پرش به محتوا

پیش‌نویس:فلسطین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴۸ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''فلسطین؛''' کشوری در جنوب‌غربی آسیا در کرانهٔ شرقی دریای مدیترانه.
'''فلسطین؛''' کشوری در جنوب‌غربی آسیا در کرانهٔ شرقی دریای مدیترانه.


== جغرافیا ==
فلسطین کشوری در خاورمیانه و در منطقه شام است که در کرانه شرقی دریای مدیترانه قرار دارد. این کشور در ۱۹۸۸م توسط سازمان آزادی‌بخش فلسطین اعلام موجودیت کرد و پایتخت آن بیت‌المقدس است، هرچند مراکز اداری تشکیلات خودگردان در رام‌الله مستقر می‌باشند. فلسطین با جمعیتی حدود ۵٫۶۸ میلیون نفر در ۲۰۲۶م، که بخش عمده آن را فلسطینیان ساکن در کرانه باختری و نوار غزه تشکیل می‌دهند، دارای ساختار سیاسی جمهوری نیمه‌ریاستی با نظام چندحزبی است، اما به دلیل اشغالگری و انقسام داخلی، حاکمیت کامل بر سرزمین خود ندارد. اقتصاد آن به‌شدت متأثر از محدودیت‌های اشغال و محاصره است و بخش‌های خدماتی، کشاورزی و کمک‌های خارجی ارکان اصلی آن به‌شمار می‌روند، هرچند تولید ناخالص داخلی در پی جنگ‌های اخیر به‌ویژه در نوار غزه با کاهش چشمگیری مواجه شده است. در سیاست خارجی، فلسطین از حمایت گسترده کشورهای عربی و اسلامی برخوردار بوده و تاکنون توسط بیش از ۱۴۰ کشور به‌رسمیت شناخته شده است، و در ۲۰۱۲م به‌عنوان کشور ناظر غیرعضو در سازمان ملل پذیرفته شد و در ۲۰۲۵م، مجمع عمومی بر اجرای راه‌حل دو دولتی تأکید کرد، هرچند ایالات متحده با عضویت کامل آن در سازمان ملل مخالفت دارد. با وجود پیشرفت‌هایی در آموزش، زیرساخت و برخی شاخص‌های اجتماعی مانند محدودیت در مشارکت سیاسی به دلیل برگزار نشدن منظم انتخابات، نبود حاکمیت کامل بر اراضی، انقسام داخلی میان کرانه باختری و نوار غزه و نقش محدود برخی اقلیت‌ها در ساختار قدرت از ویژگی‌های نظام اجتماعی-سیاسی در فلسطین به‌شمار می‌رود.
 
== جغرافیا و اقلیم ==
[[پرونده:مسئله_اصلی_جهان_اسلام_(4).jpg|جایگزین=بحرالمیت (دریای مرده)|بندانگشتی|بحرالمیت (دریای مرده)]]
[[پرونده:مسئله_اصلی_جهان_اسلام_(4).jpg|جایگزین=بحرالمیت (دریای مرده)|بندانگشتی|بحرالمیت (دریای مرده)]]
سرزمین فلسطین با وسعت ۰۲۴/۲۷ کیلومتر مربع، در نیم‌کرهٔ شمالی و در جنوب‌غربی آسیا، شرق دریای مدیترانه و در همسایگی کشورهای لبنان در شمال، سوریه در شمال‌شرقی، اردن در مشرق، مصر در جنوب‌غربی واقع شده و جزو کشورهای خاورمیانه محسوب می‌شود. سرزمین فلسطین، همچنین از جنوب به دریای سرخ و صحرای سینا در مصر محدود می‌شود.<ref>زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار، 1362ش، ص42.</ref> معروف‌ترین کوه فلسطین جرموق نام داد که ارتفاع آن به ۱۲۰۸ متر می‌رسد.<ref>محجوب و یاری، گیتاشناسی کشورها، بی‌تا، 221.</ref> رودهای مهم که در فلسطین جریان دارد عبارت است از رود اردن که از منطقهٔ بانیاس در شمال سوریه سرچمه گرفته و حدود ۳۰۰ کیلومتر طول دارد. رود یرموک با چهل کیلومتر طول، رود العوجه با ۲۶ کیلومتر و رود المقطع با سیزده کیلومتر طول از دیگر آب‌های جاری این کشور است.<ref>زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار، 1362ش، ص42؛ شیرودی، فلسطین و صهونیزم، بی‌تا، ص13-14.</ref> این کشور دارای سه دریاچه به نام‌های حوله، بحر المیت و طبریا است. فلسطین در منطقه معتدل واقع شده است اما آب‌وهوای آن در همه نقاط یکسان نیست.<ref>زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،1362ش، ص47.</ref>
فلسطین کشوری با مساحت ۶,۰۲۰ کیلومتر مربع است که در نیمکره شمالی و شرقی، در جنوب غربی قاره آسیا در خاورمیانه واقع شده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۹|ک=وب‌سایت گو تو تی آر|ف=اطلاعات ضروری کشور فلسطین ۲۰۲۶}}</ref><ref>{{پک|زعیتر|۱۳۶۲|ک=سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،|ص=۴۲|ج=}}</ref> این کشور از نظر وسعت رتبه ۱۶۳ را در دنیا دارد و بیت‌المقدس پایتخت آن است.<ref>{{پک/بن|f7|ک=website Georank|ف=Palestine's Total Size & Land Area: size rank & territory types|زبان=en}}</ref> فلسطین از شمال و شرق با اسرائیل، از شرق در کرانهٔ باختری با اردن، از جنوب غرب در نوار غزه با مصر، و از غرب با دریای مدیترانه مرز مشترک دارد.<ref>{{پک|جنگجوی مهرانگیز|۱۳۸۵|ک=وب‌سایت مگ ایران - روزنامه سرمایه|ف=نگاهی به نقش و جایگاه منابع آبی در اقتصاد و امنیت تلآویو / آب، پاشنه آشیل امنیت ملی اسراییل}}</ref>


== '''نام‌گذاری''' ==
بلندترین قلهٔ فلسطین، کوه جرموق است که ارتفاع آن به ۱٬۲۰۴ متر می‌رسد.<ref>{{پک|محجوب|یاوری|۱۳۶۶|ک=گیتاشناسی کشورها: جغرافیای طبیعی سیاسی اقتصادی و تاریخی|ص=۲۲۱|ج=}}</ref> مهم‌ترین رود این سرزمین، رود اردن است که از به‌هم‌پیوستن سه شاخه‌رود در دامنه‌های کوه حرمون در مرز سوریه و لبنان سرچشمه گرفته و با طولی حدود ۲۵۱ کیلومتر، به دریای مرده می‌ریزد. از دیگر رودهای این منطقه می‌توان به رود یرموک، رود العوجه و رود المقطع یا نهر حِیفا اشاره کرد.<ref>{{پک|زعیتر|۱۳۶۲|ک=سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،|ص=۴۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|شیرودی|۱۳۸۲|ک=فلسطین و صهیونیسم|ص=۱۳-۱۴|ج=}}</ref> دریاچه‌های مهم فلسطین نیز شامل دریاچهٔ طبریا، دریای مرده و دریاچهٔ حوله است که در شمال این سرزمین واقع شده بوده است. فلسطین در اقلیم معتدل مدیترانه‌ای قرار دارد، اما به دلیل تنوع جغرافیایی، آب‌وهوای یکسانی در همهٔ نقاط آن حاکم نیست و اقلیم‌های نیمه‌خشک و خشک را نیز در بر می‌گیرد.<ref>{{پک|زعیتر|۱۳۶۲|ک=سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،|ص=۴۷|ج=}}</ref>
بنا بر نظر تاریخ‌نگاران، فلسطین از دوران پارینه سنگی محل سکونت بشریت بوده است.[۱۴] قدیمی‌ترین نام شناخته شده فلسطین سرزمین کنعان است که از کنعانیان نخستین گروه ساکن در فلسطین، گرفته شده است.<ref>{{پک|صالح|۲۰۰۲|ک=فلسطین|ص=۱۱|ج=}}</ref> این گروه در هزاره‌های سوم و چهارم پیش از میلاد، فلسطین را برای سکونت انتخاب کردند. اسم فلسطین برگرفته از اقوام مهاجری است که در حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد، از غرب آسیا به این سرزمین مهاجرت کردند.<ref>{{پک|صالح|۲۰۰۲|ک=فلسطین|ص=۱۱|ج=}}</ref>
 
== نام‌گذاری ==
فلسطین از دوران پارینه‌سنگی تا کنون، همواره محل سکونت بشریت بوده است. کهن‌ترین نام شناخته‌شدهٔ این سرزمین، کنعان است که برگرفته از کنعانیان، نخستین گروه ساکن آن، در هزاره‌های سوم و چهارم پیش از میلاد، نامیده شده است. تحول نام این سرزمین به فلسطین به مهاجرت اقوام جنگ‌جوی پلست Pelest در حدود ۱۲۰۰ قبل از میلاد از غرب آسیا از جزیرهٔ کرت و منطقهٔ دریای اژه به سواحل جنوبی کنعان بازمی‌گردد که نام خود را بر این سرزمین نهادند و آن را در تاریخ تثبیت کردند. هرودوت نخستین کسی بود که نام فلسطین را برای این قوم و سپس برای این سرزمین به کار برد. پیش از این نام‌گذاری، حتی در عهد عتیق یا تورات نیز از این سرزمین با عنوان سرزمین کنعان یاد شده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱۰|ک=وب‌سایت المركز الفلسطينی للإعلام|ف=تاريخ باستان و معاصر فلسطين}}</ref><ref>{{پک|صالح|۲۰۰۲|ک=فلسطین|ص=۱۱-۱۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|خان|۱۹۸۱|ک=تاریخ فلسطین القدیم|ص=۲۴|ج=}}</ref>


== تاریخ ==
== تاریخ ==
در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م، سازمان ملل طرح تقسیم فلسطین به دو کشور را تصویب و بیت‌المقدس را تحت اداره بین‌المللی قرار داد. نبردهای خونین از ۳۰ نوامبر ۱۹۴۷م تا ۱۴ مه ۱۹۴۸م میان شبه‌نظامیان روی داد. اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸م اعلام استقلال کرد و روز بعد کشورهای عربی همزمان به آن حمله نمودند که با شکست عرب‌ها، سرزمین فلسطین میان اسرائیل، مصر در غزه و اردن در کرانه باختری و بیت‌المقدس شرقی تقسیم شد. متعاقباً جنگ‌های ۱۹۵۶، ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳م رخ داد.
پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، در سال ۱۹۲۲م جامعه ملل، ادارهٔ سرزمین فلسطین را به بریتانیا سپرد. بریتانیا پیش‌تر در بیانیهٔ بالفور در سال ۱۹۱۷م از تأسیس خانهٔ ملی برای قوم یهود در فلسطین حمایت کرده بود. این سیاست با مخالفت و مقاومت روزافزون اعراب فلسطینی مواجه شد؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۹۳۷م، اعتراضات و شورش‌های گسترده‌ای شکل گرفت و درگیری‌های میان دو طرف تا سال ۱۹۴۷م و طرح تقسیم فلسطین، به‌طور پیوسته ادامه یافت.<ref name=":03">{{پک|واعظ|خداوردی|دهشیری|۱۴۰۱|ک=مطالعات بین‌المللی|ف=بررسی وضعیت و جایگاه مسأله فلسطین در عادی‌سازی روابط عربستان سعودی و رژیم اسرائیل|ص=۱۴۰}}</ref>
 
در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م، سازمان ملل طرح تقسیم فلسطین به دو کشور را تصویب و بیت‌المقدس را تحت اداره بین‌المللی قرار داد.<ref>{{پک|زیدآبادی|۱۳۸۱|ک=دین و دولت در اسرائیل|ص=۱۲۷-۱۲۸|ج=}}</ref> طبق طرح تقسیم، ۵۶/۴٪ سرزمین به یهودی‌ها که حدود ۳۰٪ جمعیت را تشکیل می‌دادند و ۴۲/۸٪ به عرب و کشورهای عربی اعطا شد.<ref>{{پک|دهقانی|۱۳۸۸|ک=سیاست خارجی|ف=قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»|ص=۱۰۱۵-۱۰۱۸}}</ref> اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸م اعلام استقلال کرد و روز بعد کشورهای عربی همزمان به آن حمله نمودند که با شکست عرب‌ها، به گسترش خشونت در فلسطین منجر شد.<ref>{{پک|دهقانی|۱۳۸۸|ک=سیاست خارجی|ف=قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»|ص=۱۰۲۶-۱۰۲۷}}</ref> متعاقباً جنگ‌های ۱۹۵۶،<ref>{{پک|صفاتاج|۱۳۸۱|ک=ماجرای فلسطین و اسرائیل|ص=۲۰۵|ج=}}</ref> ۱۹۶۷<ref>{{پک|صفاتاج|۱۳۸۱|ک=ماجرای فلسطین و اسرائیل|ص=۲۰۹|ج=}}</ref> و ۱۹۷۳م<ref>{{پک|صفاتاج|۱۳۸۱|ک=ماجرای فلسطین و اسرائیل|ص=۲۱۸-۲۱۹|ج=}}</ref> رخ داد. در ۱۹۶۷م به دنبال جنگ شش روزه اسرائیل با چهار کشور عربی اردن، سوریه، عراق، مصر و شکست اعراب، مناطق مختلفی مانند بخش شرقی بیت‌المقدس، نوار غزه، صحرای سینا، ساحل غربی رود اردن، شهر قًنَیْطَره و بلندی‌های جَوْلان در سوریه توسط اسرائیل تصرف شد.<ref>{{پک|صفاتاج|۱۳۸۱|ک=ماجرای فلسطین و اسرائیل|ص=۲۰۹|ج=}}</ref> تشکیلات خودگردان فلسطین، سازمان ملل و نهادهای بین‌المللی، بیت‌المقدس شرقی را بخشی از کرانه باختری می‌دانند، هرچند اسرائیل اقتدار خود را بر آن اعمال می‌کند که بر اساس کنوانسیون چهارم ژنو، غیرقانونی تلقی می‌شود.<ref>{{پک|Korman|۱۹۹۶|ک=The Right of Conquest: The Acquisition of Territory by Force in International Law and Practice|زبان=en|ج=|ص=۲۴۹-۲۶۶ و ۳۰۴}}</ref>
 
در نوامبر ۲۰۱۲م، مجمع عمومی سازمان ملل با قطعنامه ۶۷/۱۹،<ref>{{پک/بن|f5|ک=website Question of Palestine|ف=Status of Palestine in the UN/non-member observer State status – GA resolution|زبان=en}}</ref> حق فلسطین برای تعیین سرنوشت را تأیید و به آن جایگاه دولت ناظر غیرعضو اعطا کرد. یک ماه بعد، یادداشت قانونی سازمان ملل، نام دولت فلسطین را به رسمیت شناخت.<ref>{{پک/بن|f4|ک=website United Nations|ف=Non-Member-States|زبان=en}}</ref> سازمان بین‌المللی استانداردسازی نیز در ۲۰۱۳م این تغییر نام را اعمال کرد.<ref>{{پک/بن|f6|ک=News Agency ISO 3166-1 Newsletter|ف=ISO 3166-1 Newsletter VI-14 (2013-02-06) Name change for State of Palestine and other minor corrections|زبان=en}}</ref> با این حال، شورای امنیت همچنان با فلسطین به‌عنوان نهاد غیرحاکم رفتار کرده و از عضویت کامل آن جلوگیری می‌کند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۶|ک=وب‌سایت ایران اینترنشنال|ف=آمریکا با عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل مخالفت کرد}}</ref> کابینه اسرائیل این منطقه را درگیر اختلاف سرزمینی می‌داند، در حالیکه تشکیلات خودگردان بر خط سبز، مرزهای ۱۹۶۷م به‌عنوان مبنای مذاکرات تأکید دارد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۷|ک=وب‌سایت ایران اینترنشنال|ف=محمود عباس: به مذاکرات برای تشکیل دو کشور بر اساس مرزهای ۱۹۶۷ پایبندیم}}</ref> از ۱۹۸۸م، دولت فلسطین توسط بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده، اما اسرائیل و بیشتر کشورهای غربی از جمله ایالات متحده آمریکا آن را به رسمیت نمی‌شناسند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۳|ک=وب‌سایت دویچه وله|ف=کشور فلسطینی؛ چه کشورهایی به رسمیت شناخته‌اند و چرا مهم است؟}}</ref> در ۲۰۱۴م، فتح و حماس توافق اتحاد کردند، اما این دولت پس از نبرد ۲۰۱۴م غزه و انحلال در ژوئن ۲۰۱۵م دوام نیاورد.<ref>{{پک/بن|f2|ک=website UN News|ف=In Gaza, senior UN envoy pledges support as Palestinian unity government takes shape|زبان=en}}</ref><ref>{{پک/بن|f3|ک=website Al Jazeera|ف=Palestinians weigh fate of consensus government|زبان=en}}</ref> براساس گزارش‌ها، در مجامع بین‌المللی تا سال ۲۰۲۳م کمتر از ۱۵٪ از این سرزمین شامل نوار غزه و بخش‌های پراکنده‌ای از منطقه کرانه باختری در اختیار فلسطینی‌ها است و سایر مناطق توسط رژیم صهیونیستی اشغال شده است.<ref name=":02">{{پک|جودکی|فلاحی سیف‌الدین|۱۳۹۷|ک=پژوهش‌ ملل|ف=تشریح محورهای منازعه بین فلسطین و اسرائیل|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۲|ک=وب‌سایت شبکه العالم|ف=نقشه فلسطین و مساحت غزه}}</ref> همچنین دادگاه بین‌المللی دادگستری در لاهه، در سال ۲۰۲۴م، تصرف سرزمین‌های فلسطین از سوی اسرائیل را برخلاف قوانین بین‌المللی اعلام کرد و از اسرائیل خواست تا به اشغال و شهرک‌سازی غیرقانونی‌اش در فلسطین پایان دهد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱|ک=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی|ف=دیوان بین‌المللی دادگستری اشغال اراضی فلسطینی توسط اسرائیل را «غیرقانونی» خواند}}</ref>
 
== جمعیت‌ ==
بر اساس جدیدترین داده‌های منتشرشده از سوی سازمان ملل متحد، جمعیت کنونی دولت فلسطین در سال ۲۰۲۶م بالغ بر ۵,۶۸۷,۳۲۸ نفر برآورد شده است. این جمعیت، معادل ۰/۰۶۹ درصد از کل جمعیت جهان را تشکیل داده و رتبه ۱۱۹ را از نظر تعداد جمعیت در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده است. از نظر ساختار جمعیتی، ۸۴/۹۸٪ از ساکنان معادل ۴,۸۳۷,۸۳۵ نفر در مناطق شهری سکونت داشته و میانگین سنی جمعیت این کشور تنها ۲۰/۳ سال است که معرف جامعه‌ای بسیار جوان و در حال رشد است.<ref>{{پک/بن|f1|ک=website Worldometer|ف=State of Palestine Population (2026)|زبان=en}}</ref> بر اساس برآوردهای مرکز آمار فلسطین، افراد زیر ۱۵ سال حدود ۳۶٪  و افراد زیر ۳۰ سال حدود ۶۴٪ از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند.<ref>{{پک/بن|f31|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)|ف=A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025|زبان=en}}</ref>
 
از زمان آغاز تهاجم در ۷ اکتبر ۲۰۲۳م، تا پایان سال ۲۰۲۵م، آمار جمعیت شهدا در غزه به بیش از ۷۰ هزار نفر رسیده که شامل ۱۸,۵۹۲ کودک و حدود ۱۲,۴۰۰ زن است.<ref>{{پک/بن|f31|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)|ف=A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025|زبان=en}}</ref> این جنگ همچنین باعث آوارگی نزدیک به ۲ میلیون نفر و کاهش ۱۰.۶٪ جمعیت غزه شده است.<ref>{{پک/بن|f31|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)|ف=A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025|زبان=en}}</ref>
 
== '''زبان و دین رسمی''' ==
زبان رسمی و اداری فلسطین، زبان عربی است و مردم این سرزمین به گویش عربی فلسطینی که یکی از گویش‌های عربی شامی به شمار می‌رود، سخن می‌گویند. زبان‌های غیربومی رایج در فلسطین شامل عبری، انگلیسی و فرانسوی است که به‌ویژه در میان گروه‌های تحصیل‌کرده و جوامع مهاجر رواج دارد.<ref>{{پک/بن|f8|ک=website Minority Rights Group|ف=Palestine|زبان=en}}</ref> دین رسمی فلسطین اسلام است.<ref>{{پک|ایوبی|۱۴۰۱|ک=فتح|ف=پاسخ به شبهه‌ای قدیمی|ص=۴}}</ref>
 
=== اسلام ===
ورود اسلام به فلسطین در سدهٔ نخست هجری و در جریان فتوحات مسلمانان صورت گرفت. اگرچه روابط اولیه در زمان خلافت ابوبکر آغاز شد،<ref>{{پک|ابو خلیل|۲۰۰۳|ک=أطلس دول العالم الإسلامی|ص=۸۵|ج=}}</ref> اما فتح نظامی این سرزمین در سال ۱۳ق و در زمان خلافت عمر بن خطاب انجام گرفت. لشکرکشی مسلمانان برای فتح فلسطین با نبردهای مهمی همچون نبرد اجنادین به فرماندهی خالد بن ولید همراه بود. همچنین خلفای اُمویان، عباسيان، فاطميان و عثمانيان بر این سرزمين حکومت داشتند.<ref>{{پک|صالح|۲۰۰۲|ک=فلسطین|ص=۱۳-۱۴|ج=}}</ref> جمعیت مسلمانان فلسطین در سال ۲۰۲۶م حدود ۴.۳ میلیون نفر است که بیش از ۹۷٪ از جمعیت کل این کشور را تشکیل می‌دهند.<ref>{{پک/بن|f11|ک=website World Population Review|ف=Muslim Majority Countries 2026|زبان=en}}</ref><ref>{{پک/بن|f8|ک=website Minority Rights Group|ف=Palestine|زبان=en}}</ref> از میان مذاهب اسلامی موجود در فلسطین، اکثریت مسلمانان پیرو مذهب شافعی هستند.<ref>{{پک|ایوبی|۱۴۰۱|ک=فتح|ف=پاسخ به شبهه‌ای قدیمی|ص=۴}}</ref> برخی منابع، نسبت ناصبی‌گری به فلسطینیان را یک ادعای بی‌اساس و ساخته‌شدهٔ یهودیان دانسته‌اند که هدف از آن، تضعیف و از بین بردن همدردی با فلسطینیان است.<ref>{{پک|مطهری|۱۳۷۶|ک=مجموعه آثار|ص=۴۰۶|ج=۲۶}}</ref>
 
=== تشیع ===
پیشینه حضور شیعه در فلسطین به حضور ابوذر غفاری در شام برمی‌گردد. در برخی منابع تاریخی نقل شده است که در دورانی بیشتر جمعیت فلسطین را شیعیان تشکیل می‌دادند. مذهب شیعه در قرن چهارم و در عصر حکومت فاطمیان تا زمان اشغال فلسطین توسط مسیحیان در فلسطین رونق یافت.<ref>{{پک|خاقانی|۲۰۰۹|ک=صدی المهدی-مرکز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی|ف=شیعة فلسطین وعودة الحق|کد=ar|ص=۳}}</ref> در عصر عثمانی شیعیان فلسطین دوباره در عرصه ظاهر شدند و نخستین سرکوب شیعیان فلسطین در دوران صلاح‌الدین ایوبی رخ‌ داد.<ref>{{پک|شحاده|۲۰۱۰|ک=الموسوعه الشامله|ص=۱۸۶-۱۸۷|ج=۳}}</ref> امروزه شیعیان و پیروان فرقهٔ احمدیه، اقلیت‌های بسیار کوچکی را در فلسطین تشکیل می‌دهند.<ref>{{پک/بن|f9|ک=website U.S. Department of State|ف=International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza|زبان=en}}</ref> به دلیل ارتباط گروه‌های فلسطینی با حزب‌الله لبنان تأثیر و نفوذ شیعیان بر فلسطین بیشتر شده است.<ref>{{پک|خاقانی|۲۰۰۹|ک=صدی المهدی-مرکز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی|ف=شیعة فلسطین وعودة الحق|کد=ar|ص=۳}}</ref> هرچند گروه‌هایی از جمله ابن‌بار الخیریه الاسلامیه و جنبش جهاد سَلَفی در فلسطین علیه شیعه فعالیت می‌کنند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۱|ک=العربیه|ف=غزة تحت مظلة التشیع والولی الفقیه|زبان=ar}}</ref>
 
=== مسیحیت ===
مسیحیان فلسطینی دارای پیشینه‌ای کهن در این سرزمین هستند که به دوران روم و بیزانس بازمی‌گردد. با این حال، از سال ۱۹۴۸م، جمعیت آنها به شدت کاهش یافته و امروزه حدود ۱ تا ۲٪ از جمعیت فلسطین را تشکیل می‌دهند.<ref>{{پک/بن|f10|ک=website Embassy of the State of Palestine|ف=Facts about Palestinian Christians|زبان=en}}</ref> بیشتر مسیحیان فلسطینی پیرو کلیسای ارتدکس یونانی هستند و اقلیت‌هایی از کاتولیک‌های رومی، کاتولیک‌های یونانی ملکیت، اُرتدکس‌های سریانی، اُرتدکس‌های ارمنی و پروتستان‌ها نیز در این کشور سکونت دارند.<ref>{{پک/بن|f9|ک=website U.S. Department of State|ف=International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza|زبان=en}}</ref> همچنین اقلیت‌های کوچکی از سامری‌ها حدود ۴۰۰ نفر در نزدیکی شهر نابلس در کرانهٔ باختری زندگی می‌کنند.<ref>{{پک/بن|f9|ک=website U.S. Department of State|ف=International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza|زبان=en}}</ref><ref>{{پک/بن|f8|ک=website Minority Rights Group|ف=Palestine|زبان=en}}</ref>
 
== '''نظام سیاسی و ساختار حکومتی''' ==
نظام سیاسی فلسطین، ساختاری پیچیده و دوگانه دارد که ریشه در دو نهاد کلیدی سازمان آزادی‌بخش فلسطین با نام مختصر ساف به‌عنوان نمایندهٔ رسمی ملت فلسطین و تشکیلات خودگردان فلسطین به‌عنوان نهاد حاکم بر بخش‌هایی از کرانهٔ باختری دارد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۲|ک=BBC News عربی|ف=السلطة الفلسطينية: ما هي؟ وما صلاحياتها؟|زبان=ar}}</ref> این نظام که بر اساس قانون اساسی موقت و اصلاح‌شدهٔ ۲۰۰۳م عمدتاً به شکل نیمه‌ریاستی طراحی شده است، در عمل به دلیل انسداد سیاسی و اشغال نظامی، با چالش‌های اساسی در کارکرد دموکراتیک خود مواجه است.<ref>{{پک/بن|f11|ک=website United States Department of State|ف=Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza|زبان=en}}</ref>
 
قوهٔ مجریه، متشکل از رئیس‌جمهور به‌عنوان رئیس تشکیلات خودگردان و نخست‌وزیر، توسط رئیس‌جمهور که خود مستقیماً انتخاب می‌شود، رهبری می‌شود. اگرچه آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری در سال ۲۰۰۵م برگزار شد و محمود عباس از آن زمان تاکنون در این سمت باقی مانده است،<ref>{{پک/بن|f11|ک=website United States Department of State|ف=Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza|زبان=en}}</ref> اما بر اساس اعلامیهٔ قانون اساسی جدید در سال ۲۰۲۵م، در صورت خالی شدن این سمت و عدم فعالیت مجلس قانون‌گذاری، معاون رئیس‌جمهور که هم‌زمان معاون کمیتهٔ اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین است به مدت ۹۰ روز جانشین وی شده و تا برگزاری انتخابات جدید، ادارهٔ امور را بر عهده خواهد داشت.<ref>{{پک/بن|f12|ک=website AMAN|ف=AMAN Position Paper: The Constitutional Declaration Regarding the Deputy Chair of the PLO Executive Committee|زبان=en}}</ref>
 
در حوزهٔ قوهٔ مقننه، مجلس قانون‌گذاری فلسطین به‌عنوان پارلمان تشکیلات خودگردان، آخرین بار در سال ۲۰۰۶م انتخاب شد. اما این مجلس از سال ۲۰۰۷م و پس از تسلط جنبش حماس بر نوار غزه، عملاً از کار افتاده و جلسات آن برگزار نشده است. نظام قضایی فلسطین نیز که بر اساس قانون، نهادی مستقل با دیوان عالی و دادگاه‌های بدوی و تجدیدنظر است، در سال ۲۰۱۸م با انحلال دادگاه قانون اساسی توسط رئیس‌جمهور، با چالش جدی مواجه شد. چالش اصلی این ساختار، انشعاب جغرافیایی و سیاسی عمیق آن است: از یک سو، تشکیلات خودگردان به رهبری محمود عباس بر بخش‌هایی از کرانهٔ باختری حکمرانی می‌کند و از سوی دیگر، جنبش حماس به صورت ''دفاکتو'' بر نوار غزه تسلط دارد.<ref>{{پک/بن|f11|ک=website United States Department of State|ف=Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza|زبان=en}}</ref>
 
=== '''احزاب سیاسی''' ===
صحنه سیاسی فلسطین متشکل از طیفی از جنبش‌ها و احزاب با گرایش‌های گوناگون است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
 
* '''جنبش آزادی‌بخش میهنی فلسطین؛ فتح:''' قدیمی‌ترین حزب سیاسی و بزرگترین گروه در سازمان آزادی‌بخش فلسطین با نام اختصاری ساف است و بر تشکیلات خودگردان در کرانهٔ باختری تسلط دارد. این جنبش در سال ۱۹۶۵م توسط یاسر عرفات تأسیس شد. بیشتر مقامات دولت فلسطین عضو این حزب هستند.<ref>{{پک|روحانی|۱۳۸۷|ک=آشنایی با کشورهای اسلامی|ص=۱۲۱-۱۲۲|ج=}}</ref>
* '''اخوان‌المسلمین:''' در سال ۱۹۴۸م با مشارکت اخوان‌المسلیمن مصر و اردن شکل گرفت. اشغال کرانه باختری رود اردن و غزه در سال ۱۹۶۷م توسط اسرائیل، موجب پیشرفت و توسعه اخوان‌المسلمین فلسطین شد.
* '''جنبش مقاومت اسلامی؛ حماس:''' از شاخهٔ فلسطین اخوان‌المسلمین برخاسته و از سال ۲۰۰۷م کنترل نوار غزه را در دست دارد و بر خلاف فتح، عضو ساف نیست.
* '''جنبش جهاد اسلامی فلسطین:''' متحد حماس محسوب می‌شود و منازعه با اسرائیل را در مرکز ایدئولوژی خود قرار داده است.<ref>{{پک|رشوان|بی‌تا|ک=دلیل الحرکات الاسلامیه|ص=۱۴۷-۱۴۸ و ۱۶۱-۱۶۴|ج=}}</ref>


دیوان بین‌المللی دادگستری در نظرات مشورتی ۲۰۰۴ و ۲۰۲۴م، کرانه باختری، بیت‌المقدس شرقی و غزه را سرزمین اشغالی فلسطینی و یک واحد سرزمینی واحد دانست. سازمان ملل از سال ۲۰۱۲م رسماً از نام دولت فلسطین استفاده می‌کند، در حالی که اسرائیل و حامیانش اصطلاح سرزمین‌های مورد مناقشه را به کار می‌برند. اسرائیل در ۱۹۶۷م غزه و کرانه باختری را اشغال و در ۱۹۸۰م بیت‌المقدس شرقی را ضمیمه خود کرد که این اقدام از سوی جامعه بین‌المللی محکوم و باطل اعلام شد. تشکیلات خودگردان فلسطین، سازمان ملل و نهادهای بین‌المللی، بیت‌المقدس شرقی را بخشی از کرانه باختری می‌دانند، هرچند اسرائیل اقتدار خود را بر آن اعمال می‌کند که بر اساس کنوانسیون چهارم ژنو، غیرقانونی تلقی می‌شود.
در کنار این گروه‌های اصلی، احزاب چپ‌گرای تاریخی همچون جبههٔ خلق برای آزادی فلسطین و جبههٔ دموکراتیک برای آزادی فلسطین نیز به‌عنوان جناح‌های تأثیرگذار در ساف فعالیت دارند.<ref>{{پک|جابر|كوانت|موزلی‌تش|۱۳۶۱|ک=تاريخ انقلاب فلسطين|ص=۱۲۴|ج=۱}}</ref> جنبش جهاد اسلامی فلسطین که در سال ۱۹۸۱م توسط فتحی شقاقی بنیان‌نهاده شده از جمله گروه‌هایی به‌شمار می‌رود که برخی آن را به‌سبب تأثیرپذیری بنیانگذارش از آموزه‌های شیعه، نماد گرایش‌های شیعی در فلسطین می‌دانند.<ref>{{پک|شحاده|۲۰۱۰|ک=الموسوعه الشامله|ص=۲۰۲|ج=۳}}</ref> در سال ۲۰۱۴م، گروهی از فرماندهان جهاد اسلامی که به تشیع گرویده بودند، از این جنبش جدا شده و جنبش صابرین را با رهبری هشام سالم پایه‌گذاری کردند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۶|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=صابرین فلسطین؛ گروه مقاومت شیعی، همچون حزب‌الله لبنان}}</ref>


هزینه اشغال برای اسرائیل طی ۴۰ سال در سال‌های ۲۰۰۷-۱۹۶۷م بالغ بر ۵۰ میلیارد دلار و هزینه سالیانه آن برای اقتصاد فلسطین در ۲۰۱۳م، ۳/۴ میلیارد دلار برآورد شد. در ۱۹۸۸م، اردن ادعای ارضی خود بر کرانه باختری را پس گرفت و در ۱۹۹۳م، پیمان‌های اسلو، بخش‌هایی از کرانه باختری به‌عنوان مناطق الف و ب را تحت اداره تشکیلات خودگردان قرار داد، در حالی که اسرائیل کنترل نظامی و کنترل غیرنظامی ۶۱٪ از کرانه باختری به‌عنوان منطقه ج را حفظ کرد. دسترسی دریایی غزه نیز از ۲۰ مایل دریایی در پیمان اسلو به ۳ مایل محدود شد. اسرائیل در ۲۰۰۵م از غزه خارج شد، اما پس از تسلط حماس در ۲۰۰۷م، فلسطین از نظر سیاسی دچار انشعاب شد. سازمان ملل در ۲۰۰۹م، کرانه باختری و غزه را همچنان در اشغال اسرائیل محسوب کرد.
=== روابط و سیاست خارجی ===
دولت فلسطین به‌عنوان یکی از اعضای ناظر غیرعضو سازمان ملل متحد، از جایگاه دیپلماتیک ویژه‌ای در نظام بین‌الملل برخوردار است و روابط خود را بر پایهٔ حمایت از حق تعیین‌سرنوشت، پایان اشغالگری و تشکیل کشور مستقل با پایتختی بیت‌المقدس شرقی تنظیم می‌کند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱۸|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=مجمع عمومی سازمان ملل حق تعیین سرنوشت فلسطینیان را تایید کرد}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۷|ک=أخبار الأمم المتحدة|ف=كل ما تحتاجون معرفته عن قرار الجمعية العامة بشأن عضوية فلسطين في الأمم المتحدة|زبان=ar}}</ref> در سال ۲۰۲۴م، مجمع عمومی سازمان ملل با ۱۴۳ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و ۲۵ رأی ممتنع، قطعنامه‌ای را به تصویب رساند که فلسطین را واجد شرایط عضویت کامل در این سازمان تشخیص داد، هرچند شورای امنیت به دلیل وتوی ایالات متحده آمریکا، تاکنون از صدور رأی مثبت برای عضویت کامل فلسطین خودداری کرده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱۷|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=قطعنامه عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل به تصویب مجمع عمومی رسید}}</ref> روابط فلسطین با برخی کشورهای عربی تحت تأثیر روند عادی‌سازی روابط آنها با اسرائیل قرار گرفته است و فلسطینیان بارها از کشورهای عربی خواسته‌اند تا هرگونه ارتباط با رژیم صهیونیستی را قطع کنند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱۹|ک=خبرگزاری خبر آنلاین|ف=دومینوی قطع روابط کشورهای عربی با اسرائیل/ چرا این قطع ارتباط مهم است؟}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۲۰|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=رژیم صهیونیستی و جهان عرب؛ هشت جنگ و پنج پیمان}}</ref> در سطح اسلامی، سازمان همکاری اسلامی نیز با ۵۷ کشور عضو، همواره بر مرکزیت قضیهٔ فلسطین و حمایت از ایجاد دولت مستقل فلسطین تأکید داشته است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۱|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=در مورد سازمان همکاری اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۸|ک=واس (وکالة الأنباء السعودیة)|ف=منظمة التعاون الإسلامی تُرحب باعتماد مجلس حقوق الإنسان القرارات المتعلقة بفلسطين|زبان=ar}}</ref>


در نوامبر ۲۰۱۲م، مجمع عمومی سازمان ملل با قطعنامه ۶۷/۱۹، حق فلسطین برای تعیین سرنوشت را تأیید و به آن جایگاه دولت ناظر غیرعضو اعطا کرد. یک ماه بعد، یادداشت قانونی سازمان ملل، نام دولت فلسطین را به رسمیت شناخت. سازمان بین‌المللی استانداردسازی نیز در ۲۰۱۳م این تغییر نام را اعمال کرد. با این حال، شورای امنیت همچنان با فلسطین به عنوان نهاد غیرحاکم رفتار کرده و از عضویت کامل آن جلوگیری می‌کند. کابینه اسرائیل این منطقه را درگیر اختلاف سرزمینی می‌داند، در حالیکه تشکیلات خودگردان بر خط سبز، مرزهای ۱۹۶۷م به‌عنوان مبنای مذاکرات تأکید دارد. از ۱۹۸۸م، دولت فلسطین توسط بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده، اما اسرائیل و بیشتر کشورهای غربی از جمله آمریکا آن را به رسمیت نمی‌شناسند. در ۲۰۱۴م، فتح و حماس توافق اتحاد کردند، اما این دولت پس از نبرد ۲۰۱۴م غزه و انحلال در ژوئن ۲۰۱۵م دوام نیاورد.
'''روابط فلسطین با ایالات متحده آمریکا:''' این روابط با وجود کمک‌های مالی گستردهٔ واشنگتن به تشکیلات خودگردان، همواره با تنش‌ها و چالش‌های اساسی همراه بوده است.<ref>{{پک/بن|f17|ک=website CGTN|ف=Is the US serving the Israel-Palestine peace process?|زبان=en}}</ref> سیاست‌های یک‌جانبهٔ آمریکا در قبال قدس و حمایت این کشور از اسرائیل، از موانع اصلی پیشرفت مذاکرات صلح به شمار می‌رود.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=انتقال سفارت آمریكا به قدس؛ تیر خلاص به فرایند صلح}}</ref><ref>{{پک/بن|f18|ک=website Morning Star|ف=US closes Jerusalem consulate in further snub to Palestinian Authority|زبان=en}}</ref>


فلسطین در تاریخ قدیمی جهان به ارض کنعان معروف بود. بر اساس منابع مختلف، ساکنان اصلی آن کنعانیان ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح از جزیرةالعرب به این سرزمین [[مهاجرت]] کرده بودند. سپس قبیله‌های عبرانی بر اثر ستم فرعون مصر، تحت رهبری حضرت موسی از مصر به سرزمین فلسطین مهاجرت کردند. یهودیان در طول اقامت خود در سرزمین فلسطین، بارها دست به شورش و تمرد علیه امپراتوری بابل زدند و سرانجام امپراتور این سرزمین، بخشی از اهالی پادشاهی یهودا را از فلسطین به عراق کوچ داد و این سرزمین به سیمای کنعانی و عربی خود بازگشت.<ref>شیرودی، فلسطین و صهونیزم، بی‌تا، ص17.</ref> در زمان خلافت عمر بن خطاب، فلسطین جزئی از سرزمین اسلامی شد و خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس بر این سرزمین حکومت داشتند. در ۳۵۸ق فاطمیان کنترل فلسطین را به دست گرفتند و برای به دست آوردن کنترل کامل فلسطین، با انقلاب‌های محلی، قرامطه و ترک‌های سلجوقی به مبارزه پرداختند.<ref>صالح، فلسطین، ۲۰۰۲م، ص۱۴؛ شیرودی، فلسطین و صهونیزم، بی‌تا، ص17.</ref> در این مدت نزاع بر سر فلسطین ادامه داشت، به‌شکلی که حکومت فلسطین بین مملوکان مصر، مغولان و عثمانی‌ها ردوبدل می‌شد تا اینکه از حدود ۴۰۰ق عثمانی‌ها اختیار فلسطین را به‌طور کامل در دست گرفتند.<ref>{{پک|صالح|۲۰۰۲|ک=فلسطین|ص=۱۴|ج=}}</ref> در ۱۰۹۷م جنگ‌های صلیبی با هدف بیرون‌راندن مسلمانان از بیت‌المقدس و تسخیر این شهر توسط مسحیان آغاز شد. صلیبیان به‌دلیل ضعف مسلمانان موفق شدند به مدت ۲۰۰ سال بر این منطقه حکمرانی کنند، اما بر اثر مقاومت مستمر، مسلمانان موفق شدند در ۱۲۹۱م فلسطین را دوباره پس بگیرند.<ref>شیرودی، فلسطین و صهیونیزم، بی‌تا، ص17.</ref>
'''روابط فلسطین با اتحادیه اروپا:''' اتحادیه اروپا به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین حامیان مالی فلسطین، از سال ۱۹۹۴ میلادی تاکنون نزدیک به ۳۰ میلیارد یورو به فلسطین کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|f19|ک=website GlobalSecurity|ف=Press remarks by Commissioner Šuica on the Palestine Donor Group|زبان=en}}</ref> در سال ۲۰۲۶ میلادی، اتحادیه اروپا برنامهٔ جامع چندساله‌ای به ارزش ۱/۶ میلیارد یورو برای حمایت از بازسازی و تاب‌آوری فلسطین تصویب کرد<ref>{{پک/بن|f20|ک=website European Parliament|ف=Answer given by Ms Šuica on behalf of the European Commission|زبان=en}}</ref> و در نشست گروه کمک‌کنندگان به فلسطین که در ژوئیه ۲۰۲۶ در بروکسل برگزار شد، بر تعهد خود برای حمایت از دولت فلسطین و بازسازی غزه تأکید نمود.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۳|ک=وب‌سایت دویچه وله|ف=تعهد کمک ۹۰۰ میلیون یورویی برای غزه در کنفرانس اتحادیه اروپا}}</ref> اتحادیه اروپا سیاست دیرینهٔ خود مبنی بر به‌رسمیت‌نشناختن حاکمیت اسرائیل بر سرزمین‌های اشغالی از ژوئن ۱۹۶۷م را حفظ کرده و بر توقف شهرک‌سازی‌های اسرائیل تأکید دارد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۴|ک=وب‌سایت یورونیوز فارسی|ف=موج محکومیت‌های بین‌المللی علیه اقدامات جدید ارضی اسرائیل در کرانه باختری؛ اتحادیه اروپا هشدار داد}}</ref>


== جمعیت‌ ==
'''روابط فلسطین با روسیه:''' از سابقه‌ای طولانی برخوردار است و مسکو همواره از راه‌حل دو کشوری بر اساس مرزهای ۱۹۶۷م حمایت کرده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۵|ک=وب‌سایت خبری تحلیلی تابناک|ف=درخواست فوری روسیه از فلسطین و رژیم صهیونیستی}}</ref> در ژوئیه ۲۰۲۶م، محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، در سفری به روسیه با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و بر تعمیق همکاری‌های دو جانبه تأکید شد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=دیدار «محمود عباس» با «پوتین»}}</ref>
بر اساس جدیدترین داده‌های منتشرشده از سوی سازمان ملل متحد، جمعیت کنونی دولت فلسطین در سال ۲۰۲۶م بالغ بر ۵,۶۸۷,۳۲۸ نفر برآورد شده است. این جمعیت، معادل ۰/۰۶۹ درصد از کل جمعیت جهان را تشکیل داده و رتبه ۱۱۹ را از نظر تعداد جمعیت در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده است. از نظر ساختار جمعیتی، ۸۴/۹۸٪ از ساکنان معادل ۴,۸۳۷,۸۳۵ نفر در مناطق شهری سکونت داشته و میانگین سنی جمعیت این کشور تنها ۲۰/۳ سال است که معرف جامعه‌ای بسیار جوان و در حال رشد است.<ref>{{پک/بن|f1|ک=website Worldometer|ف=State of Palestine Population (2026)|زبان=en}}</ref>
 
'''روابط فلسطین با چین:''' چین به‌عنوان یکی از بازیگران مهم بین‌المللی، در سال ۲۰۲۴م میزبان مذاکرات وحدت میان گروه‌های فلسطینی بود و از عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل حمایت کرده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۸|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=اختصاصی}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۲۷|ک=خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی|ف=میانجی‌گری چین در جنگ غزه؛ اسرائیل توافق حماس و فتح را محکوم کرد}}</ref>
 
'''روابط فلسطین با جمهوری اسلامی ایران:''' روابط ایران و فلسطین، پیشینه‌ای طولانی دارد و در ادوار مختلف تاریخی، دستخوش فراز و نشیب‌های گوناگونی بوده است. پیش از جنگ جهانی اول، روابط میان دو طرف از سطح مطلوبی برخوردار بود و ایران در شهرهای عکا، بیت‌المقدس و حیفا، نمایندگی‌های کنسولی داشت. بعد از آن و به‌ویژه با قرارگرفتن امور فلسطين زير نظر حبیب‌الله آل‌رضا، او تلاش کرد این روابط را به سمت بهره‌برداری شخصی و به نفع مذهب بهاييت به پيش ببرد. تا تصويب قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م، این روند ادامه داشت. در این زمان ایران در كميته مخصوص تهيه طرح برای فلسطين، با تقسيم اين كشور به مخالفت برخاست ولی رأی لازم را کسب نکرد.<ref>{{پک|دهقانی|۱۳۹۰|ک=مطالعات منطقه‌ای|ف=بررسی روابط ایران و فلسطین، از پیدایش فلسطین تا اشغال کامل|ص=۶۰-۶۱}}</ref> پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹م، حمایت از آرمان فلسطین به‌عنوان یکی از اصول راهبردی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تثبیت شد. این رویه از همان سال‌های نخستین انقلاب آغاز گردید و تا کنون در عرصه‌های گوناگون از جمله سطوح ایدئولوژیک، سیاسی و رسانه‌ای ادامه یافته و به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های برجستهٔ حضور منطقه‌ای ایران مطرح بوده است. شبکهٔ الجزیره نیز در تحلیلی به تحولات چهار دهه‌ای این روابط پرداخته و بر تداوم حمایت ایران از مسئله فلسطین تأکید کرده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۳۰|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=تحولات ۴ دهه‌ای در روابط ایران و مقاومت فلسطین از نگاه الجزیره}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۱۰|ک=وب‌سایت شبکهٔ الجزیره|ف=كيف تطورت علاقة طهران بالمقاومة الفلسطينية؟|زبان=ar}}</ref>
 
گستردگی مسئله فلسطین، کیفیت روابط ایران و فلسطین و همچنین هویت مذهبی مجاهدین فلسطینی از عواملی هستند که فلسطین و جریان مقاومت را با چالش وحدت مواجه ساخته و بر آن تأثیر می‌گذارند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۲۹|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=فلسطین؛ نقطه وفاق شیعه، سنی، عرب و عجم!}}</ref> اخیراْ، وزیر امور خارجه ایران در نشست فوق‌العاده سازمان همکاری اسلامی، بر نقش محوری فلسطین در امنیت پایدار غرب آسیا تأکید کرد<ref>{{پک/بن|فلسطین۳۱|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=وزیر خارجه در پیام به خلیل الحیه: حمایت ایران از فلسطین ادامه دارد}}</ref> و ایران و اردن نیز بر لزوم هم‌افزایی کشورهای اسلامی برای حمایت از حقوق مردم فلسطین تأکید نمودند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۳۰|ک=وب‌سایت وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران|ف=گفتگوی تلفنی وزرای امور خارجه ایران و اردن}}</ref>
 
== مبارزات مردمی فلسطین و اسرائیل ==
از زمان اشغال فلسطین و به ویژه اشغال قدس در سال ۱۹۶۷م، مردم فلسطین بارها در قالب قیام‌های مردمی و مبارزات مسلحانه علیه اسرائیل دست به اعتراض زدند که از آن جمله می‌توان به قیام‌های فلسطین از سال ۱۹۶۷م با خیزش قدس، روز زمین در ۱۹۷۶م، انتفاضه سنگ در ۱۹۸۷م، خیزش تونل در ۱۹۹۶م، انتفاضه الاقصی در ۲۰۰۰م، انتفاضه القدس در ۲۰۱۵م، خیزش باب الاسباط در ۲۰۱۷م، خیزش باب العامود در ۲۰۲۱م و سرانجام تشدید عملیات‌های مسلحانه در کرانه باختری از ۲۰۲۲م اشاره کرد. ادامه‌ی این مسیر مبارزاتی را تشکیل می‌دهند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۸|ک=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=مروری بر تاریخ مبارزات مردمی فلسطین از ۱۹۶۷ تا ۲۰۲۲}}</ref> حملات موشکی حماس و جهاد اسلامی علیه اسرائیل در ۲۰۲۱م نیز رخ داد که با استفاده از راکت و موشک شهرهای مختلف فلسطین که توسط اسرائیل اشغال شده بود از جمله تل‌آویو را هدف قرار دادند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۶۴|ک=خبرگزاری بین‌المللی شفقنا|ف=جنگ غزه {{!}} حمله گسترده موشکی مقاومت به تل آویو و فرودگاه بن گوریون}}</ref> همچنین در عملیات طوفان‌الاقصی حماس علیه اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳م، ضمن حملات راکتی به شهرک‌های صهیونیست‌نشین، گروه حماس از زمین، هوا و دریا به مناطق مختلفی از اسرائیل نفوذ کردند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۶۵|ک=خبرگزاری فارس|ف=ابعاد روانی عملیات «طوفان الاقصی» بر ارتش رژیم صهیونیستی}}</ref>
 
== نظام اجتماعی ==
نظام اجتماعی فلسطین، علیرغم پیچیدگی‌های سیاسی و اشغال، ریشه در ساختارهای کهن قبیله‌ای و خانوادگی دارد که همچنان در عرصه‌های گوناگون حیات اجتماعی و سیاسی این سرزمین نقش‌آفرین است. جامعه فلسطین در کرانه باختری و نوار غزه، متشکل از سه نوع ساختار خانوادگی اصلی است: قبایل، عشایر و خاندان‌های سرشناس.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱۶|ک=خبرگزاری بین‌المللی قدس|ف=قبایل، عشایر و خانواده‌های سرشناس فلسطینی(قسمت اول) محدودشدن قبیله‌گرایی در میان فلسطینی‌ها}}</ref> ساختارهای قبیله‌ای و خانوادگی در فلسطین جایگزین نظام سیاسی فلسطین نیستند،<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۶|ک=خبرگزاری شفقنا (العربی)|ف=عشائر وعائلات غزة: نرفض أن نكون بديلا عن أی نظام سياسی|زبان=ar}}</ref> بلکه این ساختارها که بر پایه پیوندهای خویشاوندی، همبستگی جمعی و وفاداری به بزرگ‌خانواده استوارند، با وجود مدرنیزاسیون، همچنان یکی از ارکان اصلی هویت و نظم اجتماعی به شمار می‌روند. قبایل در فلسطین به اندازهٔ سوریه، عراق و اردن، از نظر اقتصادی و سیاسی نقش‌آفرین نیستند. با این حال، هنجارهای فرهنگی و آداب و رسوم ازدواج همچنان ریشه‌ای استوار در سنت‌های قبیله‌ای دارد.<ref>{{پک|Hilal||ک=website Goethe-Institut (Palestine Office)|ف=Pride|کد=en}}</ref>
 
=== جایگاه زنان ===
نقش زنان در ساختار حکومتی فلسطین با وجود سهم بالای آنان در جمعیت و آموزش عالی، همچنان با نابرابری ساختاری در سطوح عالی قدرت روبه‌رو است. بر اساس آمار سال ۲۰۲۵م، زنان حدود ۴۹٪ از جمعیت فلسطین و بیش از ۶۰٪ از دانش‌آموختگان دانشگاهی را تشکیل می‌دهند، با این حال، سهم آنان در مناصب رهبری سیاسی به طور قابل‌توجهی پایین‌تر است و تنها ۱۴.۹٪ از پست‌های رهبری را در اختیار دارند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۳|ک=القدس|ف=المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية|زبان=ar}}</ref> در دولت نوزدهم فلسطین که در سال ۲۰۲۴م تشکیل شد، چهار وزیر زن حضور دارند که از جمله آنها می‌توان به إيناس دحادحة وزیر کار، مونا الخليلي وزیر امور زنان، وارسن وارتان آقابکیان وزیر مشاور در امور خارجه و سماح أبو عون وزیر توسعه اجتماعی اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۱۵|ک=سایت تحلیلی خبری عصر ایران|ف=دولت جدید فلسطین / 4 وزیر زن / نخست وزیر با سابقه بانک جهانی / زن ارمنی، وزیر شد}}</ref> سهم زنان در هیئت وزیران تنها حدود ۱۲٪ است. در بخش قضایی و اداری نیز با وجود اینکه زنان نیمی از کارمندان بخش عمومی را تشکیل می‌دهند،<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۴|ک=شبکة رایا الإعلامیة|ف=وزارة شؤون المرأة تصدر تقریراً تحلیلیاً حول المشاركة السياسية للمرأة بمناسبة الثامن من مارس ۲۰۲۵-۲۰۲۶|زبان=ar}}</ref> سهم آنان در پست‌های عالی مدیریتی مانند معاون وزیر و بالاتر به ۱۷.۳٪ می‌رسد<ref>{{پک/بن|f15|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)|ف=Key Statistics on Women in Palestine|زبان=en}}</ref> و تنها ۴.۸٪ از سمت‌های معاونت وزارتخانه‌ها را در اختیار دارند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۳|ک=القدس|ف=المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية|زبان=ar}}</ref> نبود مجلس قانون‌گذاری فعال از سال ۲۰۰۶م، که پیش از آن ۲۰٪ کرسی‌های آن در اختیار زنان بود،<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۴|ک=شبکة رایا الإعلامیة|ف=وزارة شؤون المرأة تصدر تقریراً تحلیلیاً حول المشاركة السياسية للمرأة بمناسبة الثامن من مارس ۲۰۲۵-۲۰۲۶|زبان=ar}}</ref> یکی از موانع اصلی مشارکت سیاسی زنان به شمار می‌رود. در اقدامی برای جبران این نابرابری، دولت فلسطین در مه ۲۰۲۵م تصمیم گرفت سهمیه حداقل ۳۰درصدی برای حضور زنان در تمام کمیته‌های وزراتخانه‌ها، هیئت‌های مدیره و کمیته‌های ملی را تصویب کند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۵|ک=الوكالة الأنباء و المعلومات الفلسطينية|ف=الخليلي تثمّن قرار مجلس الوزراء تعزيز تمثيل النساء في اللجان ومجالس الإدارة بنسبة 30%|زبان=ar}}</ref> با این حال، موانع ساختاری همچون سلطهٔ ساختارهای پدرسالارانه، نبود ارادهٔ سیاسی کافی و مهم‌تر از همه، اشغالگری اسرائیل به‌عنوان بزرگترین مانع، روند دستیابی زنان به جایگاهی متناسب با توانمندی‌هایشان در نظام حکومتی فلسطین را با دشواری جدی مواجه کرده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۳|ک=القدس|ف=المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية|زبان=ar}}</ref>
 
==== نقش زنان در نهضت فلسطین ====
زنان پیش از سال ۱۸۸۰م حضوری کمرنگ در عرصه‌های عمومی داشتند. نخستین نشانه‌های آگاهی و کنش‌پذیری سیاسی خود را با تخریب دهکده‌های صهیونیست‌نشین در سال ۱۸۸۴م به نمایش گذاشتند. سپس در جریان جنگ جهانی دوم و متعاقب آن، پیمان اسکایز-پایکت و بیانیهٔ بالفور در نوامبر ۱۹۱۷م، بر دامنهٔ حضور خود افزودند. عملکرد زنان فلسطینی طی انتفاضه، به‌ویژه در عرصهٔ سیاسی-نظامی، نقشی برجسته و بی‌بدیل داشت. آنان با انجام عملیات‌های استشهادی در بیت‌المقدس، در فاصلهٔ ماه‌های فوریه تا آوریل ۲۰۰۲م، حضور خویش را در مبارزات ملی و آزادی‌بخش به اثبات رساندند. همچنین با تشکیل انجمن‌ها، سازمان‌های حقوقی و توزیع نشریات فرهنگی، در جهت ارتقای جایگاه سیاسی و اجتماعی خود گام برداشتند که نشان‌دهندهٔ بهبود و گسترش مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان فلسطین است. در حالی که دغدغه‌های زنان عرب، به‌ویژه در هزارهٔ جدید، عمدتاً بر آزادی در امور مختلف، برابری حقوقی با مردان و مسائل مشابه متمرکز است، محور نگرانی‌های زن فلسطینی، مسئلهٔ ملی و آرمان آزادی‌بخش، به‌ویژه اشغال وطن، بوده است. اولویت نخست آنان در تربیت فرزندان، آموزش عشق به وطن، چیرگی بر تنگدستی و سختی‌های زندگی در خیمه‌ها و اردوگاه‌ها بوده است.<ref name=":0">{{پک|علم|حزباوی|حمیدی‌نسب|۱۳۹۱|ک=زن و فرهنگ|ف=نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین|ص=۶۶}}</ref> در کنار این تحولات، نهاد مرابطات نیز شکل گرفت که گروهی از زنان فلسطینی خود را وقف حفاظت از مسجدالاقصی کرده‌اند و در شرایطی که مردان جوان فلسطینی از ورود به مسجد منع می‌شوند، وظیفه دفاع از این مکان مقدس و حفظ هویت آن را بر عهده دارند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۶۶|ک=خبرگزاری بین‌المللی قدس|ف=ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند}}</ref>
 
=== خانواده ===
خانواده در جامعهٔ فلسطین از جایگاهی بنیادین برخوردار است، اما این نهاد در سال‌های اخیر، دستخوش تغییرات ساختاری و جمعیتی چشم‌گیری شده است.<ref>{{پک/بن|f31|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)|ف=A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025|زبان=en}}</ref> میانگین بُعد خانوار در این سرزمین روندی نزولی داشته و از ۵.۸ نفر در سال ۲۰۰۷م به ۵.۰ نفر در سال ۲۰۲۱م کاهش یافته است؛ ۴.۷ نفر در کرانه باختری و ۵.۶ نفر در غزه. همچنین، حدود ۱۱٪ از خانوارها در سال ۲۰۲۱ توسط زنان اداره می‌شده است؛ ۱۲٪ در کرانه باختری و ۱۰٪ در غزه.<ref>{{پک/بن|f32|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)|ف=PCBS: Some 14.3 million Palestinians in the world in mid-2022|زبان=en}}</ref>
 
نرخ باروری در فلسطین نیز با کاهش روبه‌رو بوده و از ۴.۶ تولد به ازای هر زن در دورهٔ ۲۰۰۳-۱۹۹۹م به ۳.۸ تولد در دورهٔ ۲۰۱۹-۲۰۱۷م<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۱۱|ک=وب‌سایت القدس|ف=تقرير إحصائي: عدد الفلسطينيين وصل 13.8 مليونا أكثر من ثلثهم دون سن الـ14 عاما|زبان=ar}}</ref> و در سال ۲۰۲۳م، به ۳.۳۱ فرزند به ازای هر زن رسیده است.<ref>{{پک/بن|f32|ک=website Our World in Data|ف=Palestine - Population and Demography Country Profile|زبان=en}}</ref> نرخ باروری در سال ۲۰۲۰م در مناطق شهری ۳.۸ تولد، در مناطق روستایی ۴.۴ تولد و در اردوگاه‌ها ۳.۵ تولد بوده است. اگرچه روندی نزولی داشته، اما همچنان در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بالاست.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۱۱|ک=وب‌سایت القدس|ف=تقرير إحصائي: عدد الفلسطينيين وصل 13.8 مليونا أكثر من ثلثهم دون سن الـ14 عاما|زبان=ar}}</ref> در حوزهٔ ازدواج و طلاق، آمار طلاق در فلسطین در سال‌های اخیر روندی افزایشی داشته است. بر اساس گزارشی در سال ۲۰۰۸م، نرخ طلاق در فلسطین حدود ۱۰.۸۲ درصد و پایین‌ترین میزان در جهان گزارش شده بود.<ref>{{پک/بن|فلسطین۳۲|ک=خبرگزاری بین‌المللی قدس|ف=فلسطین؛ کمترین آمار طلاق در جهان}}</ref> آمار سال ۲۰۲۲م نشان می‌دهد که ۴۳,۴۳۰ مورد ازدواج معادل ۲۴,۲۶۳ مورد در کرانه باختری و ۱۹,۱۶۷ مورد در غزه و ۹,۵۶۴ مورد طلاق معادل ۵,۳۰۲ مورد در کرانه باختری و ۴,۲۶۲ مورد در غزه به ثبت رسیده است. میانگین سن ازدواج در سال ۲۰۲۲م برای مردان ۲۶ سال و برای زنان ۲۱ سال بوده است.<ref>{{پک/بن|f33|ک=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) - الجهاز المرکزی للإحصاء الفلسطینی|ف=Marriage and Divorce Indicators in the Palestine by Region 2022|زبان=en}}</ref> مهم‌ترین چالش فراروی خانواده‌های فلسطینی، پیامدهای ناشی از اشغالگری و به‌ویژه جنگ اخیر است. این فشارها، همراه با مشکلات اقتصادی و ناامنی، باعث افزایش چشم‌گیر فشار بر نهاد خانواده، کاهش ازدواج‌ها و افزایش طلاق‌ها در دوران جنگ شده است که نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق بحران بر بنیان‌های اجتماعی فلسطین است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۳۳|ک=وب‌سایت ایندیپندنت فارسی|ف=افزایش بی‌سابقه طلاق در نوار غزه}}</ref>
 
== فرهنگ ==
فرهنگ فلسطین، میراثی چندلایه و پویا که آمیزه‌ای از سنت‌های کهن عربی، اسلامی، مسیحی، کنعانی، عثمانی و مدرن، تأثیرات تمدن‌های گوناگون تاریخی و تجربه‌های زیستۀ مردم این سرزمین است. مردم فلسطین با روحیه‌ای خانواده‌محور، مقاوم و هنرمند، فرهنگی چندلایه و پرشور را شکل داده‌اند که در لباس، موسیقی، غذا و آداب اجتماعی بازتاب یافته است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref>
 
=== نهادهای اجتماعی ===
نهادهای اجتماعی و خیریه‌ای نیز در فلسطین با گرایش شیعه فعالیت می‌کنند. از جمله این نهادها می‌توان به انجمن شقاقی اشاره کرد که انجمنی خیریه و غیرسیاسی است و می‌کوشد رویکردی برابر نسبت به همه مذاهب اسلامی داشته باشد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۲۱|ک=website France 24|ف=فلسطينيون يعتنقون المذهب الشيعي في غزة و حماس السنية تتكيف مع الوضع|زبان=ar}}</ref> انجمن جوانان اسلامی، درمانگاه احسان خیری، مدرسه نقاء، جمعیت غدیر و جمعیت آل‌البیت نیز از دیگر نهادهای شناخته‌شده در این زمینه هستند.<ref>{{پک|شحاده|۲۰۱۰|ک=الموسوعه الشامله|ص=۲۰۷-۲۰۸|ج=۳}}</ref>
 
=== آداب اجتماعی ===
خوش‌آمدگویی با عباراتی مانند السلام علیکم یا مرحبا انجام می‌شود. احترام به بزرگ‌ترها با استفاده از عنوان‌هایی مانند حاج یا ستّ و تعارف‌های صمیمانه نشان داده می‌شود. مردم این سرزمین، قانون‌مدار، فروتن و سنت‌گرا هستند. احترام به بزرگ‌ترها، رعایت ادب در گفتار، و تعامل گرم در بازارها و محافل اجتماعی و اماکن عمومی رایج است. مهمان‌نوازی در فلسطین بسیار ارزشمند است و میزبانان با انواع غذاهای محلی و نوشیدنی‌هایی مانند قهوه عربی یا چای نعناع از مهمانان پذیرایی می‌کنند. همچنین فرهنگ قهوه‌نوشی و گفت‌وگو بخشی از سبک زندگی مردم است که نماد آرامش، گفت‌وگو و پیوند اجتماعی‌ هستند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref>
 
=== '''آیین‌ها''' ===
اکثریت مردم فلسطین مسلمان‌ هستند، اما مسیحیان نیز در کنار آنان زندگی می‌کنند. مراسم مذهبی مانند ماه رمضان، عید فطر، عید قربان، کریسمس و عید پاک با شکوه خاصی برگزار می‌شوند. جشن‌های سنتی مانند روز زمین، روز استقلال، مراسم ازدواج، و اعیاد مذهبی با لباس‌های سنتی، رقص دبکه و موسیقی برگزار می‌شوند و فرصتی برای نمایش فرهنگ بومی فراهم می‌کنند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref>
 
=== میراث فرهنگی فلسطین ===
دستاوردها و میراث فرهنگی ناملموس فرهنگی فلسطینیان در زمینه‌های پوشاک، هنر، معماری، ادبیات، موسیقی، آشپزی و نمادهای ملی بیانگر هویت فلسطینی است.
* '''پوشاک سنتی:''' پوشاک فلسطینی، به‌ویژه ثوب با نقشه‌ای گلدوزی‌شده که نشانگر شهر یا روستای پوشنده و همچنین پایگاه اجتماعی زنان است.<ref>{{پک/بن|f40|ک=website AP News|ف=Iconic Palestinian robe fashions a new political symbol|زبان=en}}</ref>  لباس‌های سنتی، با رنگ‌های شاد، گلدوزی‌های هندسی، طراحی‌های منطقه‌ای بازتابی از تاریخ، فرهنگ و هنر مردم فلسطین هستند. مردان نیز در برخی مناسبت‌ها کوفیه نوعی روسری سیاه‌وسفید نماد مقاومت بر سر دارند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref> روسری چفیه که از پوشش روزمرۀ کشاورزان به نماد جهانی مبارزه و مقاومت ملی تبدیل شد، ریشه در هویت این سرزمین دارد؛<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۰|ک=خبرگزاری قدس آنلاین|ف=چطور مردم جهان چفیه را به عنوان نماد ملی فلسطین پذیرفتند؟}}</ref> سوزن‌دوزی فلسطینی نیز در سال ۲۰۲۱م در میراث فرهنگی یونسکو به‌ ثبت رسید.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۱|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=پیراهن‌های سوزن‌دوزی‌شده «قطره» نام دیگر فلسطین است}}</ref>
* '''قصه‌های عامیانه:''' حکایه به‌عنوان گونه‌ای ادبیات شفاهی زنانه با درونمایه‌های اجتماعی و عناصر فراطبیعی،<ref>{{پک|Rivoal|۲۰۰۱|ک=L'Homme. Revue française d'anthropologie|ف=Susan Slyomovics, The Object of Memory. Arabs and Jews Narrate the Palestinian Village|کد=en|ص=۴۷۸-۴۷۹}}</ref> نخستین میراث ناملموس فلسطین بود که در سال ۲۰۰۸م به‌ثبت یونسکو رسید و در شب‌های زمستان نقل می‌شود.<ref>{{پک|Adam|Loignon|Stiefel|۲۰۲۳|ک=Yearbook of Transnational History|زبان=en|ج=|ص=۱۷-۱۸}}</ref>
* '''موسیقی:''' سبک‌های سنتی آوازی فلسطین عبارت‌ از ''زجل''،<ref>{{پک|فیض‌آبادی|۱۴۰۳|ک=وب‌سایت ایران موزیکولوژی|ف=موسیقی اردن}}</ref> ''الروزنا''، ''ظریف الطول''، سامر/''سحجه،<ref>{{پک|اسمر|۲۰۲۱|ک=محاضرات النجاح|ف=الإستماع الى نماذج من الأغنية الشعبية الفلسطينية (الروزنا) {{!}} الفلكلور الموسيقی الفلسطينی|کد=ar}}</ref> المیجنا و'' عتابه است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۰۰۰۲۰|ک=شبکه الجزیره|ف=العتابا والميجنا والدلعونا.. فنون الهوية ومواجهة المحتل في القوالب الشعرية الفلسطينية|زبان=ar}}</ref> به‌کارگیری سازهای بومی شامل یرغول، مجوز، دربکه، بزق، ربابه، قربه و نیز عود، قانون و دف، در آیین‌های عروسی و جشنواره‌ها جایگاهی ویژه و پویا دارد.<ref>{{پک/بن|f41|ک=website Grove Dictionary of Music and Musicians|ف=Palestinian music|زبان=en}}</ref> همچنین دابکه یک رقص محلی سنتی شام است که در فلسطین، اردن، سوریه و لبنان رایج است.<ref>{{پک|فیض‌آبادی|۱۴۰۳|ک=وب‌سایت ایران موزیکولوژی|ف=موسیقی اردن}}</ref>
* '''تئاتر:''' در سه دورۀ تاریخی از ترجمۀ آثار اروپایی در دهۀ ۱۹۲۰م به هویت‌خواهی ملی پس از ۱۹۶۷م و سپس حرفه‌ای‌گرایی پس از اسلو تکامل یافت و با وجود دشواری‌ها در غزه، در کرانهٔ باختری رشد چشمگیری داشت.<ref>{{پک/بن|f42|ک=website Interactive Encyclopedia of the Palestine Question|ف=Palestinian Theater: The Bumpy History of a Maturing Art|زبان=en}}</ref>
* '''معماری:''' با وجود بهره‌مندی از تأثیرات تبادلات فرهنگی گسترده در دوران عثمانی، پیش از ۱۸۵۰م سبکی متمایز از همسایگان شامی خود داشت و در آرایش فضای زیستی خانه‌های شهری، الگویی همگون با مدیترانه شرقی را دنبال می‌کرد.<ref>{{پک/بن|f43|ک=website Arab America|ف=The Traditional Architecture of Palestine|زبان=en}}</ref>
* '''شعر:''' مكتب ادبی شاعران امروز فلسطين به دو نسل ادب ۱۹۳۶ و ۱۹۴۸م باز می‌گردد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۲|ک=خبرگزاری کتاب ایران|ف=درويش يعني نبوغ، نوآوري و خلاقيت}}</ref> چهره‌های شاخصی مانند فدوی طوقان<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref> و محمود درویش به مهم‌ترین ابزار ادبی کنشگری سیاسی و مقاومت فرهنگی در میان فلسطینیان تبدیل شده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۲|ک=خبرگزاری کتاب ایران|ف=درويش يعنی نبوغ، نوآوری و خلاقيت}}</ref>
* '''هنر سنتی و''' '''صنایع دستی:''' گلدوزی‌های سنتی، بافندگی، سفالگری، ساخت جواهرات نقره‌ای، نقاشی‌های نمادین،<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref> صابون‌سازی نابلسی، شیشه‌گری و منبت‌کاری چوب زیتون، بازتابی از مهارت‌های دیرینه و تجلی هویت فرهنگی این سرزمین در تولیدات صنایع دستی و هنری است.<ref>{{پک|Karmi|۲۰۰۲|ک=In Search of Fatima: A Palestinian Story|زبان=en|ج=|ص=۱۸}}</ref>
* '''سینما:''' با تولید بیش از ۸۰۰ فیلم مستند و داستانی، عمدتاً با حمایت مالی اروپا، به روایت‌گری از سرگذشت فلسطینیان و بازتاب درگیری‌های این سرزمین با اسرائیل پرداخته است.<ref>{{پک|Kamin|۲۰۱۱|ک=website Variety|ف=Palestinian filmmakers long for home|کد=en}}</ref>
* '''آشپزی:''' آشپزی فلسطین متأثر از فرهنگ‌های اسلامی-عربی، مسیحی، عثمانی و بومی،<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref> همراه با خوراکی‌هایی مانند مسخّن به‌عنوان غذای ملی فلسطین، کنافه نابلسی، پنیر نابلسی، پنیر عکاوی، سماقیه و مقلوبه به سه منطقۀ جلیل، کرانهٔ باختری و غزه با تأثیرپذیری از مصر تقسیم می‌شود.<ref>{{پک|Dabdoub Nasser|۲۰۱۳|ک=website This Week in Palestine|ف=Revisiting our table». This Week in Palestine.|کد=en}}</ref> غذاهای فلسطینی، با تمرکز بر روغن زیتون، گوشت، ادویه‌های گرم و سبزیجات تازه، بسیار خوش‌طعم و مغذی هستند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۵|ک=وب‌سایت تاریخ ما|ف=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار}}</ref>
* '''نمادهای ملی:''' شامل سرود ملی بلادی، درخت زیتون، عقاب صحرایی به‌عنوان حیوان ملی و پرچم چهاررنگ با مثلث قرمز و نوارهای سیاه، سفید و سبز است.<ref>{{پک/بن|f45|ک=website WorldAtlas|ف=Flags, Symbols & Currency of Palestine|زبان=en}}</ref>
 
=== حجاب و پوشش ===
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹م، پوشش غربی در میان زنان فلسطینی رواج داشت و حتی در شهرهایی مانند طولکرم، بی‌حجابی امری رایج بود. اما پس از  انقلاب جمهوری اسلامی ایران، با شکل‌گیری موجی از دین‌گرایی و بازگشت به هویت اسلامی، زنان فلسطینی به‌صورت خودخواسته به سمت حجاب کامل گرایش یافتند؛ چنان‌که نماد آن، گرایش ۹۰٪ از دانشجویان زن دانشگاه ملی نجاح در سال ۱۹۸۱م به حجاب کامل بود که حتی دانشجویان مسیحی را نیز شامل می‌شد. این تغییرِ پوشش،نوعی مقاومت فرهنگی و نماد دینداری و بخشی از هویت زن فلسطینی محسوب می‌شود.<ref>{{پک/بن|فلسطین۶۶|ک=خبرگزاری بین‌المللی قدس|ف=ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند}}</ref><ref>{{پک|رضایی|۱۴۰۴|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=بازگشت حجاب به فلسطین}}</ref>
 
=== مساجد و اماکن مذهبی ===
سرزمین فلسطین، از دیرباز به دلیل داشتن اماکن مقدسی چون مسجدالاقصی ‌به‌عنوان نخستین قبله مسلمانان و قبةالصخره یا گنبد سنگی، مسجد یا حرم ابراهیمی و حرم شریف یا کوه معبد از جایگاهی والا در اسلام برخوردار بوده است. با فتح اسلامی، ساخت مساجد در شهرهایی مانند قیساریه، نابلس، لد و یافا آغاز شد که به «مساجد عمری» معروف گشتند. در کنار این مساجد تاریخی، بقاع و مقام‌های متعددی منسوب به اهل‌بیت و صحابه در فلسطین وجود دارد که نشان‌دهندهٔ ارادت دیرینهٔ مردم این سرزمین است. از جملهٔ این آثار می‌توان به مقام رأس الحسین در عسقلان، مساجد و مقام‌های منتسب به امام علی در غزه، جادهٔ قدس به یافا، نابلس و عکا و نیز مقبرهٔ هاشم جد پیامبر در غزه اشاره کرد. بخش قابل‌توجهی از این میراث اسلامی، از جمله مسجد العمری در غزه و بسیاری از مقام‌های دیگر، توسط رژیم صهیونیستی تخریب شده یا در معرض نابودی قرار گرفته است.
 
== رسانه ==
رسانه‌های فلسطین عمدتاً میان نهادهای رسمی تشکیلات خودگردان در کرانه باختری و نهادهای وابسته به حماس در نوار غزه تقسیم شده‌اند و رسانه‌های مستقلی چون شبکه وتن و رادیو اجیال نیز در این فضا فعالیت می‌کنند.<ref>{{پک/بن|f50|ک=website Reporters Without Borders (RSF)|ف=فلسطین|زبان=en}}</ref> خبرگزاری رسمی فلسطین وفا که در ۱۹۷۲م به تصمیم شورای ملی فلسطین تأسیس شد، به‌عنوان خبرگزاری رسمی تشکیلات خودگردان فعالیت می‌کند و اخبار را به زبان‌های عربی، انگلیسی، فرانسوی و عبری منتشر می‌سازد. سازمان پخش‌های رادیو و تلویزیونی فلسطین با عنوان PBC که در ۱۹۹۳م به فرمان ریاست‌جمهوری یاسر عرفات تأسیس شد، به‌عنوان نهاد رسمی پخش‌های صوتی و تصویری تشکیلات خودگردان، شبکه تلویزیونی فلسطین و رادیوی صدای فلسطین را اداره می‌کند.<ref>{{پک/بن|f53|ک=website State Media Monitor|ف=Palestinian Broadcasting Corporation (PBC)|زبان=en}}</ref> روزنامه‌های روزانه مانند الحیاه الجدیده،<ref>{{پک/بن|f52|ک=website State Media Monitor|ف=Palestinian territories|زبان=en}}</ref> القدس، الایام<ref>{{پک/بن|f51|ک=website BBC News|ف=Palestinian territories media guide|زبان=en}}</ref> و فلسطین از مهم‌ترین نشریات مکتوب این کشور به‌شمار می‌روند.<ref>{{پک/بن|f52|ک=website State Media Monitor|ف=Palestinian territories|زبان=en}}</ref> در نوار غزه، رسانه‌های وابسته به حماس از جمله شبکه تلویزیونی الاقصی، خبرگزاری شهاب و شبکه رسانه‌ای الاقصی فعالیت می‌کنند.<ref>{{پک/بن|f50|ک=website Reporters Without Borders (RSF)|ف=فلسطین|زبان=en}}</ref> شماری از سازمان‌های خبری بین‌المللی از جمله الجزیره، رویترز، آسوشیتدپرس، فرانس‌پرس و بی‌بی‌سی نیز در کرانه باختری حضور دارند و پوشش خبری دارند.<ref>{{پک/بن|f51|ک=website BBC News|ف=Palestinian territories media guide|زبان=en}}</ref>
 
نظارت بر رسانه‌ها در فلسطین تحت کنترل تشکیلات خودگردان و حماس قرار دارد و این صنعت در فضایی بسیار محدودکننده فعالیت می‌کند. سازمان گزارشگران بدون مرز، فلسطین را در رتبه ۱۶۳ جهان از ۱۸۰ کشور در سال ۲۰۲۵م قرار داده است که نسبت به سال پیش از آن ۶ پله تنزل داشته است. بر اساس گزارش این سازمان، در ۱۸ ماه نخست جنگ غزه، نزدیک به ۲۰۰ خبرنگار در این منطقه جان خود را از دست داده‌اند. قانون جرایم سایبری که در ژوئیه ۲۰۱۷م توسط محمود عباس به تصویب رسید، آزادی بیان و مطبوعات را به شدت محدود می‌کند. در نوار غزه نیز از اکتبر ۲۰۲۳م، حملات هوایی اسرائیل بیشتر زیرساخت‌های مخابراتی و رسانه‌ای این منطقه را تخریب کرده است.<ref>{{پک/بن|f50|ک=website Reporters Without Borders (RSF)|ف=فلسطین|زبان=en}}</ref> در کرانه باختری نیز روزنامه‌نگاران قربانی نقض آزادی مطبوعات از سوی هر دو طرف تشکیلات خودگردان و نیروهای اشغالگر اسرائیل هستند.<ref>{{پک/بن|f51|ک=website BBC News|ف=Palestinian territories media guide|زبان=en}}</ref> همچنین، هفته‌نامه الاستقلال و شبکه رادیویی إذاعة صوت القدس از جمله رسانه‌هایی به‌شمار می‌روند که در اختیار شیعیان فلسطین قرار دارند.<ref>{{پک|شحاده|۲۰۱۰|ک=الموسوعه الشامله|ص=۲۰۸|ج=۳}}</ref>
 
== نظام اقتصادی ==
پیشینه اقتصادی فلسطین شامل شکوفایی در دوره جنگ جهانی دوم و رشد در دهه‌های ۱۹۷۰–۲۰۰۰م است، اما محاصره‌های مکرر و جنگ‌ها سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌ها را نابود کرده است.<ref>{{پک|Rivlin|۲۰۰۹|ک=Arab Economies in the Twenty-First Century|زبان=en|ج=|ص=۱۹۲-۱۹۵}}</ref> اقتصاد فلسطین، که وضعیت اقتصادی سرزمین‌های تحت مدیریت تشکیلات خودگردان در کرانه باختری و نوار غزه را شامل می‌شود، اقتصادی وابسته به کمک‌های مالی خارجی و بین‌المللی و پیوندی تنگاتنگ با سیاست‌های اسرائیل، آمریکا و اروپا و وابستگی زیاد به عوارض گمرکی دارد. اقتصاد فلسطین در دوره سیطره نظامی صهیونیست‌ها عمدتاً از سه بخش تشکیل شده بود: اول، پروژه‌های مربوط به صنایع تولیدی، زود بازده، کشاورزی و گردشگری و صنعت سنگ؛ دوم، انجمن‌های تعاونی که در زمینه کشاورزی کار می‌کردند و سوم حواله‌های مالی دریافتی از خارج که بیشتر شامل حقوق کارگران در کرانه باختری و نوار غزه در محدوده خط سبز بود. پروتکل اقتصادی پاریس که در چارچوب توافق اسلو امضا شد، وابستگی کامل اقتصاد فلسطین به اسرائیل را به همراه داشت.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۸|ک=خبرگزاری مهر|ف=اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی}}</ref> 
 
کشاورزی، به‌ویژه تولید زیتون و فرآورده‌های آن، ستون اصلی معیشت روستاییان است<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۸|ک=خبرگزاری مهر|ف=اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی}}</ref> و صنعت شامل سیمان، نساجی، صابون‌سازی، فرآوری مواد غذایی و تراش سنگ  می‌شود.<ref>{{پک|رضایی|۱۴۰۱|ک=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=اقتصاد فلسطین}}</ref> گردشگری به‌ویژه در بیت‌لحم و بیت‌المقدس<ref>{{پک/بن|f47|ک=website Middle East Business|ف=Tourism in Palestine in figures|زبان=en}}</ref> و نیز کسب‌وکارهای فناوری اطلاعات در رام‌الله و بازرگانی در الخلیل از منابع درآمدی مهم به‌شمار می‌روند.<ref>{{پک/بن|f48|ک=website BBC News|ف=Could Ramallah become an Arab World tech hub?|زبان=en}}</ref> جنگ غزه از اکتبر ۲۰۲۳م فروپاشی گسترده‌ای پدیدآورد و اقتصاد فلسطین در سه ماهه اول سال ۲۰۲۴م به علت جنگ با اسرائیل به طور سالانه ۳۵٪ کوچک شد. اقتصاد نوار غزه در این سال به میزان ۸۶٪ و اقتصاد کرانه باختری نیز ۲۵٪ کوچک شده است. فعالیت‌های معدنی، تولیدی، آب و برق در فلسطین کاهش ۶۳٪، فعالیت‌های ساختمانی ۵۱٪، کشاورزی، جنگل‌داری و ماهیگیری ۳۳٪ و فعالیت‌های عمده‌فروشی و خرده٬فروشی ۳۶٪ کاهش داشته است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۷|ک=خبرگزاری آنادولو|ف=اقتصاد فلسطین ۳۵ درصد کوچک شد}}</ref> بر اساس داده‌های رسمی بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی فلسطین در سال ۲۰۲۵م معادل ۱۷٫۱۷ میلیارد دلار آمریکا بوده است. این مقدار تولید ناخالص داخلی فلسطین معادل ۰٫۰۱ درصد از اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهد.<ref>{{پک/بن|f46|ک=website Trading Economics|ف=Palestine GDP|زبان=en}}</ref> همچنین بر اساس آخرین داده‌های سال ۲۰۲۶م، نرخ بیکاری در کل فلسطین ۲۹.۵٪ در کرانه باختری و در نوار غزه بیش از ۸۰٪ است. همچنین نرخ فقر در نوار غزه از ۹۰٪ فراتر رفته است و طبقه متوسط که ستون اصلی جامعه غزه به شمار می‌رفت، بخش بزرگی از منابع درآمدی خود را از دست داده است.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۹|ک=وب‌سایت مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین|ف=جنگ، ساختار اقتصادی و اجتماعی غزه را فروپاشاند}}</ref>
 
== سلامت و درمان ==
بخش بهداشت و درمان در کرانه باختری و نوار غزه با شرایط فاجعه‌باری روبرو است و در آستانه فروپاشی کامل قرار دارد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۶۲|ک=خبرگزاری بین‌المللی شفقنا|ف=هاآرتص: اسرائیل سیستم بهداشت و درمان کرانه باختری را به آستانه فروپاشی کشانده است}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۶۰|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=روایت مسئول فلسطینی از وضعیت بحرانی بهداشت و درمان غزه}}</ref>
 
== ورزش ==
فوتبال با پیشینه‌ای از دهۀ ۱۹۲۰م و تأسیس باشگاه‌های ورزشی‌-اجتماعی، محبوب‌ترین ورزش فلسطین است.<ref>{{پک/بن|f44|ک=website ESPN|ف=Israel, Palestine hold 'Sports for Peace' talks|زبان=en}}</ref> تیم فوتبال فلسطین با کسب عنوان قهرمانی مسابقات فوتبال چلنج کاپ در سال ۲۰۱۴م، جواز حضور در رقابت‌های جام ملت‌های آسیا در سال ۲۰۱۵م در استرالیا را بدست آورد.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۴|ک=خبرگزاری مهر|ف=فلسطین به جام ملت‌های استرالیا صعود کرد}}</ref> ورزشکاران فلسطینی از المپیک تابستانی آتلانتا در سال ۱۹۹۶م در همه دوره‌های بازی‌های المپیک شرکت کرده‌اند.<ref>{{پک/بن|فلسطین۵۳|ک=پایگاه خبری تحلیلی دیوان نیوز|ف=۸ ورزشکار فلسطینی با پیام مقاومت و امید در المپیک}}</ref>


== اهمیت و جایگاه فلسطین ==
== اهمیت و جایگاه فلسطین ==
# فلسطین سرزمین انبیای بزرگ و محل ظهور و گسترش ادیان الهی، همواره کانون توجه و احترام پیروان ادیان و مذاهب بزرگ دنیا و همهٔ ملل جهان بوده است.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/5814/چرا-فلسطین-برای-ما-مسلمان‌ها-مهم-است «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
# فلسطین سرزمین انبیای بزرگ و محل ظهور و گسترش ادیان الهی، همواره کانون توجه و احترام پیروان ادیان و مذاهب بزرگ دنیا و همهٔ ملل جهان بوده است.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/5814/چرا-فلسطین-برای-ما-مسلمان‌ها-مهم-است «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
# فلسطین در بین سه دین از ادیان بزرگ معاصر یعنی اسلام، مسیحیت و یهودیت اهمیت فراوانی دارد و مقدس شمرده می‌شود.
# فلسطین در بین سه دین از ادیان بزرگ معاصر یعنی اسلام، مسیحیت و یهودیت اهمیت فراوانی دارد و مقدس شمرده می‌شود.[[پرونده:مسئله_اصلی_جهان_اسلام_(3).jpg|جایگزین=مسجد الاقصی|بندانگشتی|مسجد الاقصی]]کشور فلسطین به‌دلیل وجود [[مسجدالاقصی|مسجد الاقصی]] (نخستین قبلهٔ مسلمانان) در این سرزمین، موقعیت ویژه‌ای برای همهٔ مسلمانان جهان دارد.<ref>{{پک|صالح|۲۰۰۲|ک=فلسطین|ص=۳۰|ج=}}</ref>
# [[پرونده:مسئله_اصلی_جهان_اسلام_(3).jpg|جایگزین=مسجد الاقصی|بندانگشتی|مسجد الاقصی]]کشور فلسطین به‌دلیل وجود [[مسجدالاقصی|مسجد الاقصی]] (نخستین قبلهٔ مسلمانان) در این سرزمین، موقعیت ویژه‌ای برای همهٔ مسلمانان جهان دارد.<ref>صالح، فلسطین، ۲۰۰۲م، ص۳۰.</ref>
# در منابع دینی از جمله در قرآن کریم، سرزمین فلسطین با عنوان «ارض مقدسة» و «ارض مبارکة» یاد شده است و برخی از مفسّران، این عناوین را فلسطین یا شام دانسته‌اند.<ref>{{پک|طبری|۱۴۱۲|ک=جامع البیان فی تفسیر القرآن|ص=۶۱|ج=۱۷}}</ref>
# در منابع دینی از جمله در قرآن کریم، سرزمین فلسطین با عنوان «ارض مقدسة» و «ارض مبارکة» یاد شده است و برخی از مفسّران، این عناوین را فلسطین یا شام دانسته‌اند.<ref>طبری، جامع‌البیان فی تفسیر القرآن، بی‌تا، ج۱۷، ص۶۱.</ref>
# به نظر پژوهشگران دینی، مقدس و مبارک‌بودن فلسطین به‌دلیل تأثیر شگرف آن در تاریخ بشر و اهتمام موسی پیامبر برای ورود به این سرزمین بوده است.<ref>دل‌آرا نعمتی، «ارض مقدس و مختصات آن در قرآن کریم و تورات، 1389ش، ص140-141.</ref>
# به نظر پژوهشگران دینی، مقدس و مبارک‌بودن فلسطین به‌دلیل تأثیر شگرف آن در تاریخ بشر و اهتمام موسی پیامبر برای ورود به این سرزمین بوده است.<ref>دل‌آرا نعمتی، «ارض مقدس و مختصات آن در قرآن کریم و تورات، 1389ش، ص140-141.</ref>
# قدس که بخشی از سرزمین فلسطین و نقطهٔ درخشان آن محسوب می‌شود، به نظر مفسران پنج بار در قرآن توصیف شده است و گروهی از مفسران نیز مصداق «وَٱلتِّینِ وَٱلزَّیْتُونِ * وَطُورِ سِینِینَ * وَهَـذَا ٱلْبَلَدِ ٱلأَمِینِ»<ref>سورهٔ تین، آیهٔ 1-3.</ref> را پایتخت فلسطین، [[بیت‌المقدس]] دانسته‌اند.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/5814/چرا-فلسطین-برای-ما-مسلمان‌ها-مهم-است «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
# قدس که بخشی از سرزمین فلسطین و نقطهٔ درخشان آن محسوب می‌شود، به نظر مفسران پنج بار در قرآن توصیف شده است و گروهی از مفسران نیز مصداق «وَٱلتِّینِ وَٱلزَّیْتُونِ * وَطُورِ سِینِینَ * وَهَـذَا ٱلْبَلَدِ ٱلأَمِینِ»<ref>سورهٔ تین، آیهٔ 1-3.</ref> را پایتخت فلسطین، [[بیت‌المقدس]] دانسته‌اند.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/5814/چرا-فلسطین-برای-ما-مسلمان‌ها-مهم-است «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
# فلسطین محل دفن تعدادی از انبیاء و بزرگان دینی است. به‌عنوان نمونه یحیی در شهر سامریه<ref>فوزبورغ، وصف الأراضی المقدسة، ۱۹۹۷م، ص۲۹.</ref> و ابراهیم در شهر الخلیل<ref>آغا، مدائن فلسطین، ۱۹۹۳م، ص۸۱.</ref> و مادر عیسی مسیح، «مریم» در شهر ناصره، دفن هستند. بیت‌المقدس پایتخت فلسطین نیز محل ظهور ادیان یهودیت و مسیحیت بوده است. مقبرهٔ داوود نبی، مقام موسی پیامبر، مسجدالاقصی و مسجد صخره در این شهر قرار دارند.<ref>آغا، مدائن فلسطین، ۱۹۹۳م، ص۴۸ و ۴۹.</ref>
# فلسطین محل دفن تعدادی از انبیاء و بزرگان دینی است. به‌عنوان نمونه یحیی در شهر سامریه<ref>فوزبورغ، وصف الأراضی المقدسة، ۱۹۹۷م، ص۲۹.</ref> و ابراهیم در شهر الخلیل<ref>آغا، مدائن فلسطین، ۱۹۹۳م، ص۸۱.</ref> و مادر عیسی مسیح، مریم در شهر ناصره، دفن هستند. بیت‌المقدس پایتخت فلسطین نیز محل ظهور ادیان یهودیت و مسیحیت بوده است. مقبرهٔ داوود نبی، مقام موسی پیامبر، مسجدالاقصی و مسجد صخره در این شهر قرار دارند.<ref>آغا، مدائن فلسطین، ۱۹۹۳م، ص۴۸ و ۴۹.</ref>
# فلسطین از نظر استراتژیک، موقعیت بسیار حساس و مهمی دارد. این کشور به‌مثابه پلی است که آسیا را به آفریقا متصل می‌کند و راه ارتباط جزیرةالعرب به دریای مدیترانه را هموار می‌کند. موقعیت استراتژیکی این سرزمین موجب شده است تا استعمارگران نقشهٔ جدایی بین دو بخش عمدهٔ جهان اسلام را طرح و اجرا کنند.<ref>شیرودی، فلسطین و صهونیزم، بی‌تا، ص15.</ref>
# فلسطین از نظر استراتژیک، موقعیت بسیار حساس و مهمی دارد. این کشور به‌مثابه پلی است که آسیا را به آفریقا متصل می‌کند و راه ارتباط جزیرةالعرب به دریای مدیترانه را هموار می‌کند. موقعیت استراتژیکی این سرزمین موجب شده است تا استعمارگران نقشهٔ جدایی بین دو بخش عمدهٔ جهان اسلام را طرح و اجرا کنند.<ref>شیرودی، فلسطین و صهونیزم، بی‌تا، ص15.</ref>
# فلسطین قطعه‌ای از خاک اسلامی است و همهٔ مذاهب اسلامی معتقدند که اگر قطعه‌ای از خاک اسلامی به‌وسیله دشمن جدا و تصرف شود، همه باید بکوشند تا حاکمیت اسلام به آن سرزمین برگردد.<ref>شیرودی، «مسائل جهان اسلام از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص168.</ref>
# فلسطین قطعه‌ای از خاک اسلامی است و همهٔ مذاهب اسلامی معتقدند که اگر قطعه‌ای از خاک اسلامی به‌وسیله دشمن جدا و تصرف شود، همه باید بکوشند تا حاکمیت اسلام به آن سرزمین برگردد.<ref>شیرودی، «مسائل جهان اسلام از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص168.</ref>
خط ۴۵: خط ۱۵۴:
* حقجو، مصطفی، «فلسطین نقطه استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش.
* حقجو، مصطفی، «فلسطین نقطه استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش.
* دل‌آرا نعمتی، پیرعلی، «ارض مقدس و مختصات آن در قرآن کریم و تورات»، مجلهٔ مطالعات قرآنی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۹ش.
* دل‌آرا نعمتی، پیرعلی، «ارض مقدس و مختصات آن در قرآن کریم و تورات»، مجلهٔ مطالعات قرآنی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۹ش.
* زعیتر، اکرم، سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار، ترجمه علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۶۲ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زعیتر|نام=اکرم|عنوان=سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار|سال=۱۳۶۲|مکان=قم|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی|شابک=|دوره=}}
* شیرودی، مرتضی، «مسائل جهان اسلام از دیدگاه مقام معظم رهبری»، مجلهٔ حصون، شمارهٔ ۷، بهار ۱۳۸۵ش.
* شیرودی، مرتضی، «مسائل جهان اسلام از دیدگاه مقام معظم رهبری»، مجلهٔ حصون، شمارهٔ ۷، بهار ۱۳۸۵ش.
* شیرودی، مرتضی، فلسطین و صهونیزم، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، بی‌تا.
* {{یادکرد وب|عنوان=آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار|نشانی=https://tarikhema.org/subject/jashn/180795/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1/|تاریخ=۳۰ شهریور ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۵}}|وبگاه=وب‌سایت تاریخ ما}}
* صالح، محسن محمد، فلسطین، کوالا لامپور، بی‌نا، ۲۰۰۲م.
* {{یادکرد وب|عنوان=آمریکا با عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل مخالفت کرد|نشانی=https://www.iranintl.com/202404183128|تاریخ=۳۰ فروردین ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۳۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶}}|وبگاه=وب‌سایت ایران اینترنشنال}}
* طبری، ابن‌جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
* {{یادکرد وب|عنوان=ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند|نشانی=https://qodsna.com/fa/373043/%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%B9-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%C3%98-%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B4%D8%AF%D8%9B%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81:-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%DB%8C%D8%AF%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86:-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-74-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%81%D8%B9-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%A8%D9%82%D8%AA%DB%8C:-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|تاریخ=۲۹ آذر ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۶}}|وبگاه=خبرگزاری بین‌المللی قدس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=ابعاد روانی عملیات «طوفان الاقصی» بر ارتش رژیم صهیونیستی|نشانی=https://farsnews.ir/Wire_Plus/1697003705000895623/%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B7%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%B5%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C|تاریخ=۱۹ مهر ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۵}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابوخلیل|نام=شوقی|عنوان=اطلس دول العالم الاسلامی جغرافی تاریخی اقتصادى|سال=۲۰۰۳|مکان=دمشق|ناشر=دار الفکر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اختصاصی|نشانی=https://www.irna.ir/amp/7932769/|تاریخ=۲۳ شهریور ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اطلاعات ضروری کشور فلسطین ۲۰۲۶|نشانی=https://go2tr.com/palestine|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۹}}|وبگاه=وب‌سایت گو تو تی آر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=افزایش بی‌سابقه طلاق در نوار غزه|نشانی=https://www.independentpersian.com/node/23076|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۳۳}}|وبگاه=وب‌سایت ایندیپندنت فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اقتصاد فلسطین 35 درصد کوچک شد|نشانی=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-35-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%DA%A9%D9%88%DA%86%DA%A9-%D8%B4%D8%AF/3260077|تاریخ=۹ تیر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۷}}|وبگاه=خبرگزاری آنادولو}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/6104908/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%B6%D8%AF-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C|تاریخ=۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۸}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=الإستماع الى نماذج من الأغنية الشعبية الفلسطينية (الروزنا) {{!}} الفلكلور الموسيقی الفلسطينی|نشانی=https://lectures.najah.edu/ar/lecture/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%AC-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7/|تاریخ=۲۰۲۱|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|کد زبان=ar|وبگاه=محاضرات النجاح|نویسندگان سایر بخش‌ها=اسمر، ناصر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=انتقال سفارت آمریكا به قدس؛ تیر خلاص به فرایند صلح|نشانی=https://www.irna.ir/amp/82855546/|تاریخ=۱۷ اسفند ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۲}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ایوبی|نام۱=محمدحسین|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=پاسخ به شبهه‌ای قدیمی|پیوند=|ژورنال=فتح|دوره=|شماره=دویست و سی و پنجم|صفحات=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=پیراهن‌های سوزن‌دوزی‌شده «قطره» نام دیگر فلسطین است|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/03/31/3621938/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|تاریخ=۳۱ خرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۱}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاريخ باستان و معاصر فلسطين|نشانی=https://farsi.palinfo.com/2006/12/20/1280/|تاریخ=۲۹ آذر ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۳۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱۰}}|وبگاه=وب‌سایت المركز الفلسطينی للإعلام}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تحولات ۴ دهه‌ای در روابط ایران و مقاومت فلسطین از نگاه الجزیره|نشانی=https://www.isna.ir/news/1404072214344/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DB%B4-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87|تاریخ=۲۲ مهر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۳۰}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تعهد کمک ۹۰۰ میلیون یورویی برای غزه در کنفرانس اتحادیه اروپا|نشانی=https://www.dw.com/fa-af/%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%DB%B9%DB%B0%DB%B0-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%DB%8C%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B2%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3-%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7/a-77949688|تاریخ=۲۳ تیر ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۳}}|وبگاه=وب‌سایت دویچه وله}}
* {{یادکرد وب|عنوان=جنگ غزه {{!}} حمله گسترده موشکی مقاومت به تل آویو و فرودگاه بن گوریون|نشانی=https://af.shafaqna.com/FA/453645|تاریخ=۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۴}}|وبگاه=خبرگزاری بین‌المللی شفقنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=جنگ، ساختار اقتصادی و اجتماعی غزه را فروپاشاند|نشانی=https://farsi.palinfo.com/2026/06/21/611047/|تاریخ=۳۱ خرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۹}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به نقش و جایگاه منابع آبی در اقتصاد و امنیت تلآویو / آب، پاشنه آشیل امنیت ملی اسراییل|نشانی=https://www.magiran.com/article/1232065|تاریخ=۱۹ مهر ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۳۱ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت مگ ایران - روزنامه سرمایه|نام خانوادگی۱=جنگجوی مهرانگیز|نام۱=حمیدرضا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جودکی|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=تشریح محورهای منازعه بین فلسطین و اسرائیل|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1447638/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B2%D8%B9%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%84|ژورنال=پژوهش ملل|دوره=چهارم|شماره=سی و نهم|صفحات=۳۹-۵۴|نام۲=علی|نام خانوادگی۲=فلاحی سیف‌الدین|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=چطور مردم جهان چفیه را به عنوان نماد ملی فلسطین پذیرفتند؟|نشانی=https://www.qudsonline.ir/news/944274/%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%81%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86%D8%AF|تاریخ=۱۹ آذر ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۰}}|وبگاه=خبرگزاری قدس آنلاین}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خاقانی|نام۱=محمد|تاریخ=۲۰۰۹|عنوان=شیعة فلسطین وعودة الحق|پیوند=|ژورنال=صدی المهدی-مرکز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی|دوره=|شماره=رابعُ|صفحات=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=در مورد سازمان همکاری اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/tags/16241/1/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۱}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد وب|عنوان=درخواست فوری روسیه از فلسطین و رژیم صهیونیستی|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1377883/%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C|تاریخ=۱۹ خرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۵}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد وب|عنوان=درويش يعنی نبوغ، نوآوری و خلاقيت|نشانی=https://www.ibna.ir/news/24182/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%8A%D8%B4-%D9%8A%D8%B9%D9%86%D9%8A-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%BA-%D9%86%D9%88%D8%A2%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D9%88-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%AA|تاریخ=۲۰ مرداد ۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۲}}|وبگاه=خبرگزاری کتاب ایران}}
* {{یادکرد وب|عنوان=دومینوی قطع روابط کشورهای عربی با اسرائیل/ چرا این قطع ارتباط مهم است؟|نشانی=https://www.khabaronline.ir/news/1832815/%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7|تاریخ=۱۴ آبان ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱۹}}|وبگاه=خبرگزاری خبر آنلاین}}
* {{یادکرد وب|عنوان=دولت جدید فلسطین / 4 وزیر زن / نخست وزیر با سابقه بانک جهانی / زن ارمنی، وزیر شد|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/955268/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-4-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B2%D9%86-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۱۳ فروردین ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱۵}}|وبگاه=سایت تحلیلی خبری عصر ایران}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دهقانی|نام۱=حمیدرضا|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/549742/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D9%84-%D8%AF%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%84%D8%A7%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D9%84-%D9%87%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-|ژورنال=سیاست خارجی|دوره=بیست و سوم|شماره=چهارم|صفحات=۱۰۱۵-۱۰۳۲}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دهقانی|نام۱=حمیدرضا|تاریخ=۱۳۹۰|عنوان=بررسی روابط ایران و فلسطین، از پیدایش فلسطین تا اشغال کامل|پیوند=https://www.magiran.com/paper/886518/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%D8%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D8%B4%D8%BA%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84|ژورنال=مطالعات منطقه‌ای|دوره=دوازدهم|شماره=دوم|صفحات=۳۷-۶۵}}
* {{یادکرد وب|عنوان=دیدار «محمود عباس» با «پوتین»|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/6727734/%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D9%88%D8%AA%DB%8C%D9%86|تاریخ=۱ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۶}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=دیوان بین‌المللی دادگستری اشغال اراضی فلسطینی توسط اسرائیل را «غیرقانونی» خواند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/articles/c4ng02m0116o|تاریخ=۱۹ ژوئیه ۲۰۲۴|تاریخ بازبینی=۳۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱}}|وبگاه=وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=رژیم صهیونیستی و جهان عرب؛ هشت جنگ و پنج پیمان|نشانی=https://www.irna.ir/news/84086300/%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A8-%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86|تاریخ=۳ آبان ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۰}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=رشوان|نام=ضیاء|عنوان=دلیل الحرکات الإسلامیة فی العالم|سال=بی‌تا|مکان=قاهره|ناشر=مرکز الدراسات السیاسیة و الاستراتیجیة|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اقتصاد فلسطین|نشانی=https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6452/9591/115953/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86|تاریخ=۲ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|نام خانوادگی۱=رضایی|نام۱=مائده}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بازگشت حجاب به فلسطین|نشانی=https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6452/9851/119583/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8_%D8%A8%D9%87_%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86|تاریخ=۲۵ فروردین ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|نام خانوادگی۱=رضایی|نام۱=مائده}}
* {{یادکرد وب|عنوان=روایت مسئول فلسطینی از وضعیت بحرانی بهداشت و درمان غزه|نشانی=https://www.irna.ir/news/86214034/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B2%D9%87|تاریخ=۲۹ تیر ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۰}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=روحانی|نام=حسن|عنوان=آشنایی با کشورهای اسلامی|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=مشعر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زیدآبادی|نام=احمد|عنوان=دین و دولت در اسرائیل|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=روزنگار|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=السلطة الفلسطينية: ما هي؟ وما صلاحياتها؟|نشانی=https://www.bbc.com/arabic/articles/c9wg2qj4kweo.lite|تاریخ=۲۷ ژوئیه ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۲}}|کد زبان=ar|وبگاه=BBC News عربي}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شحاده|نام=اسامه|عنوان=الموسوعة الشاملة للفرق المعاصرة فی العالم|سال=۲۰۱۰|مکان=قاهره|ناشر=مکتبة مدبولی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شیرودی|نام=مرتضی|عنوان=فلسطین و صهیونیسم|سال=۱۳۸۲|مکان=تهران|ناشر=تحسین|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=صابرین فلسطین؛ گروه مقاومت شیعی، همچون حزب‌الله لبنان|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/515750/%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D9%87%D9%85%DA%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۸ تیر ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۶}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صالح|نام=محسن محمد|عنوان=فلسطین|سال=۲۰۰۲|مکان=کوالا لامپور|ناشر=بی‌نا|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صفاتاج|نام=مجید|عنوان=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=ماجرای فلسطین و اسرائیل|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبری|نام=محمد بن جریر|عنوان=جامع البیان فی تفسیر القرآن|سال=۱۴۱۲|مکان=بیروت|ناشر=دار المعرفة|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=العتابا والميجنا والدلعونا.. فنون الهوية ومواجهة المحتل في القوالب الشعرية الفلسطينية|نشانی=https://www.aljazeera.net/culture/2024/3/24/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D8%AC%D9%86%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%84%D8%B9%D9%88%D9%86%D8%A7-%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86|تاریخ=۲۴ آوریل ۲۰۲۴|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۲۰}}|کد زبان=ar|وبگاه=شبکه الجزیره}}
* {{یادکرد وب|عنوان=عشائر وعائلات غزة: نرفض أن نكون بديلا عن أي نظام سياسي|نشانی=https://ar.shafaqna.com/AR/413903/|تاریخ=۱۰ مارس ۲۰۲۴|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۶}}|کد زبان=ar|وبگاه=خبرگزاری شفقنا (العربی)}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=علم|نام۱=محمدرضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین|پیوند=https://search.isc.ac/inventory/8/699806.htm|ژورنال=زن و فرهنگ|دوره=چهارم|شماره=سیزدهم|صفحات=۵۷-۶۹|نام۲=سمیره|نام خانوادگی۲=حزباوی|نام۳=منا|نام خانوادگی۳=حمیدی‌نسب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=غزة تحت مظلة التشیع والولی الفقیه|نشانی=https://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/2015/03/04/%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%85%D8%B8%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87.html|تاریخ=۴ مارس ۲۰۱۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۱}}|کد زبان=ar|وبگاه=العربیه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فلسطین؛ کمترین آمار طلاق در جهان|نشانی=https://qodsna.com/fa/165594/print|تاریخ=۲۵ مرداد ۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۳۲}}|وبگاه=خبرگزاری بین‌المللی قدس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فلسطین به جام ملت‌های استرالیا صعود کرد|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/2301637/%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|تاریخ=۱۰ خرداد ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۴}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فلسطین؛ نقطه وفاق شیعه، سنی، عرب و عجم!|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1327435/%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A8-%D9%88-%D8%B9%D8%AC%D9%85|تاریخ=۱۸ شهریور ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۹}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فلسطينيون يعتنقون المذهب الشيعي في غزة و حماس السنية تتكيف مع الوضع|نشانی=https://www.france24.com/ar/20110406-sunni-palestinian-gaza-israel-hamas-shiite-iran|تاریخ=۶ آوریل ۲۰۱۱|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۲۱}}|کد زبان=ar|وبگاه=website France 24}}
* {{یادکرد وب|عنوان=موسیقی اردن|نشانی=https://iranmusicology.com/jordan-music/|تاریخ=۴ تیر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت ایران موزیکولوژی|نام خانوادگی۱=فیض‌آبادی|نام۱=محسن}}
* فوزبورغ، یوحنا، وصف الأراضی المقدسة فی فلسطین، ترجمه سعید البیشاوی، عمان، دارالشروق، ۱۹۹۷م.
* فوزبورغ، یوحنا، وصف الأراضی المقدسة فی فلسطین، ترجمه سعید البیشاوی، عمان، دارالشروق، ۱۹۹۷م.
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاريخ انقلاب فلسطين|سال=۱۳۶۱|مکان=تهران|ناشر=الهام|پیوند=|کوشش=|نام۱=فواد|نام۲=ويليام|نام خانوادگی۱=فواد|نام خانوادگی۲=كوانت|نام۳=آن|نام خانوادگی۳=موزلی‌تش|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=|ترجمه=حميد احمدی|ویراستار=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=قبایل، عشایر و خانواده‌های سرشناس فلسطینی(قسمت اول) محدودشدن قبیله‌گرایی در میان فلسطینی‌ها|نشانی=https://qodsna.com/fa/153705/print|تاریخ=۲۰ آبان ۱۳۹۱|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱۶}}|وبگاه=خبرگزاری بین‌المللی قدس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=قطعنامه عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل به تصویب مجمع عمومی رسید|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1236554/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B9%D8%B6%D9%88%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%A3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B9%D8%B6%D9%88%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C|تاریخ=۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱۷}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کشور فلسطینی؛ چه کشورهایی به رسمیت شناخته‌اند و چرا مهم است؟|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%88-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|تاریخ=۱ مهر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۳۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۳}}|وبگاه=وب‌سایت دویچه وله}}
* {{یادکرد وب|عنوان=كل ما تحتاجون معرفته عن قرار الجمعية العامة بشأن عضوية فلسطين في الأمم المتحدة|نشانی=https://news.un.org/ar/story/2024/05/1130876|تاریخ=۱۰ مه ۲۰۲۴|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۷}}|کد زبان=ar|وبگاه=أخبار الأمم المتحدة}}
* {{یادکرد وب|عنوان=كيف تطورت علاقة طهران بالمقاومة الفلسطينية؟|نشانی=https://www.aljazeera.net/politics/2025/10/14/كيف-تطورت-علاقة-طهران-بالمقاومة|تاریخ=۱۴ اکتبر ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۱۰}}|کد زبان=ar|وبگاه=وب‌سایت شبکهٔ الجزیره}}
* {{یادکرد وب|عنوان=گفتگوی تلفنی وزرای امور خارجه ایران و اردن|نشانی=https://mfa.gov.ir/portal/newsview/752597/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D9%84%D9%81%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86|تاریخ=۹ شهریور ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۳۰}}|وبگاه=وب‌سایت وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران}}
* «ماجرای فلسطین و استراتژی جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.
* «ماجرای فلسطین و استراتژی جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.
* محجوب، محمود و یاوری، فرامز، گیتاشناسی کشورها، تهران، گیتاشناسی، بی‌تا.
* {{یادکرد وب|عنوان=مجمع عمومی سازمان ملل حق تعیین سرنوشت فلسطینیان را تایید کرد|نشانی=https://www.irna.ir/news/86027174/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D8%AD%D9%82-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|تاریخ=۲۵ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۱۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=گیتاشناسی کشورها: جغرافیای طبیعی سیاسی اقتصادی و تاریخی|سال=بی‌تا|مکان=قم|ناشر=موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی|پیوند=|کوشش=|نام۱=محمود|نام۲=فرامرز|نام خانوادگی۱=محجوب|نام خانوادگی۲=یاوری|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|دوره=|شابک=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=محمود عباس: به مذاکرات برای تشکیل دو کشور بر اساس مرزهای ۱۹۶۷ پایبندیم|نشانی=https://old.iranintl.com/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%C2%A0%DB%B1%DB%B9%DB%B6%DB%B7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C%D9%85|تاریخ=۲۱ بهمن ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۳۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۷}}|وبگاه=وب‌سایت ایران اینترنشنال}}
* {{یادکرد وب|عنوان=المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية|نشانی=https://www.alquds.com/ar/posts/154094|تاریخ=۹ مارس ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۳}}|کد زبان=ar|وبگاه=القدس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مروری بر تاریخ مبارزات مردمی فلسطین از ۱۹۶۷ تا ۲۰۲۲|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/8317/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DB%B1%DB%B9%DB%B6%DB%B7-%D8%AA%D8%A7-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2|تاریخ=۹ بهمن ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۳۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۸}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مطهری|نام=مرتضی|عنوان=مجموعه آثار استاد شهید مطهری|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=صدرا|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=منظمة التعاون الإسلامی تُرحب باعتماد مجلس حقوق الإنسان القرارات المتعلقة بفلسطين|نشانی=https://www.spa.gov.sa/N2550076|تاریخ=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۸}}|کد زبان=ar|وبگاه=واس (وکالة الأنباء السعودیة)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=موج محکومیت‌های بین‌المللی علیه اقدامات جدید ارضی اسرائیل در کرانه باختری؛ اتحادیه اروپا هشدار داد|نشانی=https://parsi.euronews.com/2026/02/16/international-condemnation-of-israels-new-territorial-moves-in-west-bank-eu-warns|تاریخ=۱۶ فوریه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۴}}|وبگاه=وب‌سایت یورونیوز فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=میانجی‌گری چین در جنگ غزه؛ اسرائیل توافق حماس و فتح را محکوم کرد|نشانی=https://www.bbc.com/persian/articles/c0jq9l0zdzxo|تاریخ=۲ مرداد ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲۷}}|وبگاه=خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نقشه فلسطین و مساحت غزه|نشانی=https://fa.alalam.ir/news/6723238|تاریخ=۲۰ مهر ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۳۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۲}}|وبگاه=وب‌سایت شبکه العالم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=الخليلي تثمّن قرار مجلس الوزراء تعزيز تمثيل النساء في اللجان ومجالس الإدارة بنسبة 30%|نشانی=https://api.wafa.ps/Pages/Details/120826|تاریخ=۹ مارس ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۵}}|کد زبان=ar|وبگاه=الوكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية}}
* «مسئله فلسطین / مسئله قدس»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۳۸۸ش.
* «مسئله فلسطین / مسئله قدس»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۳۸۸ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واعظ|نام۱=حامد|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بررسی وضعیت و جایگاه مسأله فلسطین در عادی‌سازی روابط عربستان سعودی و رژیم اسرائیل|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/513496/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A3%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|ژورنال=مطالعات بین‌المللی|دوره=نوزدهم|شماره=یکم، پیاپی هفتاد و سه|صفحات=۱۳۵-۱۵۵|نام۲=حسن|نام خانوادگی۲=خداوردی|نام۳=محمدرضا|نام خانوادگی۳=دهشیری}}
* {{یادکرد وب|عنوان=وزارة شؤون المرأة تصدر تقريراً تحليلياً حول المشاركة السياسية للنساء عشية الثامن من آذار ۲۰۲۵-۲۰۲۶|نشانی=https://nabd.com/s/169030688-b9f37d/%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B4%D8%A4%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%8B-%D8%AA%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D9%8B-%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D8%B4%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86-%D9%85%D9%86-%D8%A2%D8%B0%D8%A7%D8%B1-2025-2026|تاریخ=۸ مارس ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۰۰۰۴}}|کد زبان=ar|وبگاه=شبکة رایا الإعلامیة}}
* {{یادکرد وب|عنوان=وزیر خارجه در پیام به خلیل الحیه: حمایت ایران از فلسطین ادامه دارد|نشانی=https://www.irna.ir/news/86214712/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3|تاریخ=۲۹ تیر ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۳۱}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=هاآرتص: اسرائیل سیستم بهداشت و درمان کرانه باختری را به آستانه فروپاشی کشانده است|نشانی=https://fa.shafaqna.com/news/2277801/|تاریخ=۱۱ خرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۲}}|وبگاه=خبرگزاری بین‌المللی شفقنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=۸ ورزشکار فلسطینی با پیام مقاومت و امید در المپیک|نشانی=https://www.divannews.ir/fa/news/33978/|تاریخ=۳۰ تیر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۳}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی دیوان نیوز}}
* {{یادکرد وب|عنوان=A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025|نشانی=https://www.pcbs.gov.ps/en/post-details/?postId=23319|تاریخ=۱ ژانویه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f31}}|کد زبان=en|وبگاه=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=Yearbook of Transnational History|سال=۲۰۲۳|مکان=Lanham, Maryland|ناشر=Rowman & Littlefield|پیوند=|نام۱=Thomas|نام۲=Austin E|نام خانوادگی۱=Adam|نام خانوادگی۲=Loignon|نام۳=Barry L|نام خانوادگی۳=Stiefel|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=۹۷۸-۱-۶۸۳۹۳-۳۷۹-۳|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=AMAN Position Paper: The Constitutional Declaration Regarding the Deputy Chair of the PLO Executive Committee|نشانی=https://www.aman-palestine.org/en/activities/29339.html|تاریخ=۲۷ اکتبر ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f12}}|کد زبان=en|وبگاه=website AMAN}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Answer given by Ms Šuica on behalf of the European Commission|نشانی=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-10-2026-000802-ASW_EN.html|تاریخ=۲۰ مه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f20}}|کد زبان=en|وبگاه=website European Parliament}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Could Ramallah become an Arab World tech hub?|نشانی=https://www.bbc.com/news/technology-27729793|تاریخ=۶ ژوئن ۲۰۱۴|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f48}}|کد زبان=en|وبگاه=website BBC News}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Facts about Palestinian Christians|نشانی=https://palestineembassy.ie/news/facts-about-palestinian-christians/|تاریخ=۲ سپتامبر ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f10}}|کد زبان=en|وبگاه=website Embassy of the State of Palestine}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Flags, Symbols & Currency of Palestine|نشانی=https://www.worldatlas.com/flags/palestine|تاریخ=۱۹ مه ۲۰۲۱|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f45}}|کد زبان=en|وبگاه=website WorldAtlas}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Iconic Palestinian robe fashions a new political symbol|نشانی=https://apnews.com/article/aa8eb954b51644589f0656f6ac2ba5cc|تاریخ=۱۲ فوریه ۲۰۱۹|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f40}}|کد زبان=en|وبگاه=website AP News}}
* {{یادکرد وب|عنوان=In Gaza, senior UN envoy pledges support as Palestinian unity government takes shape|نشانی=https://news.un.org/en/story/2014/06/470262|تاریخ=۸ ژوئن ۲۰۱۴|تاریخ بازبینی=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f2}}|کد زبان=en|وبگاه=website  UN News}}
* {{یادکرد وب|عنوان=International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza|نشانی=https://www.state.gov/report/custom/e4cc130e8c-8/#report-toc__51f7206a1a44|تاریخ=۵ ژانویه ۲۰۱۹|تاریخ بازبینی=۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f9}}|کد زبان=en|وبگاه=website U.S. Department of State}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Is the US serving the Israel-Palestine peace process?|نشانی=https://news.cgtn.com/news/3549444f79677a6333566d54/index.html|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f17}}|کد زبان=en|وبگاه=website CGTN}}
* {{یادکرد وب|عنوان=ISO 3166-1 Newsletter VI-14 (2013-02-06) Name change for State of Palestine and other minor corrections|نشانی=http://www.iso.org/iso/iso_3166-1_newsletter_vi-14_name_change_state_of_palestine.pdf|تاریخ=۶ فوریه ۲۰۱۳|تاریخ بازبینی=۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f6}}|کد زبان=en|وبگاه=News Agency ISO 3166-1 Newsletter}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Israel, Palestine hold 'Sports for Peace' talks|نشانی=https://web.archive.org/web/20110426225637/http://sports.espn.go.com/oly/news/story?id=6395079|تاریخ=آوریل ۲۰۱۱|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f44}}|کد زبان=en|وبگاه=website ESPN}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza|نشانی=https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/west-bank-and-gaza/|تاریخ=آوریل ۲۰۲۲|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f11}}|کد زبان=en|وبگاه=website United States Department of State}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinian filmmakers long for home|نشانی=https://variety.com/2011/film/news/palestinian-filmmakers-long-for-home-1118047660/|تاریخ=۱۷ دسامبر ۲۰۱۱|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|کد زبان=en|وبگاه=website Variety|نویسندگان سایر بخش‌ها=Debra Kamin}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=In Search of Fatima: A Palestinian Story|سال=۲۰۰۲|مکان=London and New York|ناشر=Verso Books|پیوند=|نام۱=Ghada|نام۲=|نام خانوادگی۱=Karmi|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Key Statistics on Women in Palestine|نشانی=https://www.pcbs.gov.ps/Downloads/book2727.pdf#28#19|تاریخ=۸ مارس ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f15}}|کد زبان=en|وبگاه=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=The Right of Conquest: The Acquisition of Territory by Force in International Law and Practice|سال=۱۹۹۶|مکان=Oxford|ناشر=Great Clarendon Street - Clarendon Press|پیوند=https://books.google.com/books?id=ueDO1dJyjrUC&q=territorial+annexation+through+conflict+Jerusalem&pg=PA257|نام۱=Sharon|نام۲=|نام خانوادگی۱=Korman|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=۹۷۸-۰-۱۹-۱۵۸۳۸۰-۳|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Marriage and Divorce Indicators in the Palestine by Region 2022|نشانی=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=1949|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f33}}|کد زبان=en|وبگاه=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) - الجهاز المرکزی للإحصاء الفلسطینی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Muslim Majority Countries 2026|نشانی=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/muslim-majority-countries|تاریخ=۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f11}}|کد زبان=en|وبگاه=website World Population Review}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Non-Member-States|نشانی=https://www.un.org/en/about-us/non-member-states|تاریخ=۲۹ نوامبر ۲۰۱۲|تاریخ بازبینی=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f4}}|کد زبان=en|وبگاه=website United Nations}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestine|نشانی=https://minorityrights.org/country/palestine/?draft=live|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f8}}|کد زبان=en|وبگاه=website Minority Rights Group}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinian Broadcasting Corporation (PBC)|نشانی=https://statemediamonitor.com/2026/06/palestinian-broadcasting-corporation-pbc/|تاریخ=۱ ژوئن ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f53}}|کد زبان=en|وبگاه=website State Media Monitor}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestine GDP|نشانی=https://tradingeconomics.com/palestine/gdp|تاریخ=۱ جولای ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f46}}|کد زبان=en|وبگاه=website Trading Economics}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinian music|نشانی=https://web.archive.org/web/20200425105352/http://phonoarchive.org/grove/Entries/S47332.htm|تاریخ=۱۰ مارس ۲۰۰۸|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f41}}|کد زبان=en|وبگاه=website Grove Dictionary of Music and Musicians}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestine - Population and Demography Country Profile|نشانی=https://ourworldindata.org/profile/population-demography/palestine|تاریخ=۲۰۲۳|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f32}}|کد زبان=en|وبگاه=website Our World in Data}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinian territories|نشانی=https://statemediamonitor.com/category/globalliststatemedia/mena/middle-east/palestine-territories|تاریخ=۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f52}}|کد زبان=en|وبگاه=website State Media Monitor}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinian territories media guide|نشانی=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14631745|تاریخ=۵ فوریه ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f51}}|کد زبان=en|وبگاه=website BBC News}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinian Theater: The Bumpy History of a Maturing Art|نشانی=https://www.palquest.org/en/highlight/10520/palestinian-theater|تاریخ=۴ دسامبر ۲۰۲۳|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f42}}|کد زبان=en|وبگاه=website Interactive Encyclopedia of the Palestine Question}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestine's Total Size & Land Area: size rank & territory types|نشانی=https://georank.org/size/palestine|تاریخ=۸ ژوئیه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f7}}|کد زبان=en|وبگاه=website Georank}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Palestinians weigh fate of consensus government|نشانی=https://www.aljazeera.com/news/2015/6/17/palestinians-weigh-fate-of-consensus-government|تاریخ=۱۷ ژوئن ۲۰۱۵|تاریخ بازبینی=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f3}}|کد زبان=en|وبگاه=website Al Jazeera}}
* {{یادکرد وب|عنوان=PCBS: Some 14.3 million Palestinians in the world in mid-2022|نشانی=https://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?lang=en&ItemID=4279|تاریخ=۷ ژوئیه ۲۰۲۲|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f32}}|کد زبان=en|وبگاه=website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Press remarks by Commissioner Šuica on the Palestine Donor Group|نشانی=https://www.globalsecurity.org.globalsecurity.org/military/library/news/2025/11/mil-251120-european-commission01.htm|تاریخ=۲۰ نوامبر ۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f19}}|کد زبان=en|وبگاه=website GlobalSecurity}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Pride|نشانی=https://www.goethe.de/ins/ps/de/kul/mus/22045675.html|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|کد زبان=en|وبگاه=website Goethe-Institut (Palestine Office)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Revisiting our table|نشانی=https://web.archive.org/web/20131127072800/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1729&ed=115&edid=115|تاریخ=۲۷ نوامبر ۲۰۱۳|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|کد زبان=en|وبگاه=website This Week in Palestine|نویسندگان سایر بخش‌ها=Christiane Dabdoub Nasser}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=Arab Economies in the Twenty-First Century|سال=۲۰۰۹|مکان=Cambridge, UK and New York|ناشر=Cambridge University Press|پیوند=|نام۱=Paul|نام۲=|نام خانوادگی۱=Rivlin|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام۱=Rivoal|تاریخ=2001|عنوان=Susan Slyomovics, The Object of Memory. Arabs and Jews Narrate the Palestinian Village|پیوند=http://journals.openedition.org/lhomme/6701|ژورنال=Pew Research Center|کد زبان=en|پیوند نویسنده۱=|نام خانوادگی۱=Isabelle}}
* {{یادکرد وب|عنوان=State of Palestine Population (2026)|نشانی=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/#google_vignette|تاریخ=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f1}}|کد زبان=en|وبگاه=website Worldometer}}
* {{یادکرد وب|عنوان=State of Palestine Population (2026)|نشانی=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/#google_vignette|تاریخ=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f1}}|کد زبان=en|وبگاه=website Worldometer}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Status of Palestine in the UN/non-member observer State status – GA resolution|نشانی=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-187149/|تاریخ=۲۹ نوامبر ۲۰۱۲|تاریخ بازبینی=۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f5}}|کد زبان=en|وبگاه=website Question of Palestine}}
* {{یادکرد وب|عنوان=The Traditional Architecture of Palestine|نشانی=https://www.arabamerica.com/the-traditional-architecture-of-palestine/|تاریخ=۷ ژانویه ۲۰۲۶|تاریخ بازبینی=۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f43}}|کد زبان=en|وبگاه=website Arab America}}
* {{یادکرد وب|عنوان=Tourism in Palestine in figures|نشانی=https://middleeast-business.com/homear|تاریخ=۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f47}}|کد زبان=en|وبگاه=website Middle East Business}}
* {{یادکرد وب|عنوان=US closes Jerusalem consulate in further snub to Palestinian Authority|نشانی=https://www.morningstaronline.co.uk/article/w/us-closes-jerusalem-consulate-further-snub-palestinian-authority|تاریخ=۴ مارس ۲۰۱۹|تاریخ بازبینی=۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f18}}|کد زبان=en|وبگاه=website Morning Star}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فلسطین|نشانی=https://rsf.org/fa/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1/%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86?mc_cid=95248e6623&mc_eid=dcc0c4ff54|تاریخ=۲۰۲۵|تاریخ بازبینی=۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|f50}}|کد زبان=en|وبگاه=website Reporters Without Borders (RSF)}}

نسخهٔ کنونی تا ۳ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۲۳

فلسطین؛ کشوری در جنوب‌غربی آسیا در کرانهٔ شرقی دریای مدیترانه.

فلسطین کشوری در خاورمیانه و در منطقه شام است که در کرانه شرقی دریای مدیترانه قرار دارد. این کشور در ۱۹۸۸م توسط سازمان آزادی‌بخش فلسطین اعلام موجودیت کرد و پایتخت آن بیت‌المقدس است، هرچند مراکز اداری تشکیلات خودگردان در رام‌الله مستقر می‌باشند. فلسطین با جمعیتی حدود ۵٫۶۸ میلیون نفر در ۲۰۲۶م، که بخش عمده آن را فلسطینیان ساکن در کرانه باختری و نوار غزه تشکیل می‌دهند، دارای ساختار سیاسی جمهوری نیمه‌ریاستی با نظام چندحزبی است، اما به دلیل اشغالگری و انقسام داخلی، حاکمیت کامل بر سرزمین خود ندارد. اقتصاد آن به‌شدت متأثر از محدودیت‌های اشغال و محاصره است و بخش‌های خدماتی، کشاورزی و کمک‌های خارجی ارکان اصلی آن به‌شمار می‌روند، هرچند تولید ناخالص داخلی در پی جنگ‌های اخیر به‌ویژه در نوار غزه با کاهش چشمگیری مواجه شده است. در سیاست خارجی، فلسطین از حمایت گسترده کشورهای عربی و اسلامی برخوردار بوده و تاکنون توسط بیش از ۱۴۰ کشور به‌رسمیت شناخته شده است، و در ۲۰۱۲م به‌عنوان کشور ناظر غیرعضو در سازمان ملل پذیرفته شد و در ۲۰۲۵م، مجمع عمومی بر اجرای راه‌حل دو دولتی تأکید کرد، هرچند ایالات متحده با عضویت کامل آن در سازمان ملل مخالفت دارد. با وجود پیشرفت‌هایی در آموزش، زیرساخت و برخی شاخص‌های اجتماعی مانند محدودیت در مشارکت سیاسی به دلیل برگزار نشدن منظم انتخابات، نبود حاکمیت کامل بر اراضی، انقسام داخلی میان کرانه باختری و نوار غزه و نقش محدود برخی اقلیت‌ها در ساختار قدرت از ویژگی‌های نظام اجتماعی-سیاسی در فلسطین به‌شمار می‌رود.

جغرافیا و اقلیم

بحرالمیت (دریای مرده)
بحرالمیت (دریای مرده)

فلسطین کشوری با مساحت ۶,۰۲۰ کیلومتر مربع است که در نیمکره شمالی و شرقی، در جنوب غربی قاره آسیا در خاورمیانه واقع شده است.[۱][۲] این کشور از نظر وسعت رتبه ۱۶۳ را در دنیا دارد و بیت‌المقدس پایتخت آن است.[۳] فلسطین از شمال و شرق با اسرائیل، از شرق در کرانهٔ باختری با اردن، از جنوب غرب در نوار غزه با مصر، و از غرب با دریای مدیترانه مرز مشترک دارد.[۴]

بلندترین قلهٔ فلسطین، کوه جرموق است که ارتفاع آن به ۱٬۲۰۴ متر می‌رسد.[۵] مهم‌ترین رود این سرزمین، رود اردن است که از به‌هم‌پیوستن سه شاخه‌رود در دامنه‌های کوه حرمون در مرز سوریه و لبنان سرچشمه گرفته و با طولی حدود ۲۵۱ کیلومتر، به دریای مرده می‌ریزد. از دیگر رودهای این منطقه می‌توان به رود یرموک، رود العوجه و رود المقطع یا نهر حِیفا اشاره کرد.[۶][۷] دریاچه‌های مهم فلسطین نیز شامل دریاچهٔ طبریا، دریای مرده و دریاچهٔ حوله است که در شمال این سرزمین واقع شده بوده است. فلسطین در اقلیم معتدل مدیترانه‌ای قرار دارد، اما به دلیل تنوع جغرافیایی، آب‌وهوای یکسانی در همهٔ نقاط آن حاکم نیست و اقلیم‌های نیمه‌خشک و خشک را نیز در بر می‌گیرد.[۸]

نام‌گذاری

فلسطین از دوران پارینه‌سنگی تا کنون، همواره محل سکونت بشریت بوده است. کهن‌ترین نام شناخته‌شدهٔ این سرزمین، کنعان است که برگرفته از کنعانیان، نخستین گروه ساکن آن، در هزاره‌های سوم و چهارم پیش از میلاد، نامیده شده است. تحول نام این سرزمین به فلسطین به مهاجرت اقوام جنگ‌جوی پلست Pelest در حدود ۱۲۰۰ قبل از میلاد از غرب آسیا از جزیرهٔ کرت و منطقهٔ دریای اژه به سواحل جنوبی کنعان بازمی‌گردد که نام خود را بر این سرزمین نهادند و آن را در تاریخ تثبیت کردند. هرودوت نخستین کسی بود که نام فلسطین را برای این قوم و سپس برای این سرزمین به کار برد. پیش از این نام‌گذاری، حتی در عهد عتیق یا تورات نیز از این سرزمین با عنوان سرزمین کنعان یاد شده است.[۹][۱۰][۱۱]

تاریخ

پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، در سال ۱۹۲۲م جامعه ملل، ادارهٔ سرزمین فلسطین را به بریتانیا سپرد. بریتانیا پیش‌تر در بیانیهٔ بالفور در سال ۱۹۱۷م از تأسیس خانهٔ ملی برای قوم یهود در فلسطین حمایت کرده بود. این سیاست با مخالفت و مقاومت روزافزون اعراب فلسطینی مواجه شد؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۹۳۷م، اعتراضات و شورش‌های گسترده‌ای شکل گرفت و درگیری‌های میان دو طرف تا سال ۱۹۴۷م و طرح تقسیم فلسطین، به‌طور پیوسته ادامه یافت.[۱۲]

در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م، سازمان ملل طرح تقسیم فلسطین به دو کشور را تصویب و بیت‌المقدس را تحت اداره بین‌المللی قرار داد.[۱۳] طبق طرح تقسیم، ۵۶/۴٪ سرزمین به یهودی‌ها که حدود ۳۰٪ جمعیت را تشکیل می‌دادند و ۴۲/۸٪ به عرب و کشورهای عربی اعطا شد.[۱۴] اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸م اعلام استقلال کرد و روز بعد کشورهای عربی همزمان به آن حمله نمودند که با شکست عرب‌ها، به گسترش خشونت در فلسطین منجر شد.[۱۵] متعاقباً جنگ‌های ۱۹۵۶،[۱۶] ۱۹۶۷[۱۷] و ۱۹۷۳م[۱۸] رخ داد. در ۱۹۶۷م به دنبال جنگ شش روزه اسرائیل با چهار کشور عربی اردن، سوریه، عراق، مصر و شکست اعراب، مناطق مختلفی مانند بخش شرقی بیت‌المقدس، نوار غزه، صحرای سینا، ساحل غربی رود اردن، شهر قًنَیْطَره و بلندی‌های جَوْلان در سوریه توسط اسرائیل تصرف شد.[۱۹] تشکیلات خودگردان فلسطین، سازمان ملل و نهادهای بین‌المللی، بیت‌المقدس شرقی را بخشی از کرانه باختری می‌دانند، هرچند اسرائیل اقتدار خود را بر آن اعمال می‌کند که بر اساس کنوانسیون چهارم ژنو، غیرقانونی تلقی می‌شود.[۲۰]

در نوامبر ۲۰۱۲م، مجمع عمومی سازمان ملل با قطعنامه ۶۷/۱۹،[۲۱] حق فلسطین برای تعیین سرنوشت را تأیید و به آن جایگاه دولت ناظر غیرعضو اعطا کرد. یک ماه بعد، یادداشت قانونی سازمان ملل، نام دولت فلسطین را به رسمیت شناخت.[۲۲] سازمان بین‌المللی استانداردسازی نیز در ۲۰۱۳م این تغییر نام را اعمال کرد.[۲۳] با این حال، شورای امنیت همچنان با فلسطین به‌عنوان نهاد غیرحاکم رفتار کرده و از عضویت کامل آن جلوگیری می‌کند.[۲۴] کابینه اسرائیل این منطقه را درگیر اختلاف سرزمینی می‌داند، در حالیکه تشکیلات خودگردان بر خط سبز، مرزهای ۱۹۶۷م به‌عنوان مبنای مذاکرات تأکید دارد.[۲۵] از ۱۹۸۸م، دولت فلسطین توسط بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده، اما اسرائیل و بیشتر کشورهای غربی از جمله ایالات متحده آمریکا آن را به رسمیت نمی‌شناسند.[۲۶] در ۲۰۱۴م، فتح و حماس توافق اتحاد کردند، اما این دولت پس از نبرد ۲۰۱۴م غزه و انحلال در ژوئن ۲۰۱۵م دوام نیاورد.[۲۷][۲۸] براساس گزارش‌ها، در مجامع بین‌المللی تا سال ۲۰۲۳م کمتر از ۱۵٪ از این سرزمین شامل نوار غزه و بخش‌های پراکنده‌ای از منطقه کرانه باختری در اختیار فلسطینی‌ها است و سایر مناطق توسط رژیم صهیونیستی اشغال شده است.[۲۹][۳۰] همچنین دادگاه بین‌المللی دادگستری در لاهه، در سال ۲۰۲۴م، تصرف سرزمین‌های فلسطین از سوی اسرائیل را برخلاف قوانین بین‌المللی اعلام کرد و از اسرائیل خواست تا به اشغال و شهرک‌سازی غیرقانونی‌اش در فلسطین پایان دهد.[۳۱]

جمعیت‌

بر اساس جدیدترین داده‌های منتشرشده از سوی سازمان ملل متحد، جمعیت کنونی دولت فلسطین در سال ۲۰۲۶م بالغ بر ۵,۶۸۷,۳۲۸ نفر برآورد شده است. این جمعیت، معادل ۰/۰۶۹ درصد از کل جمعیت جهان را تشکیل داده و رتبه ۱۱۹ را از نظر تعداد جمعیت در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده است. از نظر ساختار جمعیتی، ۸۴/۹۸٪ از ساکنان معادل ۴,۸۳۷,۸۳۵ نفر در مناطق شهری سکونت داشته و میانگین سنی جمعیت این کشور تنها ۲۰/۳ سال است که معرف جامعه‌ای بسیار جوان و در حال رشد است.[۳۲] بر اساس برآوردهای مرکز آمار فلسطین، افراد زیر ۱۵ سال حدود ۳۶٪ و افراد زیر ۳۰ سال حدود ۶۴٪ از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند.[۳۳]

از زمان آغاز تهاجم در ۷ اکتبر ۲۰۲۳م، تا پایان سال ۲۰۲۵م، آمار جمعیت شهدا در غزه به بیش از ۷۰ هزار نفر رسیده که شامل ۱۸,۵۹۲ کودک و حدود ۱۲,۴۰۰ زن است.[۳۴] این جنگ همچنین باعث آوارگی نزدیک به ۲ میلیون نفر و کاهش ۱۰.۶٪ جمعیت غزه شده است.[۳۵]

زبان و دین رسمی

زبان رسمی و اداری فلسطین، زبان عربی است و مردم این سرزمین به گویش عربی فلسطینی که یکی از گویش‌های عربی شامی به شمار می‌رود، سخن می‌گویند. زبان‌های غیربومی رایج در فلسطین شامل عبری، انگلیسی و فرانسوی است که به‌ویژه در میان گروه‌های تحصیل‌کرده و جوامع مهاجر رواج دارد.[۳۶] دین رسمی فلسطین اسلام است.[۳۷]

اسلام

ورود اسلام به فلسطین در سدهٔ نخست هجری و در جریان فتوحات مسلمانان صورت گرفت. اگرچه روابط اولیه در زمان خلافت ابوبکر آغاز شد،[۳۸] اما فتح نظامی این سرزمین در سال ۱۳ق و در زمان خلافت عمر بن خطاب انجام گرفت. لشکرکشی مسلمانان برای فتح فلسطین با نبردهای مهمی همچون نبرد اجنادین به فرماندهی خالد بن ولید همراه بود. همچنین خلفای اُمویان، عباسيان، فاطميان و عثمانيان بر این سرزمين حکومت داشتند.[۳۹] جمعیت مسلمانان فلسطین در سال ۲۰۲۶م حدود ۴.۳ میلیون نفر است که بیش از ۹۷٪ از جمعیت کل این کشور را تشکیل می‌دهند.[۴۰][۴۱] از میان مذاهب اسلامی موجود در فلسطین، اکثریت مسلمانان پیرو مذهب شافعی هستند.[۴۲] برخی منابع، نسبت ناصبی‌گری به فلسطینیان را یک ادعای بی‌اساس و ساخته‌شدهٔ یهودیان دانسته‌اند که هدف از آن، تضعیف و از بین بردن همدردی با فلسطینیان است.[۴۳]

تشیع

پیشینه حضور شیعه در فلسطین به حضور ابوذر غفاری در شام برمی‌گردد. در برخی منابع تاریخی نقل شده است که در دورانی بیشتر جمعیت فلسطین را شیعیان تشکیل می‌دادند. مذهب شیعه در قرن چهارم و در عصر حکومت فاطمیان تا زمان اشغال فلسطین توسط مسیحیان در فلسطین رونق یافت.[۴۴] در عصر عثمانی شیعیان فلسطین دوباره در عرصه ظاهر شدند و نخستین سرکوب شیعیان فلسطین در دوران صلاح‌الدین ایوبی رخ‌ داد.[۴۵] امروزه شیعیان و پیروان فرقهٔ احمدیه، اقلیت‌های بسیار کوچکی را در فلسطین تشکیل می‌دهند.[۴۶] به دلیل ارتباط گروه‌های فلسطینی با حزب‌الله لبنان تأثیر و نفوذ شیعیان بر فلسطین بیشتر شده است.[۴۷] هرچند گروه‌هایی از جمله ابن‌بار الخیریه الاسلامیه و جنبش جهاد سَلَفی در فلسطین علیه شیعه فعالیت می‌کنند.[۴۸]

مسیحیت

مسیحیان فلسطینی دارای پیشینه‌ای کهن در این سرزمین هستند که به دوران روم و بیزانس بازمی‌گردد. با این حال، از سال ۱۹۴۸م، جمعیت آنها به شدت کاهش یافته و امروزه حدود ۱ تا ۲٪ از جمعیت فلسطین را تشکیل می‌دهند.[۴۹] بیشتر مسیحیان فلسطینی پیرو کلیسای ارتدکس یونانی هستند و اقلیت‌هایی از کاتولیک‌های رومی، کاتولیک‌های یونانی ملکیت، اُرتدکس‌های سریانی، اُرتدکس‌های ارمنی و پروتستان‌ها نیز در این کشور سکونت دارند.[۵۰] همچنین اقلیت‌های کوچکی از سامری‌ها حدود ۴۰۰ نفر در نزدیکی شهر نابلس در کرانهٔ باختری زندگی می‌کنند.[۵۱][۵۲]

نظام سیاسی و ساختار حکومتی

نظام سیاسی فلسطین، ساختاری پیچیده و دوگانه دارد که ریشه در دو نهاد کلیدی سازمان آزادی‌بخش فلسطین با نام مختصر ساف به‌عنوان نمایندهٔ رسمی ملت فلسطین و تشکیلات خودگردان فلسطین به‌عنوان نهاد حاکم بر بخش‌هایی از کرانهٔ باختری دارد.[۵۳] این نظام که بر اساس قانون اساسی موقت و اصلاح‌شدهٔ ۲۰۰۳م عمدتاً به شکل نیمه‌ریاستی طراحی شده است، در عمل به دلیل انسداد سیاسی و اشغال نظامی، با چالش‌های اساسی در کارکرد دموکراتیک خود مواجه است.[۵۴]

قوهٔ مجریه، متشکل از رئیس‌جمهور به‌عنوان رئیس تشکیلات خودگردان و نخست‌وزیر، توسط رئیس‌جمهور که خود مستقیماً انتخاب می‌شود، رهبری می‌شود. اگرچه آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری در سال ۲۰۰۵م برگزار شد و محمود عباس از آن زمان تاکنون در این سمت باقی مانده است،[۵۵] اما بر اساس اعلامیهٔ قانون اساسی جدید در سال ۲۰۲۵م، در صورت خالی شدن این سمت و عدم فعالیت مجلس قانون‌گذاری، معاون رئیس‌جمهور که هم‌زمان معاون کمیتهٔ اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین است به مدت ۹۰ روز جانشین وی شده و تا برگزاری انتخابات جدید، ادارهٔ امور را بر عهده خواهد داشت.[۵۶]

در حوزهٔ قوهٔ مقننه، مجلس قانون‌گذاری فلسطین به‌عنوان پارلمان تشکیلات خودگردان، آخرین بار در سال ۲۰۰۶م انتخاب شد. اما این مجلس از سال ۲۰۰۷م و پس از تسلط جنبش حماس بر نوار غزه، عملاً از کار افتاده و جلسات آن برگزار نشده است. نظام قضایی فلسطین نیز که بر اساس قانون، نهادی مستقل با دیوان عالی و دادگاه‌های بدوی و تجدیدنظر است، در سال ۲۰۱۸م با انحلال دادگاه قانون اساسی توسط رئیس‌جمهور، با چالش جدی مواجه شد. چالش اصلی این ساختار، انشعاب جغرافیایی و سیاسی عمیق آن است: از یک سو، تشکیلات خودگردان به رهبری محمود عباس بر بخش‌هایی از کرانهٔ باختری حکمرانی می‌کند و از سوی دیگر، جنبش حماس به صورت دفاکتو بر نوار غزه تسلط دارد.[۵۷]

احزاب سیاسی

صحنه سیاسی فلسطین متشکل از طیفی از جنبش‌ها و احزاب با گرایش‌های گوناگون است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

  • جنبش آزادی‌بخش میهنی فلسطین؛ فتح: قدیمی‌ترین حزب سیاسی و بزرگترین گروه در سازمان آزادی‌بخش فلسطین با نام اختصاری ساف است و بر تشکیلات خودگردان در کرانهٔ باختری تسلط دارد. این جنبش در سال ۱۹۶۵م توسط یاسر عرفات تأسیس شد. بیشتر مقامات دولت فلسطین عضو این حزب هستند.[۵۸]
  • اخوان‌المسلمین: در سال ۱۹۴۸م با مشارکت اخوان‌المسلیمن مصر و اردن شکل گرفت. اشغال کرانه باختری رود اردن و غزه در سال ۱۹۶۷م توسط اسرائیل، موجب پیشرفت و توسعه اخوان‌المسلمین فلسطین شد.
  • جنبش مقاومت اسلامی؛ حماس: از شاخهٔ فلسطین اخوان‌المسلمین برخاسته و از سال ۲۰۰۷م کنترل نوار غزه را در دست دارد و بر خلاف فتح، عضو ساف نیست.
  • جنبش جهاد اسلامی فلسطین: متحد حماس محسوب می‌شود و منازعه با اسرائیل را در مرکز ایدئولوژی خود قرار داده است.[۵۹]

در کنار این گروه‌های اصلی، احزاب چپ‌گرای تاریخی همچون جبههٔ خلق برای آزادی فلسطین و جبههٔ دموکراتیک برای آزادی فلسطین نیز به‌عنوان جناح‌های تأثیرگذار در ساف فعالیت دارند.[۶۰] جنبش جهاد اسلامی فلسطین که در سال ۱۹۸۱م توسط فتحی شقاقی بنیان‌نهاده شده از جمله گروه‌هایی به‌شمار می‌رود که برخی آن را به‌سبب تأثیرپذیری بنیانگذارش از آموزه‌های شیعه، نماد گرایش‌های شیعی در فلسطین می‌دانند.[۶۱] در سال ۲۰۱۴م، گروهی از فرماندهان جهاد اسلامی که به تشیع گرویده بودند، از این جنبش جدا شده و جنبش صابرین را با رهبری هشام سالم پایه‌گذاری کردند.[۶۲]

روابط و سیاست خارجی

دولت فلسطین به‌عنوان یکی از اعضای ناظر غیرعضو سازمان ملل متحد، از جایگاه دیپلماتیک ویژه‌ای در نظام بین‌الملل برخوردار است و روابط خود را بر پایهٔ حمایت از حق تعیین‌سرنوشت، پایان اشغالگری و تشکیل کشور مستقل با پایتختی بیت‌المقدس شرقی تنظیم می‌کند.[۶۳][۶۴] در سال ۲۰۲۴م، مجمع عمومی سازمان ملل با ۱۴۳ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و ۲۵ رأی ممتنع، قطعنامه‌ای را به تصویب رساند که فلسطین را واجد شرایط عضویت کامل در این سازمان تشخیص داد، هرچند شورای امنیت به دلیل وتوی ایالات متحده آمریکا، تاکنون از صدور رأی مثبت برای عضویت کامل فلسطین خودداری کرده است.[۶۵] روابط فلسطین با برخی کشورهای عربی تحت تأثیر روند عادی‌سازی روابط آنها با اسرائیل قرار گرفته است و فلسطینیان بارها از کشورهای عربی خواسته‌اند تا هرگونه ارتباط با رژیم صهیونیستی را قطع کنند.[۶۶][۶۷] در سطح اسلامی، سازمان همکاری اسلامی نیز با ۵۷ کشور عضو، همواره بر مرکزیت قضیهٔ فلسطین و حمایت از ایجاد دولت مستقل فلسطین تأکید داشته است.[۶۸][۶۹]

روابط فلسطین با ایالات متحده آمریکا: این روابط با وجود کمک‌های مالی گستردهٔ واشنگتن به تشکیلات خودگردان، همواره با تنش‌ها و چالش‌های اساسی همراه بوده است.[۷۰] سیاست‌های یک‌جانبهٔ آمریکا در قبال قدس و حمایت این کشور از اسرائیل، از موانع اصلی پیشرفت مذاکرات صلح به شمار می‌رود.[۷۱][۷۲]

روابط فلسطین با اتحادیه اروپا: اتحادیه اروپا به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین حامیان مالی فلسطین، از سال ۱۹۹۴ میلادی تاکنون نزدیک به ۳۰ میلیارد یورو به فلسطین کمک کرده است.[۷۳] در سال ۲۰۲۶ میلادی، اتحادیه اروپا برنامهٔ جامع چندساله‌ای به ارزش ۱/۶ میلیارد یورو برای حمایت از بازسازی و تاب‌آوری فلسطین تصویب کرد[۷۴] و در نشست گروه کمک‌کنندگان به فلسطین که در ژوئیه ۲۰۲۶ در بروکسل برگزار شد، بر تعهد خود برای حمایت از دولت فلسطین و بازسازی غزه تأکید نمود.[۷۵] اتحادیه اروپا سیاست دیرینهٔ خود مبنی بر به‌رسمیت‌نشناختن حاکمیت اسرائیل بر سرزمین‌های اشغالی از ژوئن ۱۹۶۷م را حفظ کرده و بر توقف شهرک‌سازی‌های اسرائیل تأکید دارد.[۷۶]

روابط فلسطین با روسیه: از سابقه‌ای طولانی برخوردار است و مسکو همواره از راه‌حل دو کشوری بر اساس مرزهای ۱۹۶۷م حمایت کرده است.[۷۷] در ژوئیه ۲۰۲۶م، محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، در سفری به روسیه با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و بر تعمیق همکاری‌های دو جانبه تأکید شد.[۷۸]

روابط فلسطین با چین: چین به‌عنوان یکی از بازیگران مهم بین‌المللی، در سال ۲۰۲۴م میزبان مذاکرات وحدت میان گروه‌های فلسطینی بود و از عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل حمایت کرده است.[۷۹][۸۰]

روابط فلسطین با جمهوری اسلامی ایران: روابط ایران و فلسطین، پیشینه‌ای طولانی دارد و در ادوار مختلف تاریخی، دستخوش فراز و نشیب‌های گوناگونی بوده است. پیش از جنگ جهانی اول، روابط میان دو طرف از سطح مطلوبی برخوردار بود و ایران در شهرهای عکا، بیت‌المقدس و حیفا، نمایندگی‌های کنسولی داشت. بعد از آن و به‌ویژه با قرارگرفتن امور فلسطين زير نظر حبیب‌الله آل‌رضا، او تلاش کرد این روابط را به سمت بهره‌برداری شخصی و به نفع مذهب بهاييت به پيش ببرد. تا تصويب قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م، این روند ادامه داشت. در این زمان ایران در كميته مخصوص تهيه طرح برای فلسطين، با تقسيم اين كشور به مخالفت برخاست ولی رأی لازم را کسب نکرد.[۸۱] پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹م، حمایت از آرمان فلسطین به‌عنوان یکی از اصول راهبردی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تثبیت شد. این رویه از همان سال‌های نخستین انقلاب آغاز گردید و تا کنون در عرصه‌های گوناگون از جمله سطوح ایدئولوژیک، سیاسی و رسانه‌ای ادامه یافته و به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های برجستهٔ حضور منطقه‌ای ایران مطرح بوده است. شبکهٔ الجزیره نیز در تحلیلی به تحولات چهار دهه‌ای این روابط پرداخته و بر تداوم حمایت ایران از مسئله فلسطین تأکید کرده است.[۸۲][۸۳]

گستردگی مسئله فلسطین، کیفیت روابط ایران و فلسطین و همچنین هویت مذهبی مجاهدین فلسطینی از عواملی هستند که فلسطین و جریان مقاومت را با چالش وحدت مواجه ساخته و بر آن تأثیر می‌گذارند.[۸۴] اخیراْ، وزیر امور خارجه ایران در نشست فوق‌العاده سازمان همکاری اسلامی، بر نقش محوری فلسطین در امنیت پایدار غرب آسیا تأکید کرد[۸۵] و ایران و اردن نیز بر لزوم هم‌افزایی کشورهای اسلامی برای حمایت از حقوق مردم فلسطین تأکید نمودند.[۸۶]

مبارزات مردمی فلسطین و اسرائیل

از زمان اشغال فلسطین و به ویژه اشغال قدس در سال ۱۹۶۷م، مردم فلسطین بارها در قالب قیام‌های مردمی و مبارزات مسلحانه علیه اسرائیل دست به اعتراض زدند که از آن جمله می‌توان به قیام‌های فلسطین از سال ۱۹۶۷م با خیزش قدس، روز زمین در ۱۹۷۶م، انتفاضه سنگ در ۱۹۸۷م، خیزش تونل در ۱۹۹۶م، انتفاضه الاقصی در ۲۰۰۰م، انتفاضه القدس در ۲۰۱۵م، خیزش باب الاسباط در ۲۰۱۷م، خیزش باب العامود در ۲۰۲۱م و سرانجام تشدید عملیات‌های مسلحانه در کرانه باختری از ۲۰۲۲م اشاره کرد. ادامه‌ی این مسیر مبارزاتی را تشکیل می‌دهند.[۸۷] حملات موشکی حماس و جهاد اسلامی علیه اسرائیل در ۲۰۲۱م نیز رخ داد که با استفاده از راکت و موشک شهرهای مختلف فلسطین که توسط اسرائیل اشغال شده بود از جمله تل‌آویو را هدف قرار دادند.[۸۸] همچنین در عملیات طوفان‌الاقصی حماس علیه اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳م، ضمن حملات راکتی به شهرک‌های صهیونیست‌نشین، گروه حماس از زمین، هوا و دریا به مناطق مختلفی از اسرائیل نفوذ کردند.[۸۹]

نظام اجتماعی

نظام اجتماعی فلسطین، علیرغم پیچیدگی‌های سیاسی و اشغال، ریشه در ساختارهای کهن قبیله‌ای و خانوادگی دارد که همچنان در عرصه‌های گوناگون حیات اجتماعی و سیاسی این سرزمین نقش‌آفرین است. جامعه فلسطین در کرانه باختری و نوار غزه، متشکل از سه نوع ساختار خانوادگی اصلی است: قبایل، عشایر و خاندان‌های سرشناس.[۹۰] ساختارهای قبیله‌ای و خانوادگی در فلسطین جایگزین نظام سیاسی فلسطین نیستند،[۹۱] بلکه این ساختارها که بر پایه پیوندهای خویشاوندی، همبستگی جمعی و وفاداری به بزرگ‌خانواده استوارند، با وجود مدرنیزاسیون، همچنان یکی از ارکان اصلی هویت و نظم اجتماعی به شمار می‌روند. قبایل در فلسطین به اندازهٔ سوریه، عراق و اردن، از نظر اقتصادی و سیاسی نقش‌آفرین نیستند. با این حال، هنجارهای فرهنگی و آداب و رسوم ازدواج همچنان ریشه‌ای استوار در سنت‌های قبیله‌ای دارد.[۹۲]

جایگاه زنان

نقش زنان در ساختار حکومتی فلسطین با وجود سهم بالای آنان در جمعیت و آموزش عالی، همچنان با نابرابری ساختاری در سطوح عالی قدرت روبه‌رو است. بر اساس آمار سال ۲۰۲۵م، زنان حدود ۴۹٪ از جمعیت فلسطین و بیش از ۶۰٪ از دانش‌آموختگان دانشگاهی را تشکیل می‌دهند، با این حال، سهم آنان در مناصب رهبری سیاسی به طور قابل‌توجهی پایین‌تر است و تنها ۱۴.۹٪ از پست‌های رهبری را در اختیار دارند.[۹۳] در دولت نوزدهم فلسطین که در سال ۲۰۲۴م تشکیل شد، چهار وزیر زن حضور دارند که از جمله آنها می‌توان به إيناس دحادحة وزیر کار، مونا الخليلي وزیر امور زنان، وارسن وارتان آقابکیان وزیر مشاور در امور خارجه و سماح أبو عون وزیر توسعه اجتماعی اشاره کرد.[۹۴] سهم زنان در هیئت وزیران تنها حدود ۱۲٪ است. در بخش قضایی و اداری نیز با وجود اینکه زنان نیمی از کارمندان بخش عمومی را تشکیل می‌دهند،[۹۵] سهم آنان در پست‌های عالی مدیریتی مانند معاون وزیر و بالاتر به ۱۷.۳٪ می‌رسد[۹۶] و تنها ۴.۸٪ از سمت‌های معاونت وزارتخانه‌ها را در اختیار دارند.[۹۷] نبود مجلس قانون‌گذاری فعال از سال ۲۰۰۶م، که پیش از آن ۲۰٪ کرسی‌های آن در اختیار زنان بود،[۹۸] یکی از موانع اصلی مشارکت سیاسی زنان به شمار می‌رود. در اقدامی برای جبران این نابرابری، دولت فلسطین در مه ۲۰۲۵م تصمیم گرفت سهمیه حداقل ۳۰درصدی برای حضور زنان در تمام کمیته‌های وزراتخانه‌ها، هیئت‌های مدیره و کمیته‌های ملی را تصویب کند.[۹۹] با این حال، موانع ساختاری همچون سلطهٔ ساختارهای پدرسالارانه، نبود ارادهٔ سیاسی کافی و مهم‌تر از همه، اشغالگری اسرائیل به‌عنوان بزرگترین مانع، روند دستیابی زنان به جایگاهی متناسب با توانمندی‌هایشان در نظام حکومتی فلسطین را با دشواری جدی مواجه کرده است.[۱۰۰]

نقش زنان در نهضت فلسطین

زنان پیش از سال ۱۸۸۰م حضوری کمرنگ در عرصه‌های عمومی داشتند. نخستین نشانه‌های آگاهی و کنش‌پذیری سیاسی خود را با تخریب دهکده‌های صهیونیست‌نشین در سال ۱۸۸۴م به نمایش گذاشتند. سپس در جریان جنگ جهانی دوم و متعاقب آن، پیمان اسکایز-پایکت و بیانیهٔ بالفور در نوامبر ۱۹۱۷م، بر دامنهٔ حضور خود افزودند. عملکرد زنان فلسطینی طی انتفاضه، به‌ویژه در عرصهٔ سیاسی-نظامی، نقشی برجسته و بی‌بدیل داشت. آنان با انجام عملیات‌های استشهادی در بیت‌المقدس، در فاصلهٔ ماه‌های فوریه تا آوریل ۲۰۰۲م، حضور خویش را در مبارزات ملی و آزادی‌بخش به اثبات رساندند. همچنین با تشکیل انجمن‌ها، سازمان‌های حقوقی و توزیع نشریات فرهنگی، در جهت ارتقای جایگاه سیاسی و اجتماعی خود گام برداشتند که نشان‌دهندهٔ بهبود و گسترش مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان فلسطین است. در حالی که دغدغه‌های زنان عرب، به‌ویژه در هزارهٔ جدید، عمدتاً بر آزادی در امور مختلف، برابری حقوقی با مردان و مسائل مشابه متمرکز است، محور نگرانی‌های زن فلسطینی، مسئلهٔ ملی و آرمان آزادی‌بخش، به‌ویژه اشغال وطن، بوده است. اولویت نخست آنان در تربیت فرزندان، آموزش عشق به وطن، چیرگی بر تنگدستی و سختی‌های زندگی در خیمه‌ها و اردوگاه‌ها بوده است.[۱۰۱] در کنار این تحولات، نهاد مرابطات نیز شکل گرفت که گروهی از زنان فلسطینی خود را وقف حفاظت از مسجدالاقصی کرده‌اند و در شرایطی که مردان جوان فلسطینی از ورود به مسجد منع می‌شوند، وظیفه دفاع از این مکان مقدس و حفظ هویت آن را بر عهده دارند.[۱۰۲]

خانواده

خانواده در جامعهٔ فلسطین از جایگاهی بنیادین برخوردار است، اما این نهاد در سال‌های اخیر، دستخوش تغییرات ساختاری و جمعیتی چشم‌گیری شده است.[۱۰۳] میانگین بُعد خانوار در این سرزمین روندی نزولی داشته و از ۵.۸ نفر در سال ۲۰۰۷م به ۵.۰ نفر در سال ۲۰۲۱م کاهش یافته است؛ ۴.۷ نفر در کرانه باختری و ۵.۶ نفر در غزه. همچنین، حدود ۱۱٪ از خانوارها در سال ۲۰۲۱ توسط زنان اداره می‌شده است؛ ۱۲٪ در کرانه باختری و ۱۰٪ در غزه.[۱۰۴]

نرخ باروری در فلسطین نیز با کاهش روبه‌رو بوده و از ۴.۶ تولد به ازای هر زن در دورهٔ ۲۰۰۳-۱۹۹۹م به ۳.۸ تولد در دورهٔ ۲۰۱۹-۲۰۱۷م[۱۰۵] و در سال ۲۰۲۳م، به ۳.۳۱ فرزند به ازای هر زن رسیده است.[۱۰۶] نرخ باروری در سال ۲۰۲۰م در مناطق شهری ۳.۸ تولد، در مناطق روستایی ۴.۴ تولد و در اردوگاه‌ها ۳.۵ تولد بوده است. اگرچه روندی نزولی داشته، اما همچنان در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بالاست.[۱۰۷] در حوزهٔ ازدواج و طلاق، آمار طلاق در فلسطین در سال‌های اخیر روندی افزایشی داشته است. بر اساس گزارشی در سال ۲۰۰۸م، نرخ طلاق در فلسطین حدود ۱۰.۸۲ درصد و پایین‌ترین میزان در جهان گزارش شده بود.[۱۰۸] آمار سال ۲۰۲۲م نشان می‌دهد که ۴۳,۴۳۰ مورد ازدواج معادل ۲۴,۲۶۳ مورد در کرانه باختری و ۱۹,۱۶۷ مورد در غزه و ۹,۵۶۴ مورد طلاق معادل ۵,۳۰۲ مورد در کرانه باختری و ۴,۲۶۲ مورد در غزه به ثبت رسیده است. میانگین سن ازدواج در سال ۲۰۲۲م برای مردان ۲۶ سال و برای زنان ۲۱ سال بوده است.[۱۰۹] مهم‌ترین چالش فراروی خانواده‌های فلسطینی، پیامدهای ناشی از اشغالگری و به‌ویژه جنگ اخیر است. این فشارها، همراه با مشکلات اقتصادی و ناامنی، باعث افزایش چشم‌گیر فشار بر نهاد خانواده، کاهش ازدواج‌ها و افزایش طلاق‌ها در دوران جنگ شده است که نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق بحران بر بنیان‌های اجتماعی فلسطین است.[۱۱۰]

فرهنگ

فرهنگ فلسطین، میراثی چندلایه و پویا که آمیزه‌ای از سنت‌های کهن عربی، اسلامی، مسیحی، کنعانی، عثمانی و مدرن، تأثیرات تمدن‌های گوناگون تاریخی و تجربه‌های زیستۀ مردم این سرزمین است. مردم فلسطین با روحیه‌ای خانواده‌محور، مقاوم و هنرمند، فرهنگی چندلایه و پرشور را شکل داده‌اند که در لباس، موسیقی، غذا و آداب اجتماعی بازتاب یافته است.[۱۱۱]

نهادهای اجتماعی

نهادهای اجتماعی و خیریه‌ای نیز در فلسطین با گرایش شیعه فعالیت می‌کنند. از جمله این نهادها می‌توان به انجمن شقاقی اشاره کرد که انجمنی خیریه و غیرسیاسی است و می‌کوشد رویکردی برابر نسبت به همه مذاهب اسلامی داشته باشد.[۱۱۲] انجمن جوانان اسلامی، درمانگاه احسان خیری، مدرسه نقاء، جمعیت غدیر و جمعیت آل‌البیت نیز از دیگر نهادهای شناخته‌شده در این زمینه هستند.[۱۱۳]

آداب اجتماعی

خوش‌آمدگویی با عباراتی مانند السلام علیکم یا مرحبا انجام می‌شود. احترام به بزرگ‌ترها با استفاده از عنوان‌هایی مانند حاج یا ستّ و تعارف‌های صمیمانه نشان داده می‌شود. مردم این سرزمین، قانون‌مدار، فروتن و سنت‌گرا هستند. احترام به بزرگ‌ترها، رعایت ادب در گفتار، و تعامل گرم در بازارها و محافل اجتماعی و اماکن عمومی رایج است. مهمان‌نوازی در فلسطین بسیار ارزشمند است و میزبانان با انواع غذاهای محلی و نوشیدنی‌هایی مانند قهوه عربی یا چای نعناع از مهمانان پذیرایی می‌کنند. همچنین فرهنگ قهوه‌نوشی و گفت‌وگو بخشی از سبک زندگی مردم است که نماد آرامش، گفت‌وگو و پیوند اجتماعی‌ هستند.[۱۱۴]

آیین‌ها

اکثریت مردم فلسطین مسلمان‌ هستند، اما مسیحیان نیز در کنار آنان زندگی می‌کنند. مراسم مذهبی مانند ماه رمضان، عید فطر، عید قربان، کریسمس و عید پاک با شکوه خاصی برگزار می‌شوند. جشن‌های سنتی مانند روز زمین، روز استقلال، مراسم ازدواج، و اعیاد مذهبی با لباس‌های سنتی، رقص دبکه و موسیقی برگزار می‌شوند و فرصتی برای نمایش فرهنگ بومی فراهم می‌کنند.[۱۱۵]

میراث فرهنگی فلسطین

دستاوردها و میراث فرهنگی ناملموس فرهنگی فلسطینیان در زمینه‌های پوشاک، هنر، معماری، ادبیات، موسیقی، آشپزی و نمادهای ملی بیانگر هویت فلسطینی است.

  • پوشاک سنتی: پوشاک فلسطینی، به‌ویژه ثوب با نقشه‌ای گلدوزی‌شده که نشانگر شهر یا روستای پوشنده و همچنین پایگاه اجتماعی زنان است.[۱۱۶] لباس‌های سنتی، با رنگ‌های شاد، گلدوزی‌های هندسی، طراحی‌های منطقه‌ای بازتابی از تاریخ، فرهنگ و هنر مردم فلسطین هستند. مردان نیز در برخی مناسبت‌ها کوفیه نوعی روسری سیاه‌وسفید نماد مقاومت بر سر دارند.[۱۱۷] روسری چفیه که از پوشش روزمرۀ کشاورزان به نماد جهانی مبارزه و مقاومت ملی تبدیل شد، ریشه در هویت این سرزمین دارد؛[۱۱۸] سوزن‌دوزی فلسطینی نیز در سال ۲۰۲۱م در میراث فرهنگی یونسکو به‌ ثبت رسید.[۱۱۹]
  • قصه‌های عامیانه: حکایه به‌عنوان گونه‌ای ادبیات شفاهی زنانه با درونمایه‌های اجتماعی و عناصر فراطبیعی،[۱۲۰] نخستین میراث ناملموس فلسطین بود که در سال ۲۰۰۸م به‌ثبت یونسکو رسید و در شب‌های زمستان نقل می‌شود.[۱۲۱]
  • موسیقی: سبک‌های سنتی آوازی فلسطین عبارت‌ از زجل،[۱۲۲] الروزنا، ظریف الطول، سامر/سحجه،[۱۲۳] المیجنا و عتابه است.[۱۲۴] به‌کارگیری سازهای بومی شامل یرغول، مجوز، دربکه، بزق، ربابه، قربه و نیز عود، قانون و دف، در آیین‌های عروسی و جشنواره‌ها جایگاهی ویژه و پویا دارد.[۱۲۵] همچنین دابکه یک رقص محلی سنتی شام است که در فلسطین، اردن، سوریه و لبنان رایج است.[۱۲۶]
  • تئاتر: در سه دورۀ تاریخی از ترجمۀ آثار اروپایی در دهۀ ۱۹۲۰م به هویت‌خواهی ملی پس از ۱۹۶۷م و سپس حرفه‌ای‌گرایی پس از اسلو تکامل یافت و با وجود دشواری‌ها در غزه، در کرانهٔ باختری رشد چشمگیری داشت.[۱۲۷]
  • معماری: با وجود بهره‌مندی از تأثیرات تبادلات فرهنگی گسترده در دوران عثمانی، پیش از ۱۸۵۰م سبکی متمایز از همسایگان شامی خود داشت و در آرایش فضای زیستی خانه‌های شهری، الگویی همگون با مدیترانه شرقی را دنبال می‌کرد.[۱۲۸]
  • شعر: مكتب ادبی شاعران امروز فلسطين به دو نسل ادب ۱۹۳۶ و ۱۹۴۸م باز می‌گردد.[۱۲۹] چهره‌های شاخصی مانند فدوی طوقان[۱۳۰] و محمود درویش به مهم‌ترین ابزار ادبی کنشگری سیاسی و مقاومت فرهنگی در میان فلسطینیان تبدیل شده است.[۱۳۱]
  • هنر سنتی و صنایع دستی: گلدوزی‌های سنتی، بافندگی، سفالگری، ساخت جواهرات نقره‌ای، نقاشی‌های نمادین،[۱۳۲] صابون‌سازی نابلسی، شیشه‌گری و منبت‌کاری چوب زیتون، بازتابی از مهارت‌های دیرینه و تجلی هویت فرهنگی این سرزمین در تولیدات صنایع دستی و هنری است.[۱۳۳]
  • سینما: با تولید بیش از ۸۰۰ فیلم مستند و داستانی، عمدتاً با حمایت مالی اروپا، به روایت‌گری از سرگذشت فلسطینیان و بازتاب درگیری‌های این سرزمین با اسرائیل پرداخته است.[۱۳۴]
  • آشپزی: آشپزی فلسطین متأثر از فرهنگ‌های اسلامی-عربی، مسیحی، عثمانی و بومی،[۱۳۵] همراه با خوراکی‌هایی مانند مسخّن به‌عنوان غذای ملی فلسطین، کنافه نابلسی، پنیر نابلسی، پنیر عکاوی، سماقیه و مقلوبه به سه منطقۀ جلیل، کرانهٔ باختری و غزه با تأثیرپذیری از مصر تقسیم می‌شود.[۱۳۶] غذاهای فلسطینی، با تمرکز بر روغن زیتون، گوشت، ادویه‌های گرم و سبزیجات تازه، بسیار خوش‌طعم و مغذی هستند.[۱۳۷]
  • نمادهای ملی: شامل سرود ملی بلادی، درخت زیتون، عقاب صحرایی به‌عنوان حیوان ملی و پرچم چهاررنگ با مثلث قرمز و نوارهای سیاه، سفید و سبز است.[۱۳۸]

حجاب و پوشش

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹م، پوشش غربی در میان زنان فلسطینی رواج داشت و حتی در شهرهایی مانند طولکرم، بی‌حجابی امری رایج بود. اما پس از انقلاب جمهوری اسلامی ایران، با شکل‌گیری موجی از دین‌گرایی و بازگشت به هویت اسلامی، زنان فلسطینی به‌صورت خودخواسته به سمت حجاب کامل گرایش یافتند؛ چنان‌که نماد آن، گرایش ۹۰٪ از دانشجویان زن دانشگاه ملی نجاح در سال ۱۹۸۱م به حجاب کامل بود که حتی دانشجویان مسیحی را نیز شامل می‌شد. این تغییرِ پوشش،نوعی مقاومت فرهنگی و نماد دینداری و بخشی از هویت زن فلسطینی محسوب می‌شود.[۱۳۹][۱۴۰]

مساجد و اماکن مذهبی

سرزمین فلسطین، از دیرباز به دلیل داشتن اماکن مقدسی چون مسجدالاقصی ‌به‌عنوان نخستین قبله مسلمانان و قبةالصخره یا گنبد سنگی، مسجد یا حرم ابراهیمی و حرم شریف یا کوه معبد از جایگاهی والا در اسلام برخوردار بوده است. با فتح اسلامی، ساخت مساجد در شهرهایی مانند قیساریه، نابلس، لد و یافا آغاز شد که به «مساجد عمری» معروف گشتند. در کنار این مساجد تاریخی، بقاع و مقام‌های متعددی منسوب به اهل‌بیت و صحابه در فلسطین وجود دارد که نشان‌دهندهٔ ارادت دیرینهٔ مردم این سرزمین است. از جملهٔ این آثار می‌توان به مقام رأس الحسین در عسقلان، مساجد و مقام‌های منتسب به امام علی در غزه، جادهٔ قدس به یافا، نابلس و عکا و نیز مقبرهٔ هاشم جد پیامبر در غزه اشاره کرد. بخش قابل‌توجهی از این میراث اسلامی، از جمله مسجد العمری در غزه و بسیاری از مقام‌های دیگر، توسط رژیم صهیونیستی تخریب شده یا در معرض نابودی قرار گرفته است.

رسانه

رسانه‌های فلسطین عمدتاً میان نهادهای رسمی تشکیلات خودگردان در کرانه باختری و نهادهای وابسته به حماس در نوار غزه تقسیم شده‌اند و رسانه‌های مستقلی چون شبکه وتن و رادیو اجیال نیز در این فضا فعالیت می‌کنند.[۱۴۱] خبرگزاری رسمی فلسطین وفا که در ۱۹۷۲م به تصمیم شورای ملی فلسطین تأسیس شد، به‌عنوان خبرگزاری رسمی تشکیلات خودگردان فعالیت می‌کند و اخبار را به زبان‌های عربی، انگلیسی، فرانسوی و عبری منتشر می‌سازد. سازمان پخش‌های رادیو و تلویزیونی فلسطین با عنوان PBC که در ۱۹۹۳م به فرمان ریاست‌جمهوری یاسر عرفات تأسیس شد، به‌عنوان نهاد رسمی پخش‌های صوتی و تصویری تشکیلات خودگردان، شبکه تلویزیونی فلسطین و رادیوی صدای فلسطین را اداره می‌کند.[۱۴۲] روزنامه‌های روزانه مانند الحیاه الجدیده،[۱۴۳] القدس، الایام[۱۴۴] و فلسطین از مهم‌ترین نشریات مکتوب این کشور به‌شمار می‌روند.[۱۴۵] در نوار غزه، رسانه‌های وابسته به حماس از جمله شبکه تلویزیونی الاقصی، خبرگزاری شهاب و شبکه رسانه‌ای الاقصی فعالیت می‌کنند.[۱۴۶] شماری از سازمان‌های خبری بین‌المللی از جمله الجزیره، رویترز، آسوشیتدپرس، فرانس‌پرس و بی‌بی‌سی نیز در کرانه باختری حضور دارند و پوشش خبری دارند.[۱۴۷]

نظارت بر رسانه‌ها در فلسطین تحت کنترل تشکیلات خودگردان و حماس قرار دارد و این صنعت در فضایی بسیار محدودکننده فعالیت می‌کند. سازمان گزارشگران بدون مرز، فلسطین را در رتبه ۱۶۳ جهان از ۱۸۰ کشور در سال ۲۰۲۵م قرار داده است که نسبت به سال پیش از آن ۶ پله تنزل داشته است. بر اساس گزارش این سازمان، در ۱۸ ماه نخست جنگ غزه، نزدیک به ۲۰۰ خبرنگار در این منطقه جان خود را از دست داده‌اند. قانون جرایم سایبری که در ژوئیه ۲۰۱۷م توسط محمود عباس به تصویب رسید، آزادی بیان و مطبوعات را به شدت محدود می‌کند. در نوار غزه نیز از اکتبر ۲۰۲۳م، حملات هوایی اسرائیل بیشتر زیرساخت‌های مخابراتی و رسانه‌ای این منطقه را تخریب کرده است.[۱۴۸] در کرانه باختری نیز روزنامه‌نگاران قربانی نقض آزادی مطبوعات از سوی هر دو طرف تشکیلات خودگردان و نیروهای اشغالگر اسرائیل هستند.[۱۴۹] همچنین، هفته‌نامه الاستقلال و شبکه رادیویی إذاعة صوت القدس از جمله رسانه‌هایی به‌شمار می‌روند که در اختیار شیعیان فلسطین قرار دارند.[۱۵۰]

نظام اقتصادی

پیشینه اقتصادی فلسطین شامل شکوفایی در دوره جنگ جهانی دوم و رشد در دهه‌های ۱۹۷۰–۲۰۰۰م است، اما محاصره‌های مکرر و جنگ‌ها سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌ها را نابود کرده است.[۱۵۱] اقتصاد فلسطین، که وضعیت اقتصادی سرزمین‌های تحت مدیریت تشکیلات خودگردان در کرانه باختری و نوار غزه را شامل می‌شود، اقتصادی وابسته به کمک‌های مالی خارجی و بین‌المللی و پیوندی تنگاتنگ با سیاست‌های اسرائیل، آمریکا و اروپا و وابستگی زیاد به عوارض گمرکی دارد. اقتصاد فلسطین در دوره سیطره نظامی صهیونیست‌ها عمدتاً از سه بخش تشکیل شده بود: اول، پروژه‌های مربوط به صنایع تولیدی، زود بازده، کشاورزی و گردشگری و صنعت سنگ؛ دوم، انجمن‌های تعاونی که در زمینه کشاورزی کار می‌کردند و سوم حواله‌های مالی دریافتی از خارج که بیشتر شامل حقوق کارگران در کرانه باختری و نوار غزه در محدوده خط سبز بود. پروتکل اقتصادی پاریس که در چارچوب توافق اسلو امضا شد، وابستگی کامل اقتصاد فلسطین به اسرائیل را به همراه داشت.[۱۵۲]

کشاورزی، به‌ویژه تولید زیتون و فرآورده‌های آن، ستون اصلی معیشت روستاییان است[۱۵۳] و صنعت شامل سیمان، نساجی، صابون‌سازی، فرآوری مواد غذایی و تراش سنگ می‌شود.[۱۵۴] گردشگری به‌ویژه در بیت‌لحم و بیت‌المقدس[۱۵۵] و نیز کسب‌وکارهای فناوری اطلاعات در رام‌الله و بازرگانی در الخلیل از منابع درآمدی مهم به‌شمار می‌روند.[۱۵۶] جنگ غزه از اکتبر ۲۰۲۳م فروپاشی گسترده‌ای پدیدآورد و اقتصاد فلسطین در سه ماهه اول سال ۲۰۲۴م به علت جنگ با اسرائیل به طور سالانه ۳۵٪ کوچک شد. اقتصاد نوار غزه در این سال به میزان ۸۶٪ و اقتصاد کرانه باختری نیز ۲۵٪ کوچک شده است. فعالیت‌های معدنی، تولیدی، آب و برق در فلسطین کاهش ۶۳٪، فعالیت‌های ساختمانی ۵۱٪، کشاورزی، جنگل‌داری و ماهیگیری ۳۳٪ و فعالیت‌های عمده‌فروشی و خرده٬فروشی ۳۶٪ کاهش داشته است.[۱۵۷] بر اساس داده‌های رسمی بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی فلسطین در سال ۲۰۲۵م معادل ۱۷٫۱۷ میلیارد دلار آمریکا بوده است. این مقدار تولید ناخالص داخلی فلسطین معادل ۰٫۰۱ درصد از اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهد.[۱۵۸] همچنین بر اساس آخرین داده‌های سال ۲۰۲۶م، نرخ بیکاری در کل فلسطین ۲۹.۵٪ در کرانه باختری و در نوار غزه بیش از ۸۰٪ است. همچنین نرخ فقر در نوار غزه از ۹۰٪ فراتر رفته است و طبقه متوسط که ستون اصلی جامعه غزه به شمار می‌رفت، بخش بزرگی از منابع درآمدی خود را از دست داده است.[۱۵۹]

سلامت و درمان

بخش بهداشت و درمان در کرانه باختری و نوار غزه با شرایط فاجعه‌باری روبرو است و در آستانه فروپاشی کامل قرار دارد.[۱۶۰][۱۶۱]

ورزش

فوتبال با پیشینه‌ای از دهۀ ۱۹۲۰م و تأسیس باشگاه‌های ورزشی‌-اجتماعی، محبوب‌ترین ورزش فلسطین است.[۱۶۲] تیم فوتبال فلسطین با کسب عنوان قهرمانی مسابقات فوتبال چلنج کاپ در سال ۲۰۱۴م، جواز حضور در رقابت‌های جام ملت‌های آسیا در سال ۲۰۱۵م در استرالیا را بدست آورد.[۱۶۳] ورزشکاران فلسطینی از المپیک تابستانی آتلانتا در سال ۱۹۹۶م در همه دوره‌های بازی‌های المپیک شرکت کرده‌اند.[۱۶۴]

اهمیت و جایگاه فلسطین

  1. فلسطین سرزمین انبیای بزرگ و محل ظهور و گسترش ادیان الهی، همواره کانون توجه و احترام پیروان ادیان و مذاهب بزرگ دنیا و همهٔ ملل جهان بوده است.[۱۶۵]
  2. فلسطین در بین سه دین از ادیان بزرگ معاصر یعنی اسلام، مسیحیت و یهودیت اهمیت فراوانی دارد و مقدس شمرده می‌شود.
    مسجد الاقصی
    مسجد الاقصی
    کشور فلسطین به‌دلیل وجود مسجد الاقصی (نخستین قبلهٔ مسلمانان) در این سرزمین، موقعیت ویژه‌ای برای همهٔ مسلمانان جهان دارد.[۱۶۶]
  3. در منابع دینی از جمله در قرآن کریم، سرزمین فلسطین با عنوان «ارض مقدسة» و «ارض مبارکة» یاد شده است و برخی از مفسّران، این عناوین را فلسطین یا شام دانسته‌اند.[۱۶۷]
  4. به نظر پژوهشگران دینی، مقدس و مبارک‌بودن فلسطین به‌دلیل تأثیر شگرف آن در تاریخ بشر و اهتمام موسی پیامبر برای ورود به این سرزمین بوده است.[۱۶۸]
  5. قدس که بخشی از سرزمین فلسطین و نقطهٔ درخشان آن محسوب می‌شود، به نظر مفسران پنج بار در قرآن توصیف شده است و گروهی از مفسران نیز مصداق «وَٱلتِّینِ وَٱلزَّیْتُونِ * وَطُورِ سِینِینَ * وَهَـذَا ٱلْبَلَدِ ٱلأَمِینِ»[۱۶۹] را پایتخت فلسطین، بیت‌المقدس دانسته‌اند.[۱۷۰]
  6. فلسطین محل دفن تعدادی از انبیاء و بزرگان دینی است. به‌عنوان نمونه یحیی در شهر سامریه[۱۷۱] و ابراهیم در شهر الخلیل[۱۷۲] و مادر عیسی مسیح، مریم در شهر ناصره، دفن هستند. بیت‌المقدس پایتخت فلسطین نیز محل ظهور ادیان یهودیت و مسیحیت بوده است. مقبرهٔ داوود نبی، مقام موسی پیامبر، مسجدالاقصی و مسجد صخره در این شهر قرار دارند.[۱۷۳]
  7. فلسطین از نظر استراتژیک، موقعیت بسیار حساس و مهمی دارد. این کشور به‌مثابه پلی است که آسیا را به آفریقا متصل می‌کند و راه ارتباط جزیرةالعرب به دریای مدیترانه را هموار می‌کند. موقعیت استراتژیکی این سرزمین موجب شده است تا استعمارگران نقشهٔ جدایی بین دو بخش عمدهٔ جهان اسلام را طرح و اجرا کنند.[۱۷۴]
  8. فلسطین قطعه‌ای از خاک اسلامی است و همهٔ مذاهب اسلامی معتقدند که اگر قطعه‌ای از خاک اسلامی به‌وسیله دشمن جدا و تصرف شود، همه باید بکوشند تا حاکمیت اسلام به آن سرزمین برگردد.[۱۷۵]
  9. روح تمدن غرب با محوریت بریتانیا و آمریکا از آن رو که تحمل هیچ رقیب فکری را ندارند، به هدف جنگ با اسلام و نابودی آن با کشف ظرفیت یهود در ایجاد صهیونیسم، تصمیم گرفتند تا در کنار تلاش‌های فرهنگی و سیاسی، یک پادگان پیشرفتهٔ نظامی به نام «اسرائیل» را در عمق جامعه و جغرافیای اسلامی (فلسطین) ایجاد کنند.[۱۷۶]
  10. به گفتهٔ سید علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، مسئلهٔ فلسطین فقط مسئلهٔ جغرافیا و تنها مسئلهٔ تاکتیکی یا یک استراتژی سیاسی نیست؛ بلکه مسئله انسانیت، عقیده، دل و مسئلهٔ ایمان است.[۱۷۷]
  11. سرزمین فلسطین نقطهٔ استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان است که در مقاطع مختلف تاریخی تمام قدرت‌های جهان درصدد رسیدن به این منطقه بوده‌اند. به نظر تحلیل‌گران هر قدرتی که بر آن سیطره پیدا کند، محوریت جهان را به دست آورده و از تمدن و نفت کشورهای خاورمیانه برخوردار می‌شود.[۱۷۸]

پانویس

  1. ↑ «اطلاعات ضروری کشور فلسطین ۲۰۲۶»، وب‌سایت گو تو تی آر.
  2. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،، ۴۲.
  3. ↑ “Palestine's Total Size & Land Area: size rank & territory types”, website Georank.
  4. ↑ جنگجوی مهرانگیز، «نگاهی به نقش و جایگاه منابع آبی در اقتصاد و امنیت تلآویو / آب، پاشنه آشیل امنیت ملی اسراییل»، وب‌سایت مگ ایران - روزنامه سرمایه.
  5. ↑ محجوب و یاوری، گیتاشناسی کشورها: جغرافیای طبیعی سیاسی اقتصادی و تاریخی، ۲۲۱.
  6. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،، ۴۲.
  7. ↑ شیرودی، فلسطین و صهیونیسم، ۱۳-۱۴.
  8. ↑ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامهٔ سیاه استعمار،، ۴۷.
  9. ↑ «تاريخ باستان و معاصر فلسطين»، وب‌سایت المركز الفلسطينی للإعلام.
  10. ↑ صالح، فلسطین، ۱۱-۱۲.
  11. ↑ خان، تاریخ فلسطین القدیم، ۲۴.
  12. ↑ واعظ، خداوردی و دهشیری، «بررسی وضعیت و جایگاه مسأله فلسطین در عادی‌سازی روابط عربستان سعودی و رژیم اسرائیل»، مطالعات بین‌المللی، ۱۴۰.
  13. ↑ زیدآبادی، دین و دولت در اسرائیل، ۱۲۷-۱۲۸.
  14. ↑ دهقانی، «قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»»، سیاست خارجی، ۱۰۱۵-۱۰۱۸.
  15. ↑ دهقانی، «قطعنامه تقسیم فلسطین مبنای «راه حل دو دولت» و ملاکی برای «راه حل همه‌پرسی»»، سیاست خارجی، ۱۰۲۶-۱۰۲۷.
  16. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۰۵.
  17. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۰۹.
  18. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۱۸-۲۱۹.
  19. ↑ صفاتاج، ماجرای فلسطین و اسرائیل، ۲۰۹.
  20. ↑ Korman, The Right of Conquest: The Acquisition of Territory by Force in International Law and Practice, 249-266 و 304.
  21. ↑ “Status of Palestine in the UN/non-member observer State status – GA resolution”, website Question of Palestine.
  22. ↑ “Non-Member-States”, website United Nations.
  23. ↑ “ISO 3166-1 Newsletter VI-14 (2013-02-06) Name change for State of Palestine and other minor corrections”, News Agency ISO 3166-1 Newsletter.
  24. ↑ «آمریکا با عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل مخالفت کرد»، وب‌سایت ایران اینترنشنال.
  25. ↑ «محمود عباس: به مذاکرات برای تشکیل دو کشور بر اساس مرزهای ۱۹۶۷ پایبندیم»، وب‌سایت ایران اینترنشنال.
  26. ↑ «کشور فلسطینی؛ چه کشورهایی به رسمیت شناخته‌اند و چرا مهم است؟»، وب‌سایت دویچه وله.
  27. ↑ “In Gaza, senior UN envoy pledges support as Palestinian unity government takes shape”, website UN News.
  28. ↑ “Palestinians weigh fate of consensus government”, website Al Jazeera.
  29. ↑ جودکی و فلاحی سیف‌الدین، «تشریح محورهای منازعه بین فلسطین و اسرائیل»، پژوهش‌ ملل، ۴۴.
  30. ↑ «نقشه فلسطین و مساحت غزه»، وب‌سایت شبکه العالم.
  31. ↑ «دیوان بین‌المللی دادگستری اشغال اراضی فلسطینی توسط اسرائیل را «غیرقانونی» خواند»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  32. ↑ “State of Palestine Population (2026)”, website Worldometer.
  33. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  34. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  35. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  36. ↑ “Palestine”, website Minority Rights Group.
  37. ↑ ایوبی، «پاسخ به شبهه‌ای قدیمی»، فتح، ۴.
  38. ↑ ابو خلیل، أطلس دول العالم الإسلامی، ۸۵.
  39. ↑ صالح، فلسطین، ۱۳-۱۴.
  40. ↑ “Muslim Majority Countries 2026”, website World Population Review.
  41. ↑ “Palestine”, website Minority Rights Group.
  42. ↑ ایوبی، «پاسخ به شبهه‌ای قدیمی»، فتح، ۴.
  43. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۲۶:‎ ۴۰۶.
  44. ↑ خاقانی، "شیعة فلسطین وعودة الحق"، صدی المهدی-مرکز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی، ٣.
  45. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۱۸۶-۱۸۷.
  46. ↑ “International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza”, website U.S. Department of State.
  47. ↑ خاقانی، "شیعة فلسطین وعودة الحق"، صدی المهدی-مرکز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی، ٣.
  48. ↑ "غزة تحت مظلة التشیع والولی الفقیه"، العربیه.
  49. ↑ “Facts about Palestinian Christians”, website Embassy of the State of Palestine.
  50. ↑ “International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza”, website U.S. Department of State.
  51. ↑ “International Religious Freedom Reports – Custom Report Excerpt: Israel, West Bank, and Gaza”, website U.S. Department of State.
  52. ↑ “Palestine”, website Minority Rights Group.
  53. ↑ "السلطة الفلسطينية: ما هي؟ وما صلاحياتها؟"، BBC News عربی.
  54. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  55. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  56. ↑ “AMAN Position Paper: The Constitutional Declaration Regarding the Deputy Chair of the PLO Executive Committee”, website AMAN.
  57. ↑ “Israel, West Bank and Gaza: West Bank and Gaza”, website United States Department of State.
  58. ↑ روحانی، آشنایی با کشورهای اسلامی، ۱۲۱-۱۲۲.
  59. ↑ رشوان، دلیل الحرکات الاسلامیه، ۱۴۷-۱۴۸ و ۱۶۱-۱۶۴.
  60. ↑ جابر، كوانت و موزلی‌تش، تاريخ انقلاب فلسطين، ۱:‎ ۱۲۴.
  61. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۲.
  62. ↑ «صابرین فلسطین؛ گروه مقاومت شیعی، همچون حزب‌الله لبنان»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  63. ↑ «مجمع عمومی سازمان ملل حق تعیین سرنوشت فلسطینیان را تایید کرد»، خبرگزاری ایرنا.
  64. ↑ "كل ما تحتاجون معرفته عن قرار الجمعية العامة بشأن عضوية فلسطين في الأمم المتحدة"، أخبار الأمم المتحدة.
  65. ↑ «قطعنامه عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل به تصویب مجمع عمومی رسید»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  66. ↑ «دومینوی قطع روابط کشورهای عربی با اسرائیل/ چرا این قطع ارتباط مهم است؟»، خبرگزاری خبر آنلاین.
  67. ↑ «رژیم صهیونیستی و جهان عرب؛ هشت جنگ و پنج پیمان»، خبرگزاری ایرنا.
  68. ↑ «در مورد سازمان همکاری اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  69. ↑ "منظمة التعاون الإسلامی تُرحب باعتماد مجلس حقوق الإنسان القرارات المتعلقة بفلسطين"، واس (وکالة الأنباء السعودیة).
  70. ↑ “Is the US serving the Israel-Palestine peace process?”, website CGTN.
  71. ↑ «انتقال سفارت آمریكا به قدس؛ تیر خلاص به فرایند صلح»، خبرگزاری ایرنا.
  72. ↑ “US closes Jerusalem consulate in further snub to Palestinian Authority”, website Morning Star.
  73. ↑ “Press remarks by Commissioner Šuica on the Palestine Donor Group”, website GlobalSecurity.
  74. ↑ “Answer given by Ms Šuica on behalf of the European Commission”, website European Parliament.
  75. ↑ «تعهد کمک ۹۰۰ میلیون یورویی برای غزه در کنفرانس اتحادیه اروپا»، وب‌سایت دویچه وله.
  76. ↑ «موج محکومیت‌های بین‌المللی علیه اقدامات جدید ارضی اسرائیل در کرانه باختری؛ اتحادیه اروپا هشدار داد»، وب‌سایت یورونیوز فارسی.
  77. ↑ «درخواست فوری روسیه از فلسطین و رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت خبری تحلیلی تابناک.
  78. ↑ «دیدار «محمود عباس» با «پوتین»»، خبرگزاری مهر.
  79. ↑ «اختصاصی»، خبرگزاری ایرنا.
  80. ↑ «میانجی‌گری چین در جنگ غزه؛ اسرائیل توافق حماس و فتح را محکوم کرد»، خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی.
  81. ↑ دهقانی، «بررسی روابط ایران و فلسطین، از پیدایش فلسطین تا اشغال کامل»، مطالعات منطقه‌ای، ۶۰-۶۱.
  82. ↑ «تحولات ۴ دهه‌ای در روابط ایران و مقاومت فلسطین از نگاه الجزیره»، خبرگزاری ایسنا.
  83. ↑ "كيف تطورت علاقة طهران بالمقاومة الفلسطينية؟"، وب‌سایت شبکهٔ الجزیره.
  84. ↑ «فلسطین؛ نقطه وفاق شیعه، سنی، عرب و عجم!»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  85. ↑ «وزیر خارجه در پیام به خلیل الحیه: حمایت ایران از فلسطین ادامه دارد»، خبرگزاری ایرنا.
  86. ↑ «گفتگوی تلفنی وزرای امور خارجه ایران و اردن»، وب‌سایت وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران.
  87. ↑ «مروری بر تاریخ مبارزات مردمی فلسطین از ۱۹۶۷ تا ۲۰۲۲»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  88. ↑ «جنگ غزه | حمله گسترده موشکی مقاومت به تل آویو و فرودگاه بن گوریون»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  89. ↑ «ابعاد روانی عملیات «طوفان الاقصی» بر ارتش رژیم صهیونیستی»، خبرگزاری فارس.
  90. ↑ «قبایل، عشایر و خانواده‌های سرشناس فلسطینی(قسمت اول) محدودشدن قبیله‌گرایی در میان فلسطینی‌ها»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  91. ↑ "عشائر وعائلات غزة: نرفض أن نكون بديلا عن أی نظام سياسی"، خبرگزاری شفقنا (العربی).
  92. ↑ Hilal, “Pride”, website Goethe-Institut (Palestine Office).
  93. ↑ "المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية"، القدس.
  94. ↑ «دولت جدید فلسطین / 4 وزیر زن / نخست وزیر با سابقه بانک جهانی / زن ارمنی، وزیر شد»، سایت تحلیلی خبری عصر ایران.
  95. ↑ "وزارة شؤون المرأة تصدر تقریراً تحلیلیاً حول المشاركة السياسية للمرأة بمناسبة الثامن من مارس ۲۰۲۵-۲۰۲۶"، شبکة رایا الإعلامیة.
  96. ↑ “Key Statistics on Women in Palestine”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  97. ↑ "المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية"، القدس.
  98. ↑ "وزارة شؤون المرأة تصدر تقریراً تحلیلیاً حول المشاركة السياسية للمرأة بمناسبة الثامن من مارس ۲۰۲۵-۲۰۲۶"، شبکة رایا الإعلامیة.
  99. ↑ "الخليلي تثمّن قرار مجلس الوزراء تعزيز تمثيل النساء في اللجان ومجالس الإدارة بنسبة 30%"، الوكالة الأنباء و المعلومات الفلسطينية.
  100. ↑ "المرأة الفلسطينية في الدبلوماسية والقيادة السياسية"، القدس.
  101. ↑ علم، حزباوی و حمیدی‌نسب، «نقش و جایگاه زن در نهضت فلسطین»، زن و فرهنگ، ۶۶.
  102. ↑ «ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  103. ↑ “A brief on the status of the Palestinian people at the end of 2025”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  104. ↑ “PCBS: Some 14.3 million Palestinians in the world in mid-2022”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS).
  105. ↑ "تقرير إحصائي: عدد الفلسطينيين وصل 13.8 مليونا أكثر من ثلثهم دون سن الـ14 عاما"، وب‌سایت القدس.
  106. ↑ “Palestine - Population and Demography Country Profile”, website Our World in Data.
  107. ↑ "تقرير إحصائي: عدد الفلسطينيين وصل 13.8 مليونا أكثر من ثلثهم دون سن الـ14 عاما"، وب‌سایت القدس.
  108. ↑ «فلسطین؛ کمترین آمار طلاق در جهان»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  109. ↑ “Marriage and Divorce Indicators in the Palestine by Region 2022”, website Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) - الجهاز المرکزی للإحصاء الفلسطینی.
  110. ↑ «افزایش بی‌سابقه طلاق در نوار غزه»، وب‌سایت ایندیپندنت فارسی.
  111. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  112. ↑ "فلسطينيون يعتنقون المذهب الشيعي في غزة و حماس السنية تتكيف مع الوضع"، website France 24.
  113. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۷-۲۰۸.
  114. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  115. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  116. ↑ “Iconic Palestinian robe fashions a new political symbol”, website AP News.
  117. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  118. ↑ «چطور مردم جهان چفیه را به عنوان نماد ملی فلسطین پذیرفتند؟»، خبرگزاری قدس آنلاین.
  119. ↑ «پیراهن‌های سوزن‌دوزی‌شده «قطره» نام دیگر فلسطین است»، خبرگزاری تسنیم.
  120. ↑ Rivoal, “Susan Slyomovics, The Object of Memory. Arabs and Jews Narrate the Palestinian Village”, L'Homme. Revue française d'anthropologie, 478-479.
  121. ↑ Adam, Loignon and Stiefel, Yearbook of Transnational History, 17-18.
  122. ↑ فیض‌آبادی، «موسیقی اردن»، وب‌سایت ایران موزیکولوژی.
  123. ↑ اسمر، "الإستماع الى نماذج من الأغنية الشعبية الفلسطينية (الروزنا) | الفلكلور الموسيقی الفلسطينی"، محاضرات النجاح.
  124. ↑ "العتابا والميجنا والدلعونا.. فنون الهوية ومواجهة المحتل في القوالب الشعرية الفلسطينية"، شبکه الجزیره.
  125. ↑ “Palestinian music”, website Grove Dictionary of Music and Musicians.
  126. ↑ فیض‌آبادی، «موسیقی اردن»، وب‌سایت ایران موزیکولوژی.
  127. ↑ “Palestinian Theater: The Bumpy History of a Maturing Art”, website Interactive Encyclopedia of the Palestine Question.
  128. ↑ “The Traditional Architecture of Palestine”, website Arab America.
  129. ↑ «درويش يعني نبوغ، نوآوري و خلاقيت»، خبرگزاری کتاب ایران.
  130. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  131. ↑ «درويش يعنی نبوغ، نوآوری و خلاقيت»، خبرگزاری کتاب ایران.
  132. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  133. ↑ Karmi, In Search of Fatima: A Palestinian Story, 18.
  134. ↑ Kamin, “Palestinian filmmakers long for home”, website Variety.
  135. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  136. ↑ Dabdoub Nasser, “Revisiting our table». This Week in Palestine.”, website This Week in Palestine.
  137. ↑ «آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ فلسطین: سرزمین زیتون و مقاومت، میراث عربی-اسلامی، و مردمانی مهمان‌نواز، هنرمند و ریشه‌دار»، وب‌سایت تاریخ ما.
  138. ↑ “Flags, Symbols & Currency of Palestine”, website WorldAtlas.
  139. ↑ «ابوشریف: زنان فلسطینی حجاب را به عنوان نوعی مقاومت برگزیدند»، خبرگزاری بین‌المللی قدس.
  140. ↑ رضایی، «بازگشت حجاب به فلسطین»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  141. ↑ “فلسطین”, website Reporters Without Borders (RSF).
  142. ↑ “Palestinian Broadcasting Corporation (PBC)”, website State Media Monitor.
  143. ↑ “Palestinian territories”, website State Media Monitor.
  144. ↑ “Palestinian territories media guide”, website BBC News.
  145. ↑ “Palestinian territories”, website State Media Monitor.
  146. ↑ “فلسطین”, website Reporters Without Borders (RSF).
  147. ↑ “Palestinian territories media guide”, website BBC News.
  148. ↑ “فلسطین”, website Reporters Without Borders (RSF).
  149. ↑ “Palestinian territories media guide”, website BBC News.
  150. ↑ شحاده، الموسوعه الشامله، ۳:‎ ۲۰۸.
  151. ↑ Rivlin, Arab Economies in the Twenty-First Century, 192-195.
  152. ↑ «اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی»، خبرگزاری مهر.
  153. ↑ «اقتصاد؛ ابزار ابومازن برای سرکوب اعتراضات ضد صهیونیستی»، خبرگزاری مهر.
  154. ↑ رضایی، «اقتصاد فلسطین»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  155. ↑ “Tourism in Palestine in figures”, website Middle East Business.
  156. ↑ “Could Ramallah become an Arab World tech hub?”, website BBC News.
  157. ↑ «اقتصاد فلسطین ۳۵ درصد کوچک شد»، خبرگزاری آنادولو.
  158. ↑ “Palestine GDP”, website Trading Economics.
  159. ↑ «جنگ، ساختار اقتصادی و اجتماعی غزه را فروپاشاند»، وب‌سایت مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین.
  160. ↑ «هاآرتص: اسرائیل سیستم بهداشت و درمان کرانه باختری را به آستانه فروپاشی کشانده است»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  161. ↑ «روایت مسئول فلسطینی از وضعیت بحرانی بهداشت و درمان غزه»، خبرگزاری ایرنا.
  162. ↑ “Israel, Palestine hold 'Sports for Peace' talks”, website ESPN.
  163. ↑ «فلسطین به جام ملت‌های استرالیا صعود کرد»، خبرگزاری مهر.
  164. ↑ «۸ ورزشکار فلسطینی با پیام مقاومت و امید در المپیک»، پایگاه خبری تحلیلی دیوان نیوز.
  165. ↑ «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  166. ↑ صالح، فلسطین، ۳۰.
  167. ↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۷:‎ ۶۱.
  168. ↑ دل‌آرا نعمتی، «ارض مقدس و مختصات آن در قرآن کریم و تورات، 1389ش، ص140-141.
  169. ↑ سورهٔ تین، آیهٔ 1-3.
  170. ↑ «چرا فلسطین برای ما مسلمان‌ها مهم است؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  171. ↑ فوزبورغ، وصف الأراضی المقدسة، ۱۹۹۷م، ص۲۹.
  172. ↑ آغا، مدائن فلسطین، ۱۹۹۳م، ص۸۱.
  173. ↑ آغا، مدائن فلسطین، ۱۹۹۳م، ص۴۸ و ۴۹.
  174. ↑ شیرودی، فلسطین و صهونیزم، بی‌تا، ص15.
  175. ↑ شیرودی، «مسائل جهان اسلام از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص168.
  176. ↑ «ماجرای فلسطین و استراتژی جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری فارس.
  177. ↑ «مسئله فلسطین / مسئله فلسطین/مسئله قدس»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
  178. ↑ حقجو، «فلسطین نقطه استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان»، وب‌سایت شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:فلسطین&oldid=68143»