شیر مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''شیر مادر'''}}؛ مایع حیاتی و تأمین‌کنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی.

شیر مادر نخستین و کامل‌ترین منبع تغذیه نوزاد است که بخش عمدۀ نیازهای غذایی و ایمنی او را، به‌ویژه در ماه‌های نخست زندگی، تأمین می‌کند. این مایع زیستی با ترکیبی پویا از مواد مغذی، پادتن‌ها، آنزیم‌ها و هورمون‌ها، در رشد جسمی، ایمنی و شناختی کودک نقش دارد و از دیدگاه پزشکی، بهداشتی و تغذیه‌ای ایده‌آل‌ترین شیوه تغذیه در دوره شیرخوارگی به‌شمار می‌رود. اهمیت شیر مادر تنها به کارکرد زیستی آن محدود نیست، بلکه در سیاست‌های سلامت عمومی، توصیه‌های سازمان‌های بین‌المللی و نیز آموزه‌های دینی و فرهنگی جایگاهی برجسته دارد و به‌عنوان عاملی مؤثر در پیوند عاطفی مادر و کودک، کاهش بیماری‌ها و حمایت از سلامت نسل آینده شناخته می‌شود.

== ترکیبات ==

شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آن‌ها را تا دو سالگی تأمین می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1071720/بررسی-تطبیقی-اهمیت-شیر-مادر-از-دیدگاه-قران-و-دانش-پزشکی حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> از جمله پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها (به‌صورت لاکتوز)، ویتامین‌ها، مواد معدنی شامل سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید و گوگرد،<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> آنزیم‌ها و هورمون‌ها است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین مواد قندی در شیر مادر به‌صورت لاکتوز است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا می‌کنند.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> این ماده‌به دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، بهترین منبع تغذیه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref><ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref><ref name=":12">[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.]</ref>  

ترکیب شیر مادر، متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارس‌بودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر می‌کند.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref>'''<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.</ref>''' این تغییر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> شیرمادر در نخستین روزها، به‌صورت [[آغوز]] (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح می‌شود.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref> همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیق‌تر (برای رفع تشنگی) و در انتها چرب‌تر (برای تأمین انرژی) می‌گردد؛ به‌طوری‌که شیر شبانه خاصیت آرام‌بخشی و خواب‌آوری بیشتری دارد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-تغییرات-و-هماهنگی-بدن-مادران-برای-شیردهی «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>

شیر مادر مهم‌ترین و بهترین منبع تغذیه نوزاد<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و مهم‌ترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> پادتن‌های موجود در شیر مادر مانع بیماری‌های مختلف در کودکان می‌شود و آنها را در برابر بیماری‌های تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون می‌دارد.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref>'''<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>''' کودکانی که از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در بزرگ‌سالی از سلامت بیشتری برخوردارند<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و کمتر به چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی مبتلا می‌شوند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.</ref><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>

شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش می‌دهد.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265.html الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص181.]</ref> بر اساس یافته‌های علمی، تغذیه انحصاری کودک از شیر مادر تا شش‌ماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> شیر مادر به سلامت روانی کودک نیز کمک می‌کند<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref> و نقش مهمی در [[اقتصاد خانواده]] دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> با تغذیه از شیر مادر حتی در مکان‌های بسیار گرم‌وخشک نیازی به [[آب]] اضافی برای کودک نیست.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.</ref>  

== کیفیت ==

شیر مادر از تغذیه، حالت‌های روحی و روانی مادر و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی اثر می‌پذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، [[برنج]]، [[آش جو|آش‌ جو]] و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و [[سیب‌زمینی]] و ترشی شیر مادر را کم می‌کند.<ref>جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.</ref> متخصصان مکیده‌شدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از [[زایمان]]، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کرده‌اند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص94.</ref> حالت‌های روانی منفی مانند [[استرس]]، هیجانات و تنش‌های روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiA4fLvwZiJAxXtKvsDHWGCC8gQFnoECCQQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F2114866%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25B4-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25AD%25DB%258C-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25AB-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B4-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D9%2585%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25AF&usg=AOvVaw2o8UfdXA3ba-7u_gxz3v8V&opi=89978449 دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»،  خبرگزاری مهر.]</ref> و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31413?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=143&viewType=html&query=گیاهی%20بسیار%20تلخ%20و%20بی‌ضرر جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، 1390ش، ص143.]</ref>

شیر مادر، نقشی بنیادین در رشد جسمانی و شکل‌گیری ساختار روحی و [[اخلاق|اخلاقی]] انسان ایفا می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/256447/شیر-ناپاك-خورده «شیر ناپاک خورده»، وب‌سایت تبیان.]</ref><ref>[https://www.ibna.ir/news/343244/خون-ما-حلال-تر-از-شیر-مادر-است «خون ما حلال‌تر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> [[سازمان بهداشت جهانی]] و [[یونیسف]] طی بیانیه‌ای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با شیر مادر در ۶ ماه نخست تأکید کرده و اول ماه [[آگوست]] را [[روز جهانی شیر مادر]] نامیده‌اند.<ref>[https://bankmaghaleh.ir/مقاله-شیر-مادر/ «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> در آموزه‌های اسلام نیز شیر مادر، بهترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/71860/100/323/لیس_للصبی_لبن_خیر_من_لبن_امه مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref>  

[[فرهنگ اسلامی]]، شیر مادر را عاملی اثرگذار در [[عاقبت‌به‌خیری]] انسان معرفی نموده است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/256447/شیر-ناپاك-خورده «شیر ناپاک خورده»، وب‌سایت تبیان.]</ref> حالات، افکار و نوع تغذیه مادر بر روحیات فرزند اثر می‌گذارد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/183138/امان-از-شیر-ناپاک-1 «امان از شیر ناپاک»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در فرهنگ اسلامی، به [[آداب]] معنوی مانند داشتن [[وضو]] هنگام [[شیردهی مادر|شیردهی]]، سفارش و به نقش شیر ناپاک در انحراف اخلاقی توجه شده‌ است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/183138/امان-از-شیر-ناپاک-1 «امان از شیر ناپاک»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

== شیر مادر در ادبیات فارسی ==

در ادبیات فارسی، شیر مادر استعاره‌ای برای انتقال اصالت، مِهر و گرایش‌های باطنی است. شاعران از جمله [[رودکی]]، [[سعدی]] و [[حافظ]] از این ترکیب برای بیان مفاهیمی چون وفاداری، عشق و شور عاطفی بهره برده‌اند. در ادبیات معاصر و اشعار آیینی، محبت امامان در دل [[شیعه|شیعیان]]، برآمده از اهتمام مادران به شیردهی به فرزند خود در مجالس ذکر [[اهل‌بیت]]، دانسته می‌شود.<ref>[https://www.ibna.ir/news/343244/خون-ما-حلال-تر-از-شیر-مادر-است «خون ما حلال‌تر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> ایرانیان در اصطلاحات عامیانه نیز از شیر مادر استفاده می‌کنند مانند [[ضرب‌المثل]] «از شیر مادر حلال‌تر».<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۰.</ref>