شیر مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

بدن مادر در پاسخ به [[بارداری]] و مکیدن سینه توسط نوزاد مایع سفید رنگی به نام [[شیر]] ترشح می‌کند. این شیر منبع غذایی غنی به‌منظور رشد و پرورش جسمی و روحی نوزاد است. تغذیه کودک با شیر مادر از جنبه‌های مختلفی هم برای مادر و هم نوزاد مفید است. در شیر مادر بیش از ۴۰۰ ماده غذایی، وجود دارد. مدت استفادهٔ نوزاد از شیر مادر از آغاز تولد تا قبل از دو سالگی است. از مهم‌ترین فواید شیر مادر، رشد بهتر مغز و سیستم عصبی کودک و افزایش ضریب هوشی او است. جایگزینی شیر مادر با شیرخشک و سایر مکمل‌های غذایی خصوصاً در ۶ ماه نخست تولد، خطرات جبران‌ناپذیری را در سلامت جسم و روح کودک ایجاد می‌کند. سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۷م، روزهای ۱–۷ آگوست، مصادف با دهم تا شانزدهم مرداد را به‌عنوان «هفته شیر مادر» نامیده است. تأثیرات شیر مادر در رشد مناسب کودک و همچنین در پیشگیری از بسیاری بیماری‌های غیر واگیردار اثبات شده است. با این‌حال بعضی تغییرات در سبک زندگی و عواملی مانند تبلیغات شرکت‌های تجاری، موجب شده اهمیت شیر مادر در بعضی خانواده‌ها کم‌رنگ شود.

== '''ماهیت و ترکیبات''' ==

شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آن‌ها را تا دو سالگی تأمین می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1071720/بررسی-تطبیقی-اهمیت-شیر-مادر-از-دیدگاه-قران-و-دانش-پزشکی حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> از جمله پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها (به‌صورت لاکتوز)، ویتامین‌ها، مواد معدنی (نظیر کلسیم، منیزیم و روی)، آنزیم‌ها و هورمون‌ها است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref><ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا می‌کنند.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> این ماده به دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، ایده‌آل‌ترین منبع تغذیه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref><ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref><ref name=":12">[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>

ترکیب شیر مادر ماهیتی پویا دارد و متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارس بودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر می‌کند.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref>'''<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.</ref>''' این تغییر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> شیرمادر در نخستین روزها، این ماده به‌صورت [[آغوز]] (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح می‌شود.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref> همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیق‌تر (برای رفع تشنگی) و در انتها چرب‌تر (برای تأمین انرژی) می‌گردد؛ به‌طوری‌که شیر شبانه خاصیت آرام‌بخش و خواب‌آور بیشتری دارد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>

== '''فواید''' ==

همچنین شیر مادر با ترکیب استثنائی و خصوصیات منحصربه‌فردی که دارد به سلامت روانی وی نیز کمک می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> به‌عقیدهٔ دانشمندان و محققان، شیر مادر سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک و افزایش ضریب هوشی وی خواهد شد. این امر با تداوم تغذیه نوزاد با شیر مادر در دورهٔ شیرخواری میسر است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>

# شیر مادر موجب مصونیت در برابر بیماری‌هایی مانند بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش، اسهال و آلرژی‌ها می‌شود.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.]</ref> مطالعات نشان داده نوزادانی که از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در دوران سالمندی، به‌مراتب بیش از افراد محروم از شیر مادر، از سلامت دستگاه قلب و عروق برخوردار بوده‌اند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.</ref><ref name=":122">[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> گفته شده که کاهش بیماری‌های مزمن مانند چاقی، دیابت و سرطان در بزرگسالی از فواید شیر مادر است.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>

شیر مادر به عنوان نخستین منبع تغذیه نوزاد، نقشی بنیادین در رشد جسمانی و شکل‌گیری ساختار روحی و اخلاقی انسان ایفا می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/256447/%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%D9%83-%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87 «شیر ناپاک خورده»، وب‌سایت تبیان.]</ref><ref>[https://www.ibna.ir/news/343244/%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7-%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «خون ما حلال‌تر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> در سطح جهانی، سازمان بهداشت جهانی و یونیسف طی بیانیه‌ای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با آن در ۶ ماه نخست تأکید کرده و اول ماه آگوست را [[روز جهانی شیر مادر]] نامیده‌اند.<ref>[https://bankmaghaleh.ir/مقاله-شیر-مادر/ «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> در آموزه‌های دینی، شیر مادر به‌عنوان بهترین و با برکت‌ترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/71860/100/323/لیس_للصبی_لبن_خیر_من_لبن_امه مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref>  

فرهنگ اسلامی شیر مادر را عاملی اثرگذار در [[عاقبت‌به‌خیری]] انسان معرفی نموده است. همچنین در داستان‌های قرآنی، امتناع حضرت موسی از شیر [[دایه|دایگان]] بیگانه، نمادی از نقش شیر پاک برای آمادگی جهت رسالت‌های بزرگ الهی تلقی شده است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/256447/%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%D9%83-%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87 «شیر ناپاک خورده»، وب‌سایت تبیان.]</ref> بر اساس متون دینی، حالات، افکار و نوع تغذیه مادر (لقمه حلال) به‌طور مستقیم بر روحیات فرزند اثر می‌گذارد. به‌همین سبب، انتخاب دایه یا همسر شایسته، عاقل و خوش‌اخلاق مورد تأکید قرار گرفته است، چرا که شیر می‌تواند طبیعت انسان را دگرگون کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/183138/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-1 «امان از شیر ناپاک»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

در تاریخ و سیره عالمان دینی، تقید به آداب معنوی هنگام شیردهی برجسته شده است؛ برای نمونه، مادران شخصیت‌هایی چون شیخ مرتضی انصاری و علامه امینی بر حفظ وضو هنگام شیر دادن تأکید داشتند. در مقابل، نمونه‌های تاریخی نظیر فرزند شیخ فضل‌الله نوری به‌عنوان شواهدی بر تأثیر منفی شیر ناپاک بر انحراف اخلاقی و سرنوشت فرد ذکر شده‌اند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/183138/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-1 «امان از شیر ناپاک»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

در ادبیات فارسی، شیر مادر استعاره‌ای برای انتقال اصالت، مهر و گرایش‌های باطنی است. شاعران کلاسیک از جمله رودکی، سعدی و حافظ از این ترکیب برای بیان مفاهیمی چون وفاداری، عشق موروثی و شور عاطفی بهره برده‌اند. در ادبیات معاصر و اشعار آیینی، محبت امامان، ریشه در تربیت و شیر پاک مادر دانسته می‌شود.<ref>[https://www.ibna.ir/news/343244/%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7-%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «خون ما حلال‌تر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> مردم در اصطلاحات خود نیز از شیر استفاده می‌کنند؛ برای نمونه ضرب‌المثل از شیر مادر حلال‌تر به‌معنی راضی بودن به‌کار می‌رود.<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۰.</ref>

* حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، نشریه اسلام و سلامی، شماره سوم، پاییز 1393ش.