار الکتاب العربی.
- امینی، عبدالحسین. الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب. ج. ۲.
- ایجی، میرسید شریف. شرح المواقف. ج. ۸. قم: افست.
- جعفری، سید جعفر؛ جمالی، رضا؛ ایمانی مقدم، مهدی (پاییز و زمستان ۱۴۰۳). «تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع) با نقد و بررسی تطبیقی آیه ۵۵ سوره مائده ازمنظر طبرسی و آلوسی». تفسیرپژوهی اثری (بیست و دوم): ۳۳۹ـ۳۵۹.
- حسینی میلانی، علی (۱۳۸۶). نگاهی به آیه ولایت. ج. ۸. قم: الحقائق.
- حکیمباشی، حسن (۱۳۹۷). «سبب نزول آیه ولایت». پژوهشهای قرآنی. دوم.
- حلی، حسن بن یوسف (۱۹۸۲). [نهج الحق و کشف الصدق مقدار
|پیوند=را بررسی کنید (کمک). ج. ۱. بیروت: دار الکتب اللبنانیه. - دفتر تبلیغات اسلامی. فرهنگنامه علوم قرآن. ج. ۱. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۴). مسار الشیعه. بیروت: دارالمفید.
- صافی، محسن. تفسیر الصافی. ج. ۲. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- صداقت، مجتبی (۱۴ دی ۱۳۸۶). «حضرت علی(ع) و بخشیدن انگشتر در حال نماز». پژوهه. دریافتشده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
- طباطبایی، محمد حسین (۱۳۵۲). المیزان فی تفسیر القرآن. ج. ۶. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ج. ۳. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. ج. ۱ و ۲. قم: دار الکتب الاسلامیه.
- لطفی، علیرضا (۱۳۸۲). «یک آیه در نگاه شاعران». کوثر (۷ و ۸): ۷۵ـ۸۱.
- مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). پیام قرآن. ج. ۹. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. ج. ۴. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- واحدی، علی بن احمد (۱۴۱۲). اسباب النزول. ج. ۱. دمام: دار الإصلاح.