بیتالمقدس؛ با نام کهن اورشلیم و شهری مهم در جهان اسلام.
پادکست مقاله | 🡇
|
بیتالمقدس، یا اورشلیم، شهر مهم تاریخی، دینی و معنوی در سرزمین فلسطین است که از آغاز ظهور دین اسلام بهدلیل امتیازها و ویژگیهای جغرفیایی، تاریخی و قدسی، نزد مسلمانان همواره از مکانهای بسیار مهم بوده و سومین شهر مقدس بعد از مکه و مدینه به حساب میآمده است. بیتالمقدس نخستین قبلهٔ مسلمانان، گهوارهٔ ادیان ابراهیمی و محل تلاقی تمدنها بوده و از نظر راهبردی و ایدئولوژیکی از مهمترین نقاط کرهٔ زمین محسوب میشود. در دوران معاصر، این شهر بعد از اشغال توسط اسرائیل، به نماد رویارویی دو نوع اندیشهٔ مادی و معنوی بدل شده است.
نامگذاری
بیتالمقدس در متون و دورههای مختلف با نامهای گوناگون و بهعنوان مکان مورد احترام در همه فرهنگها یاد شده است. از جملهٔ این نامها «یبوس»، «یا بیش»، «کادش»، «سالم»، «شالم»، «سالیم»، «صهیون»، «شهر داوود»، «اورسالم»، «ایلیا»، «اورشلیم»، «یروشالئیم»، «قُدس»، «القُدُس»، «بیتالمَقْدِس» و «بیتالمُقدَّس» است که هر کدام تاریخ، اندیشه، فرهنگ و تعلق به سبک زندگی خاص را بازنمایی میکند. گاهی نیز آن را شهر عدالت، شهر امین، شهر زیبا، شهر مقدس، کوه معبد، شهر خدا یا بهطور مطلق، معبد یا شهر خواندهاند.[۱] به نظر برخی از مفسران، این شهر در قرآن کریم بهصورتهای «القریة»، «الارض المبارکة»، «الزیتون» و «الساهرة» آمده و در دورهٔ اسلامی بهطور اخص «قدس» و گاهی «قدس شریف» خوانده شده است.[۲] بنابر نظر برخی مفسران، مراد قرآن کریم از «الارض المقدسة» (سرزمین پاک) شهر بیتالمقدس است و علت نامگذاری این شهر به بیتالمقدس این بوده که از آلودگی گناه یا شرک پاکیزه است یا این که پیامبران و مؤمنان در آن سکنی گزیدهاند.[۳]
اورشلیم (Jerusalem) از دو واژۀ «اُور» بهمعنای آتش، روشنایی و مقدس و «شَلیم» بهمعنی شهر، صلح، سلامتی و آرامش تشکیل شده و با هم بهمعنای شهر مقدس و میراث مقدس است. [۴] این شهر در دورۀ اسلامی بهطور اخص «قدس» و گاهی «قدس شریف» [۵] و «بیتالمقدس» خوانده شده است.[۶] بر اساس برخی مدارک تاریخی، کنعانیان در پایان هزارۀ چهارم پیش از میلاد، این شهر را بنا کردند و از آنجا که پادشاه آنها به نام «ملک صادق»، دوستدار صلح و آشتی بود، به احترام الهۀ صلح و آرامش یعنی «شالیم» آن شهر را «اورشلیم» بهمعنی «شهر صلح و آرامش» نامگذاری کردند.[۷] بنابر روایت دیگری، از دو هزار سال پیش از میلاد، این شهر «اورسلم» نام داشت و پیش از نبردی که حضرت داوود انجام داد آن را «یبوس» مینامیدند، اما در زمان حکومت حضرت داوود این شهر را «اورشالم» و «یورشالائیم» و «اورشلیم» (بهمعنی شهر صلح) نامیدند.[۸] گاهی نیز آن را شهر عدالت، شهر امین، شهر زیبا، شهر مقدس، كوه معبد، شهر خدا و یا به تنهایی و بهطور مطلق، معبد یا شهر خواندهاند.[۹] در تورات در كنار نامهای دیگر، بیش از ۶۵۰ بار نام اورشلیم آمده است. به باور محققان بررسیهای زبانشناختی و تاریخی نشان میدهد که اروشلیم یک نام عربی-کنعانی است نه عبری و یهودی و از این جهت، این نام نیز بر فلسطینیبودن این سرزمین دلالت میکند.[۱۰]
موقعیت جغرافیایی
بیتالمقدس با مساحت حدود ۱۹۳۳۱ کیلومتر مربع در °۳۱ و ´۴۷ عرض شمالی و °۳۵ و ´۱۳ طول شرقی قرار دارد. ارتفاع متوسط شهر از سطح دریاهای آزاد ۷۹۲ متر و از سطح دریای مدیترانه و بحرالمیت به ترتیب ۳۹۴ و ۱۸۲/۱ متر است. بیتالمقدس به عنوان بزرگترین شهر کرانهٔ غربی، از نظر طبیعی در دشت مرتفع منطقهٔ یهودیه و در قسمت جنوبی ناحیهٔ بلند «زین قدس» میان دو دریای مدیترانه و بحرالمیت قرار دارد.[۱۱] فاصلهٔ این شهر تا بحرالمیت حدود ۲۲ کیلومتر و تا مدیترانه حدود ۵۲ کیلومتر است.[۱۲] این وضع، بیتالمقدس را به دژی تبدیل کرده است که بر ناحیهٔ وسیعی از اطراف خود اشراف دارد.[۱۳]
آبوهوا
آبوهوای بیتالمقدس، مدیترانهای بوده و زمستانهای آن پر باران و معتدل و تابستانهای آن داغ و بهصورت کلی خشک است. در بیشتر روزهای سال، بهویژه در تابستان، هوای این شهر آفتابی است. میزان بارندگی سالانه حدود پانصد میلیمتر و بارندگی در بخشهای غربی شهر، از میزان بارندگی در بخشهای شرقی آن بیشتر است.[۱۴]
تاریخچه
قبل از اسلام
بر اساس مدارک باستانشناختی، سابقهٔ زندگی انسان در بیتالمقدس به دورهٔ اول از دوران چهارم زمینشناسی بازمیگردد و این شهر همواره سکونتگاه مردمان عربتار بوده است نه یهودی. برای مثال در حدود ۳۰۰۰ قبل از میلاد، عربها در این شهر ساکن شدند و آن را بهصورتِ دژی مستحکم ساختند. برخی از محققان نوشتهاند که اهالی بیتالمقدس در اواخر عصر مفرغ بهعنوان دولتشهری کنعانی به حیات خود ادامه میدادند و با عبرانیان مهاجم در ستیز بودند؛ اما تا عصر داوود پیامبر در دست یبوسیان، از کنعانیان باقی ماند. بعد از آنکه این شهر توسط سلیمان پیامبر فتح شد، توسعهٔ زیاد و نیز موقعیت و اهمیتی خاص پیدا کرد و از آن پس، مرکز تحولات دینی و اجتماعی شد؛ چنانکه چندبار میان خاندان داوود و شاهان یهود و فرمانروایان آشوری دستبهدست شد. در ۵۳۹ قبل از میلاد کورش کبیر، شاه ایران بابل را فتح کرد و یهودیان را از اسارت رهانید و اجازه داد که بیتالمقدس و معابد آن را بازسازی کنند. هنگام سقوط هخامنشیان، شهر به تصرف اسکندر مقدونی درآمد. پس از مرگ او مصریان و بعد از آن سلوکیان بر آن مسلط شدند. در ۶۳ قبل از میلاد رومیان و در ۴۰ قبل از میلاد پارتیان ایرانی بیتالمقدس را گرفتند. بعد از تولد حضرت مسیح در آنجا، بیتالمقدس از نظر دفاعی استحکام یافت و توسعه پیدا کرد، اما ایجاد بناهای جدید باعث شد که آثار پیشین، مانند معبد سلیمان، از میان برود. بیتالمقدس در ۳۱۲م به تصرف امپراتور مسیحی روم درآمد و در این دوره کلیساها و بناهای دینی مسیحی گسترش پیدا کرد و گروههای مسیحی به این شهر کوچیده و اقامت گزیدند. پس از تجزیهٔ امپراتوری روم، فلسطین در قلمرو دولت بیزانس قرار گرفت و مدتی بعد، در پی شکستِ رومیان از ساسانیان، بیتالمقدس به متصرفات ایران افزوده شد؛ ولی در تحولات نظامی و سیاسیِ بعدی، شهر دوباره، تا فتحِ آن به دست مسلمانان، به دست بیزانسیان افتاد.[۱۵]
به گواهی تاریخ، شهر کوهستانی اورشلیم، از ابتدا تا روزگار داود نبی در اختیار یبوسیان (کنعانیان) بود. بعد از فتح اورشلیم توسط داود در سدۀ یازده قبل از میلاد، «تابوت عهد» به اینجا منتقل شد.[۱۶] بنابر روایت تورات بعد از سلیمان، بیستوهفت تن از فرزندان او به حکومت رسیدند چنانکه چندبار میان خاندان داود و شاهان یهود و فرمانروای آشوری دستبهدست شد. در سال ۵۹۷ قبل از میلاد و در زمان پادشاهی آخرین فرد از خاندان سلیمان، «بختالنصر» فرمانروای کلدانی بابل، اورشلیم را ویران کرد و بعدها توسط کورش کبیر یهودیان آزاد و به اورشلیم برای ساخت دوبارۀ معبد سلیمان بازگردانده شدند. بار دیگر اورشلیم در سال ۷۰ قبل از میلاد توسط رومیان ویران شد. [۱۷] سه سال بعد از فتح شام توسط سپاه اسلام، سربازان مسلمان به دروازههای اورشلیم رسیدند و در زمان خلافت عمر، این شهر تحت تسلط مسلمانان درآمد و نام این شهر از «ایلیا» به بیتالمقدس تغییر پیدا کرد. از ۱۰۹۵م غربیها جنگهای صلیبی را در این شهر آغاز کردند[۱۸] که دو قرن به طول انجامید و این شهر توسط مسیحیان افراطی اروپایی اشغال شد، اما با پایداری مسلمانان و شجاعت صلاحالدین ایوبی دوباره فتح شد.[۱۹] با قدرتیافتن ترکان عثمانی در سدۀ ۱۰ق تحول بزرگی در خاورمیانه و بهویژه بیتالمقدس پدیدار شد که تا چهار سده ادامه یافت. این عصر دورۀ آبادانی و بازسازی اورشلیم دانسته شده است. بنابر روایت تاریخنگاران این شهر در سیر تاریخی خود 32 بار توسط اقوام مختلف تصرف و مهندم شده، اما هربار از نو ساخته شده است.[۲۰] به نظر پژوشگران اوج توسعه و پیشرفت اورشلیم از نظر ساختوساز مراکز مهم دینی، آموزشی و درمانی و برقراری صلح و آرامش میان گروههای مختلف قومی و مذهبی، در عصر اسلامی بوده است.[۲۱]
دوران اسلامی
به نظر پژوهشگران بیتالمقدس در دوران اسلامی، یکی از پر شکوهترین دورههای خود را از نظر ساختوساز و بالندگی معنوی، علمی و فرهنگی گذرانده است؛ ورود مسلمانان به این شهر بر اساس وعدهٔ الهی با هدف ارتقاء مقام معنوی انسان، گسترش سبک زندگی دینی و معنوی و توسعهٔ عدالت و معنویت اسلامی در جهان صورت گرفت. به گواهی تاریخ، فتح شام (سوریه) در اواخر ایام خلافت ابوبکر آغاز شد و حدود ۳ سال بعد مسلمانان به دروازههای بیتالمقدس رسیدند.[۲۲] مسلمانان مردم شهر را به تسلیم در برابر احکام الهی دعوت کردند و کار سرانجام به صلح انجامید. فرماندهان مسلمان به درخواست مردم شهر آمدند و صلحنامه نوشتند و دروازههای شهر را باز کردند. مطابق این عهدنامه، مردم بر جان و مال و دین خود ایمن شدند؛ بدین سان که اگر میماندند، باید جزیه میدادند و در کنف حمایت مسلمانان قرار میگرفتند، و اگر میخواستند، میتوانستند اموال منقول خود را برداشته، به جای دیگر بروند.[۲۳] بر اساس شواهد تاریخی مسلمانان از همان آغاز ورد به این شهر، رفتار تساهلآمیز با پیروان ادیان مختلف، بهویژه یهودیان که از سوی رومیان در زحمت و آزار بودند، داشتند. بعد از آن بیتالمقدس به زودی به مرکز ادیان بزرگ الاهی و شهر صلح، آموزش و ترویج فرهنگ دینی و همزیستی تبدیل شد.[۲۴]
جایگاه و اهمیت
اورشلیم بهدلیل موقعیت جغرافیایی و سرگذشت تاریخی خود، از جایگاه و اهمیت ویژه برخوردار است و برای پیروان ادیان توحیدی بهویژه مسلمانان جهان بهدلیل وجود اماکن دینی مانند قبةالصخره و مسجدالاقصی مقدس محسوب میشود. این شهر، محل ظهور و عبور پیامبران الهی از جمله ابراهیم، موسی و عیسی بوده است و از نظر تاریخی، فرهنگی و سیاسی نیز اهمیت فوقالعاده زیادی دارد؛[۲۵] این سرزمین از کهنترین شهرهای جهان و بزرگترین شهر کرانۀ غربی محسوب میشود که در زمان امپراتوریهای کهن جهان پل ارتباطی میان آفریقا، اروپا و آسیا بوده است.[۲۶] جایگاه مذهبی این شهر باعث شده است تا حکومت بر آن، به لحاظ سیاسی نیز اهمیت بیشتری یابد. این منطقه در دورههای اخیر و در بیشترین دورۀ زمانی، تحت حاکمیت مسلمانان بوده و اکثریت ساکنان آن، عرب و مسلمان بودهاند. در دوران معاصر اشغال فلسطین و آوارهشدن مردم این سرزمین و اصرار رژیم اسرائیل برای یهودیسازی مناطق مختلف فلسطین از جمله بیتالمقدس علیرغم اعتراض بسیاری از کشورهای جهان و نیز سازمان ملل، موجب شده است تا مردم جهان بهویژه مسلمانان نسبت به وقایع فلسطین و بیتالمقدس بسیار حساس شوند.[۲۷]
موقعیت ویژه
بیتالمقدس از نظر موقعیت جغرافیایی، در شاهراه مهم بین شمال-جنوب و شرق- غرب واقع شده و این موقعیت خاص، این شهر را در میان امپراتوریهای کهن و قدرتهای جدید، بهصورت کانون اتصال سه قارهٔ آسیا، آفریقا و اروپا درآورده است. جغرافینگاران مسلمان سدههای میانه نیز این شهر را از اقلیم سوم جغرافیایی به حساب آورده و مهم دانستهاند.[۲۸] همچنین، سرسبزی، تنوع محصولات کشاورزی این شهر و برخورداری از پیشینهٔ تاریخی و تقدس دینی، همواره مورد توجه قدرتها و شاهد لشکرکشیهای بسیاری بوده است، به گونهای که بر اساس شواهد تاریخی، این شهر دو بار بهطور کلی به دست مهاجمان ویران، ۱۸ بار تجدید بنا و سهبار معبد آن بازسازی و ۶ بار مردم آن مجبور به تغییر آیین و مذهب خود شدهاند.[۲۹]
خاستگاه خداپرستی
بیتالمقدس در طول تاریخ، کانون پیامبران بزرگ خدا و خاستگاه خداپرستی بوده[۳۰] و نزد همه ادیان توحیدی از جایگاه بالا برخوردار است. همه پیروان شریعت ابراهیمی یعنی اسلام، یهودیت و مسیحیت این سرزمین را مقدس دانسته و از قداست آن دفاع میکنند. آثار و بناهای دینی و مذهبی بسیاری در این سرزمین برای هر یک از پیروان این سه دین آسمانی وجود دارد که برای مثال میتوان به «دیوار ندبه» برای یهودیان، «کلیسای قیامت» برای مسیحیان و «مسجد الاقصی» برای مسلمانان یاد کرد.[۳۱] همچنین پژوهشگران بیتالمقدس را محلی دانستهاند که ابراهیم خلیلفرزند خود را در آنجا به قربانگاه برد و بر یعقوب نبی، وحی نازل شد. از اینرو، بیتالمقدس بهعنوان جایگاه انبیا و محل نزول وحی شهرت پیدا کرده است.[۳۲]
هویت عربی-اسلامی بیتالمقدس
محققان و مورخان معتقدند که اورشلیم تاریخ و هویت عربی و فلسطینی دارد، اما در قرن بیستم ادعای هویت یهودی و حق مالکیت یهودیان بر این سرزمین مطرح شد. این ادعا را نخستینبار سازمان صهیونیسم جهانی به شورای عالی نیروهای متفقین در کنفرانس صلح پاریس در سال 1919م تسلیم کرد و خواستار آن شد که نیروهای متفق، حاکمیت تاریخی مردم یهود را بر سرزمین فلسطین و حق آنها را برای بازسازی این کشور بهعنوان وطن ملی به رسمیت بشناسند؛[۳۳] تاریخپژوهان این ادعا را بیاساس میدانند؛ زیرا بر اساس اسناد تاریخی پیش از بنیاسرائیل اقوام دیگری مانند کنعانیان، حتیان در حوالی شهر هبرون، عموئیان در ناحیه عمان، موآبیان در شرق بحرالمیت، ادومیان در جنوب شرقی زندگی میکردند. همزمان با ورود عبرانیها، فلسطینیان نیز از سوی دریای اژه رسیدند و بین منطقه کارمل و صحرا ساکن شدند. کسانی که امروزه، به نام فلسطینی شناخته شدهاند فقط از نسل عربها نیستند بلکه از نسل کنعانیان هستند که از 5000 سال پیش در آنجا زندگی میکردند که از اسلاف پارسیان، یونانیان، رومیان، عربها، ترکها، حتیان و مصریان هستند.[۳۴] فتح فلسطین در 637م توسط مسلمانان نیز آغاز حکومت عربها بر فلسطین نبوده است، بلکه عربها، جزو اقوامی هستند که پیش از اسلام در فلسطین زندگی میکردند. عربهای مسلمانی که فلسطین را در قرن هفتم میلادی فتح کردند بسیار کم بودند و در مردمان بومی فلسطین حل شدند. [۳۵]
قبلهٔ اول مسلمانان
بهدلیل اینکه «مسجد الاقصی» قبلهٔ اول مسلمانان در بیتالمقدس واقع شده، این شهر در احساس، حافظه و اندیشهٔ دینی آنها از جایگاه والا و اهمیت بسیار زیاد برخودار بوده و این شهر نماد سبک زندگی توحیدی و مایهٔ وحدت امت اسلامی محسوب میشود. این شهر، از روزهای آغازین بعثت پیامبر اسلام در مکه و بعد از وجوب «نماز»، بهعنوان قبلهٔ اول مسلمانان مطرح شد. مسلمانان به دستور پیامبر اسلام بیش از ۱۴ سال (مدت حضور سیزده سالهٔ پیامبر اسلام در مکه و نیز اوایل ورود خود او به مدینه که حدود شانزده ماه را در بر میگیرد)، به سوی مسجد الاقصی در بیتالمقدس نماز خواندهاند است و این شهر در شکلگیری اندیشهٔ توحیدی و زیربنای سبک زندگی مسلمانان نقش اساسی داشته است.[۳۶]
سومین مکان مقدس مسلمانان
بیتالمقدس، سومین حرم شریف پس از «مسجد الحرام» در مکه و «مسجد النبی» در مدینه و برای مسلمانان از حرمت خاص برخوردار است. به باور مسلمانان مسجد الاقصی که در این شهر واقع شده، دومین مسجد ساخته شده بر روی زمین پس از کعبه محسوب میشود. گفته میشود که حضرت آدم آن را چهل سال بعد از کعبه به دستور خداوند ساخته است. بههمین دلیل، صرف نظر از اعتقادات دینی مسلمانان، قدمت ساخت این مسجد سبب توجه جهانی به این مکان مقدس شده است.[۳۷]
از نظر آثار و بناهای تاریخی، اورشلیم یک شهر اسلامی است نه یهودی؛ به گواهی محققان، این شهر، پر از آثار و بناهای کهن و نفیس اسلامی است؛ مساجد، مدرسهها، زوایا، تکایا، رباطها، مقابر و قلعهها و استحکامات شهری و نظامی از دورانهای مختلف اسلامی در این شهر وجود دارد. برای مثال بنای «مسجدالاقصی» و «قبةالصخره» قدیمیترین، نفیسترین و زیباترین این بناها بوده که در زمان عبدالملک بن مروان، در سال 72م ساخته شده و تاکنون باقی مانده است.[۳۸] در کنار مسجد الاقصی که بهعنوان نماد هویت اسلامی اورشلیم یاد میشود، آثار و بناهای دیگر نیز وجود دارد که هویت اسلامی این شهر را تأیید میکند و برخی از آنها عبارتند از: الزاویة الجرّاحیة، المدرسة الناصریة، زاویة الدرکاء، کتابخانة خالدیه، زاویة الهنود، المدرسة المعظمیة، رباط علاءالدین البصیر، دارالحدیث، المدرسة الدواداریة، تربة وحدیة، مدرسة السُلاّ میَّة، زاویة المغاربة، التربة الجالقیة، جامع قلعة القدس، المدرسة الجاولیة،المدرسة التنکزیة، الخانقاه الفخریة، المدرسة الملکیة، المدرسة الفارسیة، المدرسة و التربة الارغونیة، المدرسة المنجکیة، المدرسة محدثیة، المدرسة الاسعردیة، المدرسة اللؤلؤیة، المدرسة الخاتونیة، المدرسة الباسطیة، المدرسة الطولونیة، المدرسة الغادریة، المدرسة العثمانیة، المدرسة الجوهریة، المدرسة الاشرفیة، المسجد القیمری، رباط بیرم، المدرسة الرصاصیة. [۳۹]
محل معراج پیامبر اسلام
بیتالمقدس محل معراج پیامبر اسلام بوده و از این نظر نیز برای مسلمانان دارای اهمیت است؛ در قرآن کریم که همواره در زندگی روزمرهٔ مسلمانان جاری و ساری است، به رفتن پیامبر اسلام از مسجد الحرام به مسجد الاقصی در بیتالمقدس و پاکیزگی این شهر، اشاره شده است.[۴۰] از این جهت، داستان معراج پیامبر برای مسلمانان سرشار از رمزها و نمادهای مختلف بوده که نشان دهندهٔ اهمیت این مکان مقدس است. بیتالمقدس در حافظهٔ جمعی مسلمانان جایی است که «جبرئیل امین»، «بُراق» (موجودی که وسیلهٔ انتقال پیامبر اسلام از مکه به بیتالمقدس بوده) را در آن بسته است تا از سفر خود از مسجدالاقصی به آسمانها و به «سدرة المنتهی» برگردد. این امر سبب شده است تا خاطرات این سفر با دیدن «صخره» و «حائط البراق» در ذهن مسلمانان تداعی شود[۴۱] و خاطرهٔ آن را با ساختن بناهای زیاد حفظ کنند.[۴۲] بههمین دلیل، مسلمانان مسجد الاقصی و شهر بیتالمقدس را سرزمین مبارک و از نظر مادی و معنوی پر برکت میدانند. از امام صادق نقل شده که مسجدالاقصی از مهمترین مساجد اسلام است و عبادت در آن فضیلت بسیار دارد.[۴۳]
آثار و بناهای اسلامی
مسجدالاقصی
با توجه به سیمای فیزیکی، آثار، بناها و سازههای مهم قدیمی، بیتالمقدس هویت اسلامی دارد. برای مثال، از مهمترین بناهای مذهبی در این شهر، مسجد الاقصی است که در زاویه شرقی شهر و رو به قبله موقعیت دارد. این مسجد قبل از اسلام بهشکل امروزی نبود بلکه تمام حرم شریف را که شامل قبة الصخره و جاهای دیگر نیز میشد مسجد الاقصی مینامیدند. اما امروزه این نام بر مسجد بزرگی واقع در جنوب صحن حرم شریف اطلاق میشود. بنای جدید مسجدالاقصی در سال ۷۴ق توسط «عبدالملک بن مروان» شروع و در سال اول حکومت «ولید بن عبدالملک» به پایان رسید. طول مسجد ۸۰ متر و عرض آن ۵۵ متر است و مساحتی به اندازه ۴۴۰۰ متر مربع را شامل میشود. برخی از محققان اروپایی این مسجد را از مهمترین و شگفتانگیزترین بناهایی توصیف کرده که انسان ساخته و زیبایی آن تصورناپذیر است.[۴۴]
قبة الصخره
قبة الصخره یکی دیگر از آثار اسلامی در قدس شریف است. معراج پیامبر اسلام از روی همین صخره که مکانی به طول ۷۰/۱۷ متر و عرض ۵۰/۱۳ و ارتفاع ۵۰/۱ متر است، انجام پذیرفت. این بنا در سالهای ۷۲ و ۷۸ق توسط عبدالملک بن مروان دوبار تعمیر و تکمیل شد. قبة الصخره در فاصلهٔ ۵۰۰ متری مسجدالاقصی واقع شده و از نظر کارشناسان یکی از زیباترین آثار اسلامی بوده که تناسب حجمها و رنگها در آن بینظیر است.[۴۵]
آثار و بناهای دیگر
افزون بر این دو بنا، ساختمانهای فرهنگی و مذهبی مانند مساجد، مدارس و آثار دینی زیادی از مسلمانان در این شهر وجود دارد که عظمت، پیشرفت و تمدن مسلمانان را در قرنهای گذشته به نمایش میگذارد. وجود ۳۶ مسجد و آرامگاه گروهی از یاران پیامبر اسلام، از جمله قبر عبادة بن صامت انصاری اولین قاضی مسلمان در بیتالمقدس، قبة السلسله، بیمارستان فاطمی، بیمارستان صلاحی، قبة المعراج، مدرسه نحویه، قلعه بیتالمقدس، سقاخانه شعلان، دارالحدیث، محراب داوود، مدرسه سلامیه، دارالقرآن سلامیه، حمام شفا و دهها اثر دیگر تاریخی، فرهنگی، علمی و بهداشتی از مسلمانان در بیتالمقدس وجود دارد که نشان علم و فرهنگدوستی و تدبیر مسلمانان در طول حکومت بر آن شهر مقدس است.[۴۶]
بیتالمقدس در متون دینی
قرآن کریم
در قرآن کریم نامی از بیتالمقدس بهصورت مستقیم برده نشده است اما مفسران و محدثان اسلامی برخی اشارات الاهی مانند «ارض مقدس» در آیات مختلف قرآن را به بیتالمقدس مربوط دانستهاند و بهصورت غالب، مسجد الاقصی را در مفهوم عام خود، بیتالمقدس معنا کردهاند و نماد این شهر دانستهاند.[۴۷]
- آیات از قرآن کریم که به داستان حضرت موسی مربوط میشود، بهویژه به سبب موضوع آن، بیشترین امکان را برای این انطباق در اختیار مفسران قرار داده است. برای مثال در قرآن آمده است که حضرت موسی و قوم او، به ورود به «ارض مقدس» دستور یافتند و قوم با ابراز مخالفتهای خود به مدت ۴۰ سال از رسیدن به آن شهر محروم شدند.[۴۸] بسیاری از مفسران قرآن کریم این ارض مقدس را بر بیتالمقدس منطبق کردهاند.[۴۹]
- برخی از مفسرانِ شیعی، در توضیح آیات الاهی دربارهٔ داستان حضرت آدم و قول خداوند مبنی بر قرار دادنِ خلیفهای از سوی خود بر زمین،[۵۰] این «ارض» را بیتالمقدس و خلیفه را «امام علی» معرفی کردهاند.[۵۱]
- آنچه از تغییر قبله از مسجد الاقصی به بیتالله الحرام در قرآن کریم آمده، در تفاسیر و روایات تاریخی بسط داده شده است و مسجد بیتالمقدس بهعنوان قبله، به شهر بیتالمقدس تعمیم یافته است.[۵۲]
- برخی از مفسران زیتونِ یادشده در آیهٔ نخست سورهٔ تین را همان بیتالمقدس دانستهاند.[۵۳]
روایات
- در برخی از روایات اسلامی، بیتالمقدس، بهعنوان شهر ماوراءالطبیعی بازنمایی شده است.[۵۴] در دستهای از روایاتی که به موضوع آفرینش جهان میپردازند، آمده است که هزار سال پیش از خلقت جهان، خداوند نخست مکه و بعد از آن مدینه و بیتالمقدس را آفرید، سپس آنها را به هم وصل کرد.[۵۵]
- بعضی از روایتها، بیتالمقدس و صخره را عرش الاهی معرفی کرده که آسمان بر آن استوار شده و در رودهای آن شیر و شراب و عسل جاری است.[۵۶]
- گروهی از روایات مربوط به بیتالمقدس مربوط به آخرالزمان است و از وجود اعتقاد به ارتباط میان آخرالزمان و بیتالمقدس حکایت میکند. برای نمونه پیامبر اسلام در پاسخِ این پرسشِ که از نشانههای آخرالزمان چیست، بهعنوان دومین نشانه از نشانههای ۶گانه، از فتح بیتالمقدس یاد کرده است.[۵۷]
- در روایات فتنهٔ دجال، بیتالمقدس، شهر محوری تلقی شده است؛ چنانکه در داستان مقابلهٔ حضرت مسیح با دجال، این شهر مأمنی برای مؤمنان معرفی میشود.
- در مفهوم کلی مهدویت، در احادیثی از پیامبر اسلام به کسی از نسل آن حضرت اشاره شده است که جهان را آباد خواهد کرد و در نهایت در بیتالمقدس مقام خواهد یافت.[۵۸]
اشغال بیتالمقدس
بیتالمقدس در طول تاریخ، شهر معنویت و صلح بوده است. بهویژه در دوران اسلامی، شکوه و عظمت مادی و معنوی پیدا کرد و به نماد سبک زندگی اسلامی تبدیل شد. این امر و موقعیت ممتاز جغرافیایی آن باعث شد که این شهر مورد توجه استعمارگران و اشغالگران کشورهای غربی و رژیم صهیونستی قرار بگیرد.
صلیبیها
صلیبیها (مسیحیان) برای اشغال و تسلط دائم بر بیتالمقدس به مدت دو قرن تلاش کردند. در نخستین جنگ صلیبی در ۱۰۹۹م بیتالمقدس همراه با قتل و غارت وحشیانه، به دست صلیبیان افتاد.[۵۹] این جنگها به دعوت مقامات کلیسای کاتولیک رومی و حمایت امپراتور روم شرقی، با اعلام هدف آزادسازی بیتالمقدس و زادگاه حضرت مسیح از دست مسلمانان و ایجاد دولتهای صلیبی در نقاط مختلف فلسطین صورت گرفت. جنگهای صلیبی هشت بار به وقوع پیوست. اروپاییان در ظاهر با انگیزهٔ مذهبی و اما در واقع با اهداف استعماری و جلوگیری از نفوذ و گسترش اسلام در اروپا این جنگها را تحمیل کردند و عامل دینی در این جنگها بیشتر پوشش فریبندهای برای رسیدن به اهداف مادّی و اقتصادی و کشورگشایی بود.[۶۰] اما تمام تلاش آنها نا کام ماند و این شهر مقدس مسلمانان در ۱۱۸۷م توسط «صلاح الدین ایوبی» آزاد شد و شکوه و عظمت خود را دوباره بازیافت.[۶۱]
انگلیس و فرانسه
در پی شکست روسها در جنگ با عثمانیها که از حمایت فرانسه و انگلیس برخوردار بودند، سربازان فرانسوی و انگلیسی به فلسطین سرازیر شدند. با ورود دولت عثمانی به جنگ جهانی اول، انگلیس، تلاش برای تجزیهٔ عثمانی را آغاز کرد.[۶۲] بههمین دلیل، برای کسب حمایت مالی و سیاسی یهودیان و در پی مذاکرات با صهیونیستها، دولت انگلیس با صدور اعلامیه معروف «بالفور» در نوامبر ۱۹۱۷م تأسیس «وطن ملی یهود» را تعهد کرد و یک ماه پس از آن بیتالمقدس را به اشغال نظامی خود درآورد و زمینهٔ اشغال آن را توسط اسرائیل فراهم کرد.[۶۳]
رژیم صهیونیستی
اشغال بیتالمقدس توسط صهیونستها از ۱۹۴۷م آغاز شد و با کشتن و اخراج اعراب ساکن اصلی فلسطین از سرزمینهای خود، شرایط اسکان یهودیان سایر کشورها را در آن سرزمین فراهم آوردند. در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م سازمان ملل به وجود یک حاکمیت صهونیستی در درون فلسطین اشغالی رسمیت بخشید و طرح تقسیم فلسطین به دو منطقه عربی و یهودی را تصویب کرد. بر اساس این مصوبه، بیتالمقدس منطقهای بینالمللی اعلام شد.[۶۴] پس از شکلگیری دولت جعلی اسرائیل، این شهر به دو بخش بیتالمقدس شرقی (در اختیار اردن) و بیتالمقدس غربی (در دست اسرائیل) تقسیم شد. اما طی جنگ ۶ روزه، در ۷ ژوئن ۱۹۶۷، اسرائیل بخش شرقی را نیز تصرف کرد و بیتالمقدس را به اشغال کامل خود درآورد.[۶۵] از آن تاریخ تا امروز بیتالمقدس بهعنوان کانون تحولات و درگیریهای نظامی، سیاسی و اجتماعی میان مسلمانان و صهیونیستها بوده است.[۶۶]
با پایانیافتن نظام قیمومت انگلیس بر کشور فلسطین در ۱۵ مه ۱۹۴۸م جنگ، تجاوز و اشغال فلسطین توسط اسرائیل آغاز شد و این رژیم بخش غربی شهر بیتالمقدس را به اشغال خود درآورد؛ در حالیکه کشور اردن بخش شرقی شهر، شامل منطقۀ محصور قدیمی را در تصرف داشت. [۶۷] در ژانویة ۱۹۵۰م، رژیم صهیونیستی پایتخت خود را به بیتالمقدس غربی انتقال داد و در بخش غربی آن کارگزاریهای حکومتی تأسیس کرد. تا ۱۹۶۷م اورشلیم وضعی نامتعادل داشت، اما به جهت حاکمیت سیاسی، تابعی از دولت اردن محسوب میشد[۶۸] و به دنبال جنگ ششروزه در ژوئن ۱۹۶۷، اسرائیل بخش شرقی شهر را نیز اشغال کرد. [۶۹]
یهودیسازی اورشلیم توسط صهیونیستها
صهیونیستها از زمان اشغال این شهر سرسختانه در تلاش بودهاند تا این منطقۀ مهم و تاریخی را که به منزلۀ قلب فلسطین اشغالی و جهان اسلام است، به یک شهر یهودی تبدیل کند؛ اما بهدلیل ایستادگی گروههای مقاومت اسلامی موفق به این کار نشده است. اورشلیم پس از اشغال رسمی فلسطین توسط صهیونیستها و پس از صدور قطعنامۀ تقسیم در سازمان ملل، به دو بخش تقسیم شد. بخش غربی آن بهصورت رسمی در 1948م همزمان با تشکیل دولت جعلی صهیونیستی جزء اسرائیل فعلی درآمد و به تصویب جامعۀ بینالملل و سپس دولتهای عربی رسید و اعتراض خاصی بر آن صورت نگرفت. بیتالمقدس شرقی بر اساس قطعنامۀ تقسیم، جزء سرزمینهای کرانۀ غربی و متعلق به فلسطینیان اعلام شد. قدس قدیم که مسجدالاقصی و قبةالصخره نیز شامل آن میشوند در این بخش یعنی بیتالمقدس شرقی قرار دارند. رژیم صهیونیستی که از همان ابتدا قصد انضمام کل بیتالمقدس به مناطق اشغالی 1948م را داشت، با وجود اکثریت ساکنان عرب منطقۀ شرقی، طی برنامهریزی تدریجی و با شیوههای گوناگون تاکنون سیاست اشغال و هویتزدایی از این شهر را دنبال کرده است. بهویژه پس از اشغال کرانۀ غربی در چهارم ژوئن 1967م و اعمال سلطۀ نظامی و امنیتی بر کرانۀ فلسطیننشین، فرصت را غنیمت شمرده و ضمن بسط توسعۀ نظامی خود بر مناطق حساس کرانۀ غربی از قبیل مناطق استراتژیک، منابع آبی و شاهراهها، انضمام تدریجی بیتالمقدس شرقی را به مناطق 1948م بیش از مناطق دیگر فلسطین در دستور کار دارد. این امر در اصطلاح «یهودیسازی قدس» نام گرفته است.[۷۰] رژیم صهیونیستی اقدامات عملی زیر را برای هویتزدایی اورشلیم و یهودیسازی آن انجام داده است:
شهرکسازی
رژیم اسرائیل پس از اشغال اورشلیم بهصورت مستقیم عملیات گستردهای را با هدف یهودیسازی کامل شهر بیتالمقدس از طریق شهرکسازی در آن آغاز کرده است که بافت جمعیتی شهر را دچار دگرگونی کرده و زمینة پاکسازی تدریجی قومی را در این شهر فراهم آورده است.[۷۱] نخستین طرح شهرکسازی قدس یک سال پس از اشغال آن ارائه شد. در این طرح، سیاست پیونددادن میان نقاط مسکونی یهودی و جداسازی واحدهای مسکونی فلسطینیان و ایجاد حصار در اطراف شهر از طریق شهرکسازی، درنظر گرفته شد. طرحهای بعدی نیز بر افزایش یهودیان در قدس شرقی متمرکز شده است.[۷۲] در حالی که هنگام خروج دولت عثمانی از بیتالمقدس تنها ۴۷ محلة یهودینشین با حدود دوازده هزار تن ساکن وجود داشت، در ۱۹۶۴م شمار محلههای یهودی نشین به ۷۲۴ رسید و این محلهها امروزه افزایش یافته است.[۷۳]
تخریب منازل و مصادرۀ زمین
رژیم صهونیستی در ژوئن 1967م بلافاصله پس از تصویب طرح الحاق بیتالمقدس به اسرائیل غاصب، به تخریب خانهها و آوارهکردن ساکنان آن پرداختند. برای مثال، در ۲۸ ژوئیه 1967م رژیم صهیونیستی با صدور اعلامیهای که به «قانون قضا» مشهور شد، حدود هفتادهزار هکتار از اراضی اطراف قدس را تصاحب کرد و در ۱۸ اوت 1967م عملیات تسریع اسکان و خانهسازی به شهرداری قدس تفویض شد.[۷۴] بعد از آن شهرک مغربیان را ویران کردند و تمام ساکنان آن به ناچار موطن خود را ترک گفتند. بسیاری از ساکنان شهرک الشرف نیز در بخش قدیمی شهر آواره شدند. این اقدامات سرانجام به مصادرۀ 116 جریب از اراضی موقوفۀ اسلامی بخش قدیمی بیتالمقدس، مرکب از 595 قطعه ملک وقفی اسلامی انجامید و یک مدرسۀ دخترانه و دو مسجد مصادره شد که آوارهشدن 7413 تن از ساکنان عرب آنجا را در پی داشت. مقامات اسرائیلی پس از آن به اقدامات گستردهای در جهت مصادرۀ اراضی خارج از بخش قدیمی بیتالمقدس، در حوزه عملیاتی دبیرخانه بیتالمقدس و سپس در محدودۀ آنچه به بیتالمقدس بزرگ موسوم است، دست زدند.[۷۵]
یهودیسازی مؤسسات خدمات عمومی
یهودیکردن مؤسسات خدمات عمومی در اقدامات زیر شکل گرفته است:
- منحلکردن انجمن شهر اورشلیم عربی و الحاق کارمندان و کارگزاران آن به شهرداری بیتالمقدس اشغالی در 1948م.
- یهودیکردن دادگستری با انتقال مقر دادگاه استیناف از اورشلیم به رامالله و قطع ارتباط سازمانی دادگستری با ساحل غربی رود اردن و الحاق ساکنان بیتالمقدس به دادگاه شرعی شهر یافا که از 1948م اشغال شده بوده و اجرای قوانین جزایی و مدنی و مالیاتی اسرائیل در مورد ساکنان بیتالمقدس عربی و سیطره دادگستری اسرائیل بر آنها.
- یهودیکردن مؤسسات خدمات عمومی، با منحلکردن ادارات عربی و انتقال بخشی از آنها به خارج از اورشلیم و الحاق سازمانهای آب و تلفن به بیتالمقدس غربی که از 1948م اشغال شده بوده و الحاق ادارات عربی به ادارات اسرائیلی و وضع قانونی که اعراب صاحب حرفه را مجبور میکند به مؤسسات یهودی بروند.
- انتقال تعدادی از وزارتخانهها و ادارات دولتی اسرائیل مانند وزارت دادگستری، دادگاه عالی، مقر رئیس پلیس، وزارت مسکن، دفاتر کنگره صهیونیسم و مقر نخست وزیری به بیتالمقدس.
- یهودیسازی آموزش و پرورش با الغای مراحل سهگانه روشهای عربی تدریس در مدارس دولتی و اجرای روش آموزش و پرورش اسرائیلی و تصرف موزۀ آثار تاریخی فلسطین و جلوگیری از انتشار صدها کتاب فرهنگ عربی و اسلامی و نامگذاری خیابانها و میدانهای شهر به نامهای یهودی در بیتالمقدس عربی.
- یهودیسازی اقتصاد با از میانبردن موقعیت گمرکی ساحل غربی رود اردن و اجرای قوانین مالیاتی اسرائیل در مورد مؤسسههای اقتصادی و بازرگانی عربی بیتالمقدس به ویژه، مالیات بر نرخ گمرکی که بر کالاها اضافه میشود.[۷۶]
تلاش برای دگرگونی چهرۀ شهر
از روشهای مهم رژیم غاصب اسرائیل، برای یهودیسازی اورشلیم، ایجاد تغییرات در سیمای فیزیکی و چهرۀ شهر است. برای مثال در بخش عربی قدس، دگرگونیهای مهندسی و ساختوساز در حال اجرا است که در چارچوب طرح مرکز بازرگانی و نوسازی عملیاتی میشود. این طرح در قسمت شمالغربی قدس قدیم در مساحتی بسیار وسیع به وجود آمده است و محلۀ باب الساهره، محلۀ باب العمود، بخشی از محله شیخ جراح، بخشی از محلههای مصراره، سعد و سعید را در بر میگیرد. همۀ این مناطق از محلههای مسکونی، جایگاه مدارس و تجارتخانههای فلسطینان و دارای جاذبههای گردشگری و جهانگردی بود. همچنین در چهارچوب دگرگونی چهرۀ شهر، طرح پارک عمومی که دیوار شهرک قدیمی را از شرق و جنوب احاطه میکند، توسط صهیونستها اجرا میشود. این طرح بهصورت مستقیم پس از اشغال شهر در 1967م برنامهریزی شد، بههمین منظور ساکنین عرب شماری از محلههای واقع در منطقه درون حصار بهویژه اهالی عینالحلوه و بخش عظیمی از سلوان تخلیه شدند و بخش دیگری از این طرح نیز بر خرابۀ گورستان اسلامی قدس شرقی بنا شد. [۷۷]
ایجاد موانع حقوقی
از روشهای دیگر صهیونیستها برای یهودیسازی اورشلیم، ایجاد موانع حقوقی و اداری برای ساکنان بومی شهر است. برای مثال لغو حق اقامت برای هر کس که به کرانۀ غربی منتقل میشود و همچنین عملیات کوچاندن سری و ایجاد موانع برای صدور جواز ساخت مسکن و رد مجتمعهای خانوادگی از جملۀ این روشها است. در حالی که اسرائیل اجازه نمیدهد تا اعراب به کرانۀ غربی منتقل شوند در عین حال با آنها بهطور برابر برخورد نمیکند بلکه آنها را بنا بر دیدگاه صهیونیسم که میگوید بیتالمقدس یکپارچه و یهودی است، بهعنوان مهاجر به حساب میآورد و در نتیجه اعرابی را که در آن زندگی میکنند، ساکنین اصلی آن شهر به حساب نمیآورد.[۷۸] همچنین صهیونیستها اقدامات تشویقی برای مهاجرت یهودیان به این شهر مانند برقراری معافیت مالیاتی و عوارض شهری، ممانعت از مرمت بناها و منازل مسلمانان، تحمیل مالیاتهای سنگین و گرفتن اوراق هویت فلسطین را در پیش گرفتهاند.[۷۹]
تلاش برای محو نمادها و میراث تمدن اسلامی
تلاش برای نابودی بناها و نمادهای تمدن اسلامی در بیتالمقدس از روشهای دیگر صهیونیستها برای یهودیسازی این شهر تاریخی و فلسطینی است. برای مثال توطئۀ اسرائیل علیه حرم شریف بیتالمقدس بهویژه مسجدالاقصی و قبةالصخره که نماد هویت اسلامی شهر محسوب میشود، از زمان اشغال این شهر در جریان جنگ ژوئن 1967م آغاز شد و این توطئه، با شیوههای مختلفی اجرا شد. حفاریهای متعدد در اطراف و زیر مسجدالاقصی برای یافتن معبد سلیمان، یکی از این روشها برای تخریب این مکان مقدس و محو این نماد اسلامی است. این حفاریها در اواخر 1967م آغاز شد و تا 1980م در هشت مرحله انجام شد که به ویرانی و واردآمدن آسیبهای جدی به بسیاری از بناهای اسلامی مجاور مسجدالاقصی منجر شد. این حفاریهای جنایتآمیز تا هنوز ادامه دارد و آتشزدن مسجدالاقصی توسط نیروهای اشغالگر در اوت 1969م و تلاش برای اقامۀ نماز از سوی یهودیان در محوطۀ مسجدالاقصی، تجاوز به قبور اسلامی در این شهر، از دیگر اقدامات این رژیم برای محو نشانههای اسلامی و فلسطینی در این شهر است. [۸۰]
ایستادگی و مخالفت با اشغال و یهودیسازی اورشلیم
جنبشهای مردمی در فلسطین علاوهبر مبارزه برای آزادسازی کل سرزمین فلسطین از سلطه رژیم صهیونیستی، همواره با طرحهای مختلف یهودیسازی اسرائیل بهصورت موردی مبارزه کرده و هزاران نفر در این راه جان دادهاند. گروههای فلسطینی خودجوش آموختهاند که هرگاه مقاومت کنند و بهدور از جریانات سیاسی که هر کدام بهدنبال منافع حزبی خود هستند، ابتکار عمل را بهدست بگیرند، دشمن صهیونیست را به زانو درخواهند آورد.[۸۱] برای مثال در 1996م حفاری برای یک دسترسی جدید به تونلی که از نزدیکی محوطه مسجدالاقصی میگذرد، از سوی طرف فلسطینی بهعنوان هتک حرمت این مکان مقدس تلقی و باعث درگیریهایی شد که طی سه روز بیش از 80 نفر فلسطینی شهید شدند، اما طرح صهیونیستها را ناکام گذاشت.[۸۲]
گرچه سازمانها و مجامع بینالمللی بهصورت عملی و کارآمد از فلسطینیان دفاع نکرده و در برابر هویتزدایی از شهر اورشلیم، ایستادگی نکردهاند، اما گاهی بهصورت نمادین با صدور قطعنامهها اقدامات رژیم صهیونستی را محکوم کردهاند. برای مثال از اصول مهم سازمان ملل متحد، عدم جواز سلطه بر اراضی کشورهای دیگر از طریق زور و ممنوعیت الحاق بخشی از اراضی اشغالی به دولتی که آن را اشغال کرده، است. جامعۀ بینالمللی، اقدامات اسرائیل مبنی بر یهودیسازی ارشلیم را در 1976م از طریق قطعنامۀ مجمع عمومی شمارۀ ۲۲۵۳، مردود دانسته است. در این قطعنامه از اسرائیل خواسته شده است تا تدابیری را که در خصوص بیتالمقدس اتخاذ کرده است، لغو کند.[۸۳] همچنین شورای امنیت سازمان ملل متحد در 23 دسامبر 2016م با صدور قطعنامه اسرائیل را به توقف شهرکسازی در اراضی اشغالی فلسطینیها فراخواند، اما اسرائیل با نادیدهگرفتن این قطعنامه، همچنان به اقدامات خود برای توسعۀ یهودیسازی این شهر ادامه میدهد.[۸۴]
نمادسازی بیتالمقدس در فرهنگ اسلامی
دارالسلام
بیتالمقدس با دربرداشتن مفهوم شرافت و تقدس، در اندیشهٔ غالب مسلمانان گونهای از پاکی و امنیت خاطر را در خود به همراه دارد که سبب شده است که مسلمانان این شهر را دارالسلام بخوانند و آن را نماد پاکیزگی از آلودگیهای معنوی و شرک بدانند.[۸۵] برای مثال تلفظ بیتالمقدس که مشهورترین نام این شهر در طول تاریخ اسلامی است، به خوبی نشان میدهد که چگونه تقدس از یک سو و «بیتالله» بودن از سوی دیگر، مؤلفههای معنایی این شهر برای مسلمانان بوده است. به کارگیریِ ویژهٔ نام «قدس» بهصورت مطلق، بهعنوان جایگزینی برای نام بیتالمقدس از همان سدههای نخست نیز بیانگر آن است که با نامگذاری خاص و بهکارگیری این نام کوتاه، کوشش میشده است، تا بر مقدسبودن این شهر تأکید شود.[۸۶]
دارالعلم
بر خلاف حضور یهودیان در بیتالمقدس که همواره با خشونت، تبعیض، فرهنگ مادیگرایی و اقدامات ضد تمدنی همراه بوده است، اما مسلمانان بهدلیل منطق صلحطلبی، علمدوستی و معنویتخواهی، در طول حضور خود در این شهر، صلح، آرامش و معنویت را از خلال تأسیس مراکز علمی و ترویج برنامههای معنوی و آموزشی، گسترش دادهاند و تمدن اسلامی را پایهگذاری کردهاند. برای مثال پس از فتح شام، گروه کثیری از صحابه و عالمان مسلمان به این سرزمین آمدند و با حمایت خلفا و امرای مسلمان، موجب رواج و گسترش علوم دینی در این شهر شدند؛[۸۷] چنانکه مسجد الاقصی، از آغازِ تأسیس به مهمترین مرکزِ تعلیم علوم دینی و مجمع قاریان، مفسران و محدثان تبدیل شد و این موقعیت را روزگاری طولانی حفظ کرد.[۸۸] در عصر عباسی نیز مفسران و فقهای نامدار مسلمان در مراکز علمی حلقههای درس تشکیل میدادند.[۸۹] در قرون بعد نیز شمار زیادی از دانشمندان زیاد مسلمان از جمله «امام محمد غزالی» مجاورت حرم شریف اختیار میکردند و به تعلیم و تعلم میپرداختند.[۹۰] حضور مسیحیان در جنگهای صلیبی در بیتالمقدس، آنجا رابه شهری مسیحی بدل ساخته بود اما بعد از بازپسگیری شهر از توسط صلاح الدین ایوبی، فرایند بازسازی و احیای هویت اسلامی شهر آغاز شد. بنیاد نهادهای اسلامی مانند مدرسه یکی از راهکارهای مسلمان برای اسلامیسازی شهر بود. بههمین دلیل حدود ۳۵ باب مدرسه در بیتالمقدس بنا نهاده شد که تلاش بیشتر این مدارس بر پیشرفت تعالیم دینی بود. مدرسهسازی گسترده، بیتالمقدس را دوباره به یکی از مقصدهای اصلی مسلمانان بهویژه عالمان دین بدل ساخت و فرایند اسلامیشدن بیتالمقدس را سرعت داد و حیات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شهر را با نشانهها، ارزشها، سنتها و آیینهای اسلامی، جان دوباره بخشید.[۹۱]
پایداری مسلمانان
بیتالمقدس از نظر تاریخی، بهویژه بعد از جنگهای صلیبی و اشغال توسط رژیم صهیونیستی، نماد سرزمین فلسطین و آزادی، آزادگی و استقلال برای ملت ستمدیده بدل شده است که خاطرهٔ اشغال و ستم صلیبیها و صهیونیستها در حق مردم فلسطین را تداعی میکند. همچنین این شهر نماد پایداری و مقاومت مسلمانان جهان است.[۹۲]
تعلق به وجدان جمعی مسلمانان
صاحبنظران بیتالمقدس را یک مسئلهٔ اسلامی میداند که بهوجدان جمعی عمومی مسلمین تعلق دارد. وجههٔ اسلامی بیتالمقدس و جایگاهی که این مکان در عقلانیت جمعی و سبک زندگی مسلمین دارد، باعث شده است که در طول تاریخ اسلامی و بهویژه در دوسه قرن نخست اسلامی از یک طرف و نیز در عصر جنگهای صلیبی و دوران جدید، چهرهٔ دینی بیتالمقدس از اهمیت خاصی برخودار شود و فعالیتهای دینی و علمی دینی و آموزش علوم اسلامی و نهادهای آموزش در این از رونق ویژه برخودار شود. وجود صدها مدرسه، خانقاه، زاویه و مسجد در این شهر در طول تاریخ اسلامی مربوط به جایگاه دینی بیتالمقدس است. برای مثال هنگام که صلاحالدین ایوبی در ۱۱۸۷م آن را فتح کرد بهعنوان نشانهٔ پیروزی و علمدوستی اسلام، مدرسهٔ صلاحیه که از مهمترین مدارس اسلامی جهان اسلامی بود را در این شهر تأسیس کرد.[۹۳]
نامگذاریهای مختلف
- بیتالمقدس در حافظهٔ جمعی مسلمانان مکان مقدس و خاطرهانگیز است. بههمین دلیل، بسیاری از مدارس، خیابانها، مکانهای فرهنگی و شهرکها در شهرهای مختلف کشورهای اسلامی بهویژه جمهوری اسلامی ایران، به نام قدس که نام اختصاری و نماد بیتالمقدس محسوب میشود، نامگذاری شده است.[۹۴]
- یکی از بزرگترین عملیاتهای آزادیبخش در دوران دفاع مقدس «عملیات بیتالمقدس» نام گذاری شد که بهعنوان طولانیترین عملیات دوران دفاع مقدس، نماد پایداری و ایستادگی رزمندگان اسلام در مقابل استکبار و تجاوز توصیف شده که مهمترین ثمرهٔ این علمیات آزادسازی خرمشهر در روز ۳ خرداد ۱۳۶۱ش بود.[۹۵] به گفتهٔ پژوهشگران، نامگذاری این علمیات به این دلیل صورت گرفت تا اشغالگران صهیونیستی بدانند که مسلمانان فلسطین، در حمایت انقلاب اسلامی ایران قرار دارند.[۹۶]
بیتالمقدس در آثار پژوهشگران
دربارهٔ بیتالمقدس آثار زیادی تولید شده است اما قداست شهر بیتالمقدس از منظر دینی باعث شده است که دانشمندان مسلمان در این موضوع کتابهای ویژهای تألیف کنند؛ برای مثال فضائل بیتالمقدس، الفتح القسی فی الفتح القدسی، الانس فی فضائل القدس، روضة الاولیاء فی مسجد الایلیاء، تحصیل الانس لزائر القدس و الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، نام برخی از این کتابها است که در مورد اهمیت و فضائل بیتالمقدس نوشته شده است.[۹۷]
بیتالمقدس در شعر
ای آسمانی شهرِ در زنجیر ای قدس[۹۸]
| ای آسمانی شهرِ در زنجیر ای قدس! | باز آن عصای موسوی برگیر ای قدس! | |
| تا محوِ دشمن دیگرت چیزی نمانده | تا صبحِ روشن دیگرت چیزی نمانده | |
| ای ناگشوده تاکنون مانند یک راز | هان پرچمِ فتحِ قریبت را برافراز | |
| ای گامهای عاشقان را چشم در راه | ای زخمِ کهنه، شعرِروشن، خشمِ آگاه | |
| بشنو صدای باستان از کوهِ زیتون | فریاد «القدس لنا» پیچیده اکنون | |
| آنک حماس و صدحماسه، صدنشانه | آنک جهاد و صد طلوعِ عاشقانه | |
| بنگر سپاه قدس در راه است امروز | هم حشد و حزبالله و هم انصارِ پیروز | |
| غزه سراپا شور و شیدایی است اینک | اقصی و قبه غرق زیبایی است اینک | |
| ای منتظر برخیز و بگسل بندها را | بنگر به هر سو شادی و لبخندها را | |
| ای منتظر بشنو صدای پای منجی | پیچیده در هفت آسمان آوای منجی | |
| ای قهرمانِ زخمیِ آزاده بنگر! | برخیز و این پایانِ خوش اِستاده بنگر! |
پانویس
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ عزالدین، فاروق محمد، القدس، تاریخیاً و جغرافیاً، ۱۹۸۱م، ص10-11.
- ↑ ابنجوزی، فضائل القدس، ۱۹۷۹م، ص68.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، 1381ش، ص15.
- ↑ عزالدین، القدس، تاریخیاً و جغرافیاً، ۱۹۸۱م، ص11.
- ↑ سجادی و دیگران، «بیتالمقدس»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ خسرو شاهى، تاريخ بيت المقدس و مسئله فلسطين، 1395ق، ص 7 و 8؛ تاجیک، «جغرافیای سیاسی سرزمین بیتالمقدس»، 1379ش، ص108-109.
- ↑ تاجیک، «جغرافیای سیاسی سرزمین بیتالمقدس»، 1379ش، ص108-109.
- ↑ سجادی و دیگران، «بیتالمقدس»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ دباغ، بلادنا فلسطین، ۱۹۷۵م، ص40.
- ↑ دباغ، بلادنا فلسطین، ۱۹۷۵م، ج9، ص13.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ اسعدی، بیتالمقدس، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، 1367ش، ص3 ـ 6.
- ↑ اسعدی، بیتالمقدس، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، 1367ش، ص3 ـ 6.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ شیرخدایی، «اورشلیم»، وبسایت پژوهه.
- ↑ آزاد، کوروش کبیر (ذوالقرنین)، ۱۳۸۶ش، ص۷۳.
- ↑ نوذری، مسیحیت از آغاز تا عصر روشنگری، بیتا، ص35؛ اسعدی، بیتالمقدس، ۱۳۶۷ش، ص63.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبه المعارف، 1986م، ج۸، ص۲۸۰.
- ↑ شیرخدایی، «اورشلیم»، وبسایت پژوهه.
- ↑ تاجیک، «جغرافیای سیاسی سرزمین بیتالمقدس»، 1379ش، ص108-109.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج1، ص128.
- ↑ طبری، تاریخ، ۱۴۰۷ق، ج2، 448-449.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ مستوفی، نزهه القلوب، ۱۹۱۳م، ص۱۶.
- ↑ محمود، بیتالمقدس، ۱۹۷۰م، ص۱۵.
- ↑ «قدس، نماد همبستگی مسلمانان»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، 1381ش، ص25.
- ↑ مکار شیرازی، تفسیر نمونه، 1373ش، ج 12، ص10.
- ↑ «جایگاه بیتالمقدس در ادیان آسمانی»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ صفاتاج، «پاسخ به شبهات تاریخی اشغال فلسطین؛آیا یهودیان در فلسطین حق تقدم ندارند؟»، 1391ش، ص21.
- ↑ صفاتاج، «پاسخ به شبهات تاریخی اشغال فلسطین؛آیا یهودیان در فلسطین حق تقدم ندارند؟»، 1391ش، ص21.
- ↑ رودنسون، اعراب و اسرائیل، 1348ش، ص260- 261.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، بیتا، ج۱، ص۴۴۰.
- ↑ «قبله نماد توحید و نشانه اسلام و ادیان توحیدی است / دلایل مهم تغییر قبله از بیتالمقدس به کعبه»، وبسایت راسخون.
- ↑ کریمی، جواد و دیگران، «بیتالمقدس (بیتالمقدس)»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ کریمی، جواد و دیگران، «بیتالمقدس (بیتالمقدس)»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ سورهٔ اسرا، آیهٔ 1.
- ↑ «چرا فلسطین برای ما مسلمانها مهم است؟»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «چرا مسلمانان به بیتالمقدس علاقه دارند؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ تاجیک، «جغرافیای سیاسی سرزمین بیتالمقدس»، 1381، ص111.
- ↑ تبریزی، «قدس شریف پاره تن اسلام»، 1382ش، ص126.
- ↑ تبریزی، «قدس شریف پاره تن اسلام»، 1382ش، ص126.
- ↑ تبریزی، «قدس شریف پاره تن اسلام»، 1382ش، ص126.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ سورهٔ مائدهٔ آیهٔ 13-14.
- ↑ طوسی، التبیان، ۱۳۸۳ق، ج1، ص277.
- ↑ سورهٔ بقره آیهٔ 2 و 3.
- ↑ ابنطاووس، الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بامرة المؤمنین، 1410ق، ص۴۱۱.
- ↑ ابنطاووس، الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بامرة المؤمنین، 1410ق، ص۴۱۱.
- ↑ طبری، تفسیر طبری، ۱۴۰۵ق، ج۳۰، ص ۲۳۹.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج4، ص32.
- ↑ ضیاء مقدسی، فضائل بیتالمقدس، ۱۴۰۵ق، ص۴۸.
- ↑ ضیاء مقدسی، فضائل بیتالمقدس، ۱۴۰۵ق، ص59.
- ↑ ضیاء مقدسی، فضائل بیتالمقدس، ۱۴۰۵ق، ص72.
- ↑ ضیاء مقدسی، فضائل بیتالمقدس، ۱۴۰۵ق، ص72.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، 1381ش، ص۲۱۸.
- ↑ عودی، «جنگهای صلیبی»، دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: 1393ش.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، 1381ش، ص۲۱۸.
- ↑ ناصری طاهری، بیتالمقدس شهر پیامبران، 1368ش، ص۶۶.
- ↑ ناصری طاهری، بیتالمقدس شهر پیامبران، 1368ش، ص79.
- ↑ «قدس چگونه اشغال شد/ بازخوانی تاریخ قدس و شش دهه اشغال»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ ناصری طاهری، بیتالمقدس شهر پیامبران، 1368ش، ص۷۹.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، 1364ش، ص۱۱۰.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، 1364ش، ص268.
- ↑ مؤسسه مطالعات فلسطینی، سیاست و حکومت رژیم صهیونیستی، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲-۲۹۳.
- ↑ «یهودیسازی درقدس شرقی چه گونه انجام میشود؟»، وبسایت دیپلماسی ایرانی.
- ↑ «اوضاع اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی فلسطینیان در قسمت قدیمی بیتالمقدس: گزارش دوم»، 1376ش، ص22ـ24؛ ملکی، «موجودیت صهیونیستی: گسترش دامنة اقدامات پاکسازی قومی در بیتالمقدس، دیدگاهها و تحلیلها»، 1376ش، ص19.
- ↑ مؤسسه مطالعات فلسطینی، سیاست و حکومت رژیم صهیونیستی، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲-۲۹۳.
- ↑ دباغ، فلسطینیات، 1399ش، ج۴، ص۱۶۰-۱۶۷.
- ↑ مؤسسه مطالعات فلسطینی، سیاست و حکومت رژیم صهیونیستی، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲-۲۹۳.
- ↑ «یهودیسازی بیتالمقدس»، وبسایت دانشنامۀ فلسطین.
- ↑ «یهودیسازی بیتالمقدس»، وبسایت دانشنامۀ فلسطین.
- ↑ «یهودیسازی بیتالمقدس»، وبسایت دانشنامۀ فلسطین.
- ↑ «یهودیسازی کامل بیتالمقدس، هدف نهایی رژیم صهیونیستی»، وبسایت دیگران.
- ↑ «اوضاع اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی فلسطینیان در قسمت قدیمی بیتالمقدس: گزارش دوم»، 1376ش، ص22ـ24؛ ملکی، «موجودیت صهیونیستی: گسترش دامنة اقدامات پاکسازی قومی در بیتالمقدس، دیدگاهها و تحلیلها»، 1376ش، ص19.
- ↑ «یهودیسازی بیتالمقدس»، وبسایت دانشنامۀ فلسطین.
- ↑ «راهکار مقاومت در بیتالمقدس، معادلات سیاسی را برای همیشه تغییر داد»، خبرگزاری بینالمللی القدس.
- ↑ «چرا محوطه مسجدالاقصی مکان فوق العاده حساسی است؟»، وبسایت دیپلوماسی ایرانی.
- ↑ «یهودیسازی کامل بیتالمقدس، هدف نهایی رژیم صهیونیستی»، وبسایت دیگران.
- ↑ «سازمان ملل متحد اسرائیل را محکوم کرد»، وبسایت تیآرتی فارسی.
- ↑ ابن طاووس، سعدالسعود، نجف، ۱۳۶۹ق، ص۵۴.
- ↑ سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش، ج5، ص245.
- ↑ ابنمنظور، مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر، ۱۹۸۹م، ج26، ص322.
- ↑ عسلی، معاهد العلم فی بیتالمقدس، ۱۹۸۱م، ص27.
- ↑ علیمی، الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، ۱۹۷۳م، ج1، ص292.
- ↑ عسلی، معاهد العلم فی بیتالمقدس، ۱۹۸۱م، ص ۲۹.
- ↑ شیخ و دیگران، «جنبش مدرسهسازی در بیتالمقدس دوره مملوکی (648-923ه) و تأثیرات اجتماعی و فرهنگی آن»، 1401ش، ص649-650.
- ↑ «دلایل اهمیت بیتالمقدس چیست؟»، وبسایت موسسۀ تحقیقات ولی عصر.
- ↑ انصاری قمی، «جایگاه تاریخی و دینی بیتالمقدس»، 1380ش، ص56.
- ↑ «خیابانی به نام قدس»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۷ش.
- ↑ «عملیات بیتالمقدس؛ هم خرمشهر آزاد شد هم صدام آرزوی مرگ فرماندهانش را کرد»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «ماجرای نامگذاری عملیات الی بیتالمقدس به روایت یک راوی»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ تبریزی، «قدس شریف پاره تن اسلام»، 1382ش، ص118.
- ↑ «شعری درباره آزادی قدس که مورد توجه مقام معظم رهبری قرار گرفت»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنجوزی، عبد الرحمن بن علی، فضائل القدس، بیروت، دار الافاق الجدیدة، ۱۹۷۹م.
- ابنطاووس، علی بن موسی، سعدالسعود، نجف، بینا، ۱۳۶۹ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بامرة المؤمنین، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۰ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر، به کوشش مأمون صاغرجی، بیروت، ۱۹۸۹م.
- ابنهشام، السیرة النبویه، بیروت، دارالمعرفه، بیتا.
- اسعدی، مرتضی، بیتالمقدس، بیجا، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۶۷ش.
- انصاری قمی، حسن، «جایگاه تاریخی و دینی بیتالمقدس»، مجلهٔ کتاب ماه دین، شمارهٔ ۴۳، اردیبهشت ۱۳۸۰ش.
- بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش صلاحالدین منجد، قاهره، ۱۹۵۶م.
- تاجیک، نصرالله، «جغرافیای سیاسی سرزمین بیتالمقدس»، فصلنامه حضور، شمارهٔ ۴۰، بهار ۱۳۸۱ش.
- تبریزی، عبدالکریم، «قدس شریف پارهٔ تن اسلام»، مجلهٔ مبلغان، شمارهٔ ۴۷، ۱۳۸۲ش.
- «جایگاه بیتالمقدس در ادیان آسمانی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۲ش.
- چرا فلسطین برای ما مسلمانها مهم است؟»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
- «چرا مسلمانان به بیتالمقدس علاقه دارند؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۸۵ش.
- «خیابانی به نام قدس»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۷ش.
- «دلایل اهمیت بیتالمقدس چیست؟»، وبسایت مؤسسهٔ تحقیقات ولی عصر، تاریخ بازدید: ۳ آذر ۱۴۰۲ش.
- حمیدی، جعفر، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۱ش.
- دباغ، مصطفی مراد، بلادنا فلسطین، بیروت، مؤسسﺔ الدراسات الفلسطینیﺔ، ۱۹۷۵م.
- ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۲ق.
- سجادی، صادق و دیگران، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۹ش.
- «شعری دربارهٔ آزادی قدس که مورد توجه مقام معظم رهبری قرار گرفت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.
- شیخ، بتول و دیگران، «جنبش مدرسه سازی در بیتالمقدس دوره مملوکی (۶۴۸–۹۲۳ه) و تأثیرات اجتماعی و فرهنگی آن»، مجلهٔ فرهنگ در دانشگاه اسلامی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۱ش.
- ضیاء مقدسی، محمد، فضائل بیتالمقدس، به کوشش محمد مطیع حافظ، دمشق، بینا، ۱۴۰۵ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ، بیروت، بینا، ۱۴۰۷ق.
- طبری، محمد بن جریر، تفسیر طبری، بیروت، بینا، ۱۴۰۵ق،
- طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد قصیر عاملی، نجف، بینا، ۱۳۸۳ق،
- عزالدین، فاروق محمد، القدس، تاریخیاً و جغرافیاً، قاهره، بینا، ۱۹۸۱م.
- عسلی، کامل جمیل، معاهد العلم فی بیتالمقدس، عمان، بینا، ۱۹۸۱م.
- علیمی، عبدالرحمان، الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، عمان، بینا، ۱۹۷۳م
- عودی، ستار، «جنگهای صلیبی»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش
- «عملیات بیتالمقدس؛ هم خرمشهر آزاد شد هم صدام آرزوی مرگ فرماندهانش را کرد»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۰۴ مهر ۱۳۹۷ش.
- «قبله نماد توحید و نشانهٔ اسلام و ادیان توحیدی است/ دلایل مهم تغییر قبله از بیتالمقدس به کعبه»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- «قدس چگونه اشغال شد/ بازخوانی تاریخ قدس و شش دهه اشغال»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۹۲ش.
- «ماجرای نامگذاری عملیات الی بیتالمقدس به روایت یک راوی»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران، تاریخ بازدید: ۳ آذر ۱۴۰۲ش.
- مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۳ش.
- ناصری طاهری، عبدالله، بیتالمقدس شهر پیامبران، تهران، سروش، ۱۳۶۸ش.
- آزاد، ابوالکلام، کوروش کبیر (ذوالقرنین)، ترجمۀ محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علم، ۱۳۸۶ش.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دار الفکر، ۱۹۸۶م.
- اسعدی، مرتضی، بیتالمقدس، تهران، بنیاد دایرة المعارف، ۱۳۶۷ش.
- «اوضاع اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی فلسطینیان در قسمت قدیمی بیتالمقدس: گزارش دوم»، مجلۀ نداءالقدس، شمارۀ 11، 1376ش.
- تاجیک، نصرالله، «جغرافیای سیاسی سرزمین بیتالمقدس»، مجلۀ حضور، شمارۀ 33، 1379ش.
- «چرا محوطه مسجدالاقصی مکان فوقالعاده حساسی است؟»، وبسایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
- خسروشاهى، سيدهادى، تاريخ بيتالمقدس و مسئله فلسطين، قم، دارالتبليغ اسلامى، 1395ق.
- حمیدی، تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)، تهران، امیرکبیر، 1381ش.
- دباغ، مصطفی مراد، بلادنا فلسطین، بیروت، بینا، ۱۹۷۵م.
- دباغ، مصطفی مراد، فلسطینیات، بیروت، بینا، ۱۳۹۹ش.
- «راهکار مقاومت در بیتالمقدس، معادلات سیاسی را برای همیشه تغییر داد»، خبرگزاری بینالمللی القدس، تاریخ درج مطلب: 13 مرداد 1396ش.
- رودنسون، ماکسیم، اعراب و اسرائیل، ترجمۀ رضا براهنی، تهران، خوارزمی، 1348ش.
- «سازمان ملل متحد اسرائیل را محکوم کرد»، وبسایت تیآرتی، تاریخ درج مطلب: 12 جولای 2019م.
- سجادی، صادق و دیگران، «بیتالمقدس»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1399ش.
- شیرخدایی، ملیحه، «اورشلیم»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
- صفاتاج، مجید، «پاسخ به شبهات تاریخی اشغال فلسطین؛ آیا یهودیان در فلسطین حق تقدم ندارند؟»، مجلۀ پاسدار اسلام، شمارۀ 367، سال 1391ش.
- عزالدین، فاروق محمد، القدس، تاریخیاً و جغرافیاً، قاهره، بینا، ۱۹۸۱م.
- «قدس، نماد همبستگی مسلمانان»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۶ تير ۱۴۰۰ش.
- کریمی، جواد و دیگران، «بیتالمقدس»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: 1398ش.
- محمود، معین احمد، بیتالمقدس، بیروت، بینا، ۱۹۷۰م.
- مستوفی، حمدلله، نزهةالقلوب، به کوشش استرنج، هلند، لیدن، ۱۳۳۱ق.
- ملکی، محمدرضا، «موجودیت صهیونیستی: گسترش دامنة اقدامات پاکسازی قومی در بیتالمقدس، دیدگاهها و تحلیلها»، ماهانة دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی، سال 11، شمارۀ 114، سال 1376ش.
- مؤسسه مطالعات فلسطینی، سیاست و حکومت رژیم صهیونیستی، ترجمۀ مرکز مطالعات و تحقیقات اندیشه سازان نور، تهران، بینا، ۱۳۷۷ش.
- نوذری، عزتالله، مسیحیت از آغاز تا عصر روشنگری، تهران، محقق، بیتا.
- «یهودیسازی بیتالمقدس»، وبسایت دانشنامۀ فلسطین، تاریخ بازدید: 18 دی 1402ش.
- «یهودیسازی درقدس شرقی چه گونه انجام میشود؟»، وبسایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۸۹ش.
- «یهودیسازی کامل بیتالمقدس، هدف نهایی رژیم صهیونیستی»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 8 اردیبهشت 1377ش.