بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''{{درشت|بَدا در ظهور امام مهدی؛}}''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشت مقدر آن دوران براساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.
+'''{{درشت|بَدا در ظهور امام مهدی؛}}''' تغییر در زمان و نشانه‌های غیرحتمی ظهور امام مهدی بر پایه رفتارهای اجتماعی منتظران.
-بَدا در بحث ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانه‌های ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمی‌بودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بدا در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بدا در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل‌پذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بدا با علم ازلی و مشیت الهی، به‌عنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزه‌های مهدویت، مستلزم تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی است.
+بدا در [[ظهور]] امام مهدی در کلام [[شیعه]]، به معنای امکان تغییر در مقدرات الهی مرتبط با رویداد ظهور است. بر پایهٔ این آموزه، اصل وقوع ظهور، وعده‌ای قطعی و تغییرناپذیر است و بدا مشمول آن نمی‌شود؛ اما زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن تغییرپذیرند. این مفهوم کلامی، زمان ظهور را به مشیت الهی و رفتارهای اجتماعی منتظران، مانند  آمادگی جامعه، خودسازی و [[دعا]]، وابسته می‌داند.
 == مفهوم‌شناسی ==
-واژهٔ بدا بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، بدا به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند، براساس برخی حوادث و تحت‌شرایط و عوامل ویژه است. این مفهوم با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات، براساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف با پیوند دادن بدا به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، از رویکردهای کاهش‌گرایانه‌ای که آن را صرفاً به رخدادِ خلافِ پیش‌بینی تعریف می‌کنند، فاصله می‌گیرد.<ref>{{پک|دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref>
+واژهٔ بَدا به معنای آشکار شدن،<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، به معنای تغییر در قضای مشروط الهی، براساس برخی حوادث و عوامل ویژه است. این مفهوم با اصطلاح لوح محو و اثبات در آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف، بدا را به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، پیوند می‌دهد که امری متفاوت از رخداد خلاف پیش‌بینی است.<ref>{{پک|سجادی|1399|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ف=بداء|ص=}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> از میان سه فرض بدا در اصل [[ظهور]]، بدا در [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|زمان ظهور]] و بدا در [[نشانه‌های ظهور امام مهدی|نشانه‌های ظهور]]،<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن پذیرفته می‌شود و اصل ظهور و نشانه‌های حتمی آن تغییرناپذیر دانسته می‌شود.<ref>{{پک|واعظی و رضایی و فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref>
-در بحث از ظهور [[امام مهدی]] در منابع [[شیعه]]، برای بدا سه حوزه فرض شده است: بدا در اصل [[ظهور]]، بدا در [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|زمان ظهور،]] و بدا در [[نشانه‌های ظهور امام مهدی|نشانه‌های ظهور]].<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> با این حال، عموماً بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن پذیرفته می‌شود و اصل ظهور و نشانه‌های حتمی آن تغییرناپذیر دانسته می‌شود.<ref>{{پک|واعظی و رضایی و فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref><ref>{{پک|طالعی|۱۳۹۵|ک=مطالعات قرآن و حدیث سفینه|ف=تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل|ص=۱۶۵}}</ref>
 == بستر تاریخی و اجتماعی ==
-در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ [[انتظار]] و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مطرح شد.<ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}</ref> این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی ظهور از غیرحتمی انجامید.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به [[بدا]] یا [[تقیه]] تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۲۵۱|ج=۵۲}}</ref> بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}</ref>
+در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ [[انتظار]] و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، تغییرپذیری زمان ظهور با عنوان بداء از سوی محدثان و متکلمان امامیه مطرح شد.<ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}</ref> این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به [[بدا]] یا [[تقیه]] تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۲۵۱|ج=۵۲}}</ref> بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}</ref>
 == بدا در اصل ظهور ==
-در منابع امامیه، قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰–۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>
+در منابع امامیه، [[ظهور]] امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، در هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰–۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>
 == بدا در زمان ظهور ==
-دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی می‌داند، و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی تلقی می‌کند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه می‌تواند زمان آن را تغییر دهد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت (ع)|ص=۳۶–۳۷}}</ref><ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به‌عنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف می‌شود.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> در این چارچوب فکری، معرفت‌شناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمان‌هامی‌تواند به تسریع در ظهور بینجامد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن می‌شود.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵–۸ و ۱۱}}</ref> و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>
+دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی می‌داند و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنش‌های منتظران تلقی می‌کند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه می‌تواند زمان آن را تغییر دهد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت (ع)|ص=۳۶–۳۷}}</ref><ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به‌عنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف می‌شود.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> در این چارچوب فکری، معرفت‌شناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمان‌ها می‌تواند به تسریع در ظهور بینجامد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن می‌شود.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵–۸ و ۱۱}}</ref> و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>
 == بدا در نشانه‌های ظهور ==
-در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> در بداپذیری نشانه‌های غیرحتمی، میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بدا در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> دو نگاه اصلی وجود دارد:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیث‌پژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> گروه نخست بر تغییرناپذیری نشانه‌های حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که بدا در آنها راه ندارد؛<ref>{{پک|هادی‌زاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref><ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارند.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۶۳|ک=المیزان|ص=۳۸۱|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|صبایی، شاکر و رضوی|۱۳۹۷|ک=تحقیقات کلامی|ف=امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۷۹–۸۱}}</ref><ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزهٔ بداء و علم الهی|ص=۳۶}}</ref> رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است نه در اصل وقوع نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۳۴–۴۳|ج=}}</ref>
+در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> در بداپذیری نشانه‌های غیرحتمی، میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بدا در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> دو نگاه اصلی وجود دارد:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیث‌پژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> گروه نخست بر تغییرناپذیری نشانه‌های حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که بدا در آنها راه ندارد؛<ref>{{پک|هادی‌زاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارند.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۶۳|ک=المیزان|ص=۳۸۱|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|صبایی، شاکر و رضوی|۱۳۹۷|ک=تحقیقات کلامی|ف=امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۷۹–۸۱}}</ref><ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزهٔ بداء و علم الهی|ص=۳۶}}</ref> رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، نه در اصل وقوع نشانه.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۳۴–۴۳|ج=}}</ref>
 == پانویس ==
-{{پانویس }}
+{{پانویس}}
 == منابع ==
+{{آغاز منابع}}
-* {{یادکرد وب|عنوان=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)|نشانی=https://civilica.com/doc/2598575/|تاریخ=۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=سیویلیکا|نام خانوادگی۱=آزادمنش|نام۱=مطهره}}
+* {{یادکرد وب|عنوان=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان|نشانی=https://civilica.com/doc/2598575/|تاریخ=۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=سیویلیکا|نام خانوادگی۱=آزادمنش|نام۱=مطهره}}
-* {{یادکرد وب|عنوان=آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است|نشانی=https://noo.rs/3Jlxc|تاریخ=۲۰ دی ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بداء۱!}}|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه}}
+* {{یادکرد وب|عنوان=آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان تغییر، بداء و عدم وقوع مطرح است|نشانی=https://noo.rs/3Jlxc|تاریخ=۲۰ دی ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بداء۱!}}|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آیتی|نام=نصرت‌الله|عنوان=تأمل در نشانه‌های حتم ظهور|سال=۱۳۹۰|مکان=قم|ناشر=آینده روشن|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌منظور|نام=ابوالفضل جمال‌الدین محمد|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
@@ خط ۳۷: / خط ۳۵: @@
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خالد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/568891/تحلیل-مهدویت-ظهور-بدا-حکومت-مهدوی-در-احادیث-امام-جواد-علیه-السلام|ژورنال=مطالعات حدیث‌پژوهی|دوره=هشتم|شماره=پانزده|صفحات=۵۹–۸۲}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خدادادی|نام۱=سعید|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2131301/تحلیل-ارتباط-قضا-و-قدر-با-بداء-از-نگاه-فریقین|ژورنال=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|دوره=چهارم|شماره=هفتم|صفحات=۳۳۲–۳۵۱|نام۲=محمدعلی|نام خانوادگی۲=رضایی چراتی|نام۳=مجتبی|نام خانوادگی۳=قراباغی}}
-* {{یادکرد وب|عنوان=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/265224/%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%AA%D8%A3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۳ خرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=خبرگزاری رسا|نام خانوادگی۱=داستانپور|نام۱=محمد}}
+* {{یادکرد وب|عنوان=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/265224/گناهان-شیعیان-عامل-طولانی-شدن-غیبت-است-به-وجود-آمدن-بداء-سبب-تأخیر-در-ظهور-امام-زمان|تاریخ=۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=خبرگزاری رسا|نام خانوادگی۱=داستانپور|نام۱=محمد}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|پیوند نویسنده=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|پیوند=|کوشش=کاظم موسوی بجنوردی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=المفردات|سال=۱۴۱۲|مکان=دمشق|ناشر=الدار الشامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زهادت|نام=عبدالمجید|عنوان=معارف و عقاید 5|سال=۱۳۹۶|مکان=قم|ناشر=مرکز مدیریت حوزه علمیه قم|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۶۰۰۷۵۵۰۸۰X|دوره=}}
+* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=سجادی|نام=سید جعفر|مدخل=بداء|دانشنامه=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|سال=1399|ناشر=مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|مکان=تهران|کوشش=سید کاظم موسوی بجنوردی|پیوند مدخل=https://www.cgie.org.ir/fa/article/228402/بداء}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|پیوند=https://www.entizar.ir/article_73891.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=نهم|شماره=سی|صفحات=۸۹–۱۱۶}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صبایی|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور|پیوند=https://www.tkalam.ir/article_38941.html|ژورنال=تحقیقات کلامی|دوره=ششم|شماره=بیست|صفحات=۲۱۵–۲۳۳|نام۲=محمدتقی|نام خانوادگی۲=شاکر|نام۳=رسول|نام خانوادگی۳=رضوی}}
@@ خط ۴۶: / خط ۴۴: @@
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=کمال الدین و تمام النعمة|سال=۱۴۰۵|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین|پیوند=|کوشش=علی‌اکبر غفاری|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صمدی|نام۱=قنبرعلی|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=نقش مردم در تعجیل ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور|ژورنال=مشرق موعود|دوره=دوم|شماره=چهار|صفحات=۵۷–۷۲}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=طالعی|نام۱=عبدالحسین|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل|پیوند=https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1123442/تعلیقات-علی-بن-محمد-عاملی-بر-احادیث-ابواب-عدل|ژورنال=مطالعات قرآن و حدیث سفینه|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۴۳–۱۷۸}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=سید محمدحسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=اسماعیلیان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=محمد حسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=اسماعیلیان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبه|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=مؤسسه معارف اسلامی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات=۴۳–۶۸}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص)|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دار الکتب الإسلامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=مرآة العقول فی شرح أخبار آل‌الرسول|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الإسلامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ری‌شهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دار الحدیث|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ری‌شهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دارالحدیث|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۴۱۳|مکان=قم|ناشر=مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۴۱۳|مکان=قم|ناشر=مؤسسه آل‌البیت، کنگره شیخ مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=موسوی‌اصفهانی|نام=سید محمدتقی|عنوان=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=مدرسة الامام المهدی (ع)|پیوند=|کوشش=مؤسسة الامام المهدی (ع)|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=موسوی‌اصفهانی|نام=سید محمدتقی|عنوان=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=مدرسة الامام المهدی|پیوند=|کوشش=مؤسسة الامام المهدی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مولایی‌نیا|نام۱=عزت‌الله|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت|پیوند=https://mazaheb.urd.ac.ir/article_129627.html|ژورنال=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|دوره=هفتم|شماره=چهارده|صفحات=۳۸–۶۱}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مولایی‌نیا|نام۱=عزت‌الله|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی مسئله بداء از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت|پیوند=https://mazaheb.urd.ac.ir/article_129627.html|ژورنال=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|دوره=هفتم|شماره=چهارده|صفحات=۳۸–۶۱}}
 * {{یادکرد وب|عنوان=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟|نشانی=https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۲|وبگاه=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟}}
-* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نعمانی|نام=ابی عبدالله محمد بن ابن ابراهیم بن جعفر|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۲۲|مکان=قم|ناشر=انوار الهدی|پیوند=|کوشش=فارس حسون کریم|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نعمانی|نام=ابی‌عبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۲۲|مکان=قم|ناشر=انوار الهدی|پیوند=|کوشش=فارس حسون کریم|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واعظی|نام۱=محمود|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|پیوند=https://journal.ut.ac.ir/article_94057.html|ژورنال=فلسفه و کلام اسلامی|دوره=پنجاه و ششم|شماره=یکم|صفحات=۸۱–۹۴|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=رضایی|نام۳=رضا|نام خانوادگی۳=فقیه‌زاده}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ولی‌زاده|نام۱=محمدجواد|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|پیوند=https://www.entizar.ir/article_75114.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=دوازدهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۶۷–۹۰}}