پرش به محتوا

پیش‌نویس:احسان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
جزبدون خلاصۀ ویرایش
 
(۹ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>احسان</big>'''؛ رفتاری فراتر از وظیفه، برخاسته از نیک‌خواهی و مسئولیت‌پذیری.
<big>'''احسان'''</big>؛ رفتاری برخاسته از نیک‌خواهی و مسئولیت‌پذیری.


احسان به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک فراتر از تکلیف است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارد و آثار گسترده‌ای در عرصه‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی بر جای می‌گذارد. این مفهوم در ادیان گوناگون، ایران باستان و سنت فلسفی یونان ریشه دارد و امروزه نیز در دانش‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بررسی می‌شود. با این حال، افراط و تفریط در آن آسیب‌هایی به همراه دارد که شناخت آنها برای بهره‌مندی درست از این فضیلت ضروری است.
احسان به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک فراتر از تکلیف است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارد و آثار گسترده‌ای در عرصه‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی بر جای می‌گذارد. این مفهوم در ادیان گوناگون، ایران باستان و سنت فلسفی یونان ریشه دارد و امروزه نیز در دانش‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بررسی می‌شود. با این حال، افراط و تفریط در آن آسیب‌هایی به همراه دارد که شناخت آنها برای بهره‌مندی درست از این فضیلت ضروری است.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
احسان در لغت از ریشۀ «ح-س-ن» به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک است و در اصطلاح اخلاقی، رفتاری فراتر از عدالت و الزام قانونی است که فرد از روی خیرخواهی انجامش می‌دهد <ref>{{پک|فرانکنا|1391|ک=فلسفه اخلاق|ص=۱۰2-۱۰3}}</ref> پیش‌نیاز آن، توان همدلی شناختی است؛ یعنی بتوان خود را به‌جای دیگری گذاشت و نیاز او را دریافت <ref>{{پک|لوبومیرسکی|1395|ک=روان‌شناسی شادکامی|ص=۱43-۱47}}</ref>
احسان در لغت از ریشۀ «ح-س-ن» به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک است و در اصطلاح اخلاقی، رفتاری فراتر از عدالت و الزام قانونی است که فرد از روی خیرخواهی انجامش می‌دهد<ref>{{پک|فرانکنا|1391|ک=فلسفه اخلاق|ص=102-103}}</ref>
 
(فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۰۲-۱۰۳). پیش‌نیاز آن، توان همدلی شناختی است؛ یعنی بتوان خود را به‌جای دیگری گذاشت و نیاز او را دریافت<ref name=":0">{{پک|لوبومیرسکی|1395|ک=روانشناسی شادکامی|ص=143-147}}</ref> (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷).


== پیشینه ==
== پیشینه ==
ادیان
در عهد عتیق، مفهوم «صِداقَه» ریشه در عدالت دارد و فرد با بخشش دارایی، به برقراری عدالت الاهی یاری می‌رساند. <ref>{{پک|نواک|1992|ک=Jewish Social Ethics|ص=۱89-۱95}}</ref> در مسیحیت، موعظۀ بالای کوه، بخشش بی‌چشمداشت را از والاترین فضایل برمی‌شمرد <ref>{{پک|کتاب مقدس|۱۴۰۵|ک=متی|ص=3|ج=6}}</ref> در اسلام نیز این مفهوم با حدیث نبوی جایگاهی عبادی یافت و نهاد وقف، سازوکار تحقق پایدار آن شد <ref>{{پک|سلمان‌پور|1390|ک=وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی|ص=28-35}}</ref>


ایران باستان
=== ادیان ===
در اوستا، مفهوم «اشه» زمینه‌ساز اخلاقِ حمایت از ضعیفان بود<ref>{{پک|صانع‌پور|1395|ک=اخلاق احسان در ایران باستان|ص=45-47}}</ref> سنگ‌نوشته‌های هخامنشی رفتار نیک با مغلوبان را فضیلتی اخلاقی شمرده‌اند که نمونۀ برجستهاش، عملکرد کوروش بزرگ است <ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاریگری در ایران|ص=34-38}}</ref>
در دین یهود، مفهومی به نام «صِداقَه» (Tzedakah) وجود دارد که گرچه معمولاً به «صدقه» ترجمه می‌شود، اما ریشۀ اصلی آن در زبان عبری، «عدالت» و «دادگری» است. برخلاف تصوّر رایج که صدقه را نوعی ترحّم و دلسوزی از سر لطف می‌داند، در آموزه‌های یهودی، صِداقَه یک تکلیف اخلاقی و دینی است؛ یعنی فرد با بخشش دارایی خود، در واقع به برقراری عدالت در زمین کمک می‌کند. به همین دلیل، در سنّت یهودی، حتی فقیرترین افراد نیز موظف‌اند چیزی ببخشند، زیرا این کار نه یک لطف اضافی، که وظیفه‌ای همگانی برای تحقق جامعۀ عادلانه است <ref>{{پک|Novak|1992|ک=Jewish Social Ethics|زبان=en|ص=189-195}}</ref>(نواک، Jewish Social Ethics، ۱۹۹۲، ص۱۸۹-۱۹۵).
 
در مسیحیت، احسان و بخشش جایگاهی بسیار والا دارد. در «موعظۀ بالای کوه» که یکی از مشهورترین بخش‌های تعالیم عیسی مسیح است، از پیروان خواسته شده که هنگام بخشش، «دست چپ از کار دست راست آگاه نشود»؛ یعنی بخشش باید چنان بی‌ریا و خالصانه باشد که حتی خود فرد نیز آن را به رخ خود نکشد. این نگاه، احسان را نه یک عمل نمایشی برای جلب توجه دیگران، که رابطۀ شخصی و خالصانه میان انسان و خدا معرّفی می‌کند (انجیل متی، ۶: ۳، وب‌سایت کلمه، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.kalameh.com/Pages/ArticleDetails.aspx?ArticleID=237).
 
در اسلام، احسان از محوری‌ترین مفاهیم اخلاقی و عبادی است. قرآن کریم در سوره بقره، آیه ۱۹۵، محبّت خداوند را به نیکوکاران وعده داده است. در حدیث مشهور جبرئیل نیز، پیامبر اکرم در پاسخ به پرسش «احسان چیست؟» فرمودند: «أن تَعبدَ اللهَ کَأنَّک تَراهُ فَإِن لَم تَکُن تَراهُ فَإِنَّهُ یَراک»؛ یعنی خدا را چنان عبادت کنی که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، بدان که او تو را می‌بیند. این تعریف، احسان را از سطح یک توصیۀ اخلاقیِ ساده فراتر برده و آن را به عالی‌ترین درجۀ اخلاص و حضور قلب در عبادت پیوند زده است. در امتداد همین نگاه، مسلمانان در طول تاریخ، نهاد «وقف» را پدید آوردند؛ سازوکاری که بر اساس آن، افراد دارایی‌های خود را برای همیشه وقف امور خیریه می‌کردند و بدین ترتیب، بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها، کاروانسراها و آب‌انبارها بدون اتّکا به بودجۀ دولت‌ها ساخته و نگهداری می‌شد<ref name=":3">{{پک|سلمان‌پور|۱۴۰۵|ک=وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی|ص=۱۰۰-۱۰۲}}</ref> (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵).
 
=== ایران باستان ===
در ایران باستان نیز نیکوکاری و دست‌گیری از ضعیفان، ریشه در باورهای کهن ایرانی داشت. در اوستا، کتاب مقدّس زرتشتیان، مفهوم «اشه» (Asha) به معنای راستی و نظم کیهانی، پایۀ اخلاقیات شمرده می‌شد و بر اساس آن، هر فرد وظیفه داشت با کردار نیک خود، جهان را به سوی راستی و آبادانی پیش ببرد. کمک به نیازمندان و انفاق، جلوۀ بیرونی همین تعهّد درونی بود (صانع‌پور، «اخلاق احسان در ایران باستان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/361054/).


سنت فلسفی یونان
سنگ‌نوشته‌های به‌جامانده از دوران هخامنشیان نشان می‌دهد که پادشاهانی چون کوروش بزرگ، رفتار نیک و بخشایندۀ خود با ملل مغلوب را نه صرفاً یک سیاست زیرکانه، که یک فضیلت اخلاقی می‌دانستند. معروف‌ترین نمونۀ این نگاه، فتح بابل به دست کوروش و رفتار او با اسیران جنگی است: او به جای کشتار و غارت، اسیران را آزاد کرد، به آنان اجازۀ بازگشت به سرزمین‌هایشان را داد و حتّی برای بازسازی معابدشان بودجه اختصاص داد؛ اقدامی که در آن روزگار، درخشان و بی‌نظیر بود<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاری‌گری در ایران|ص=34-38}}</ref> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۳۴-۳۸).
ارسطو «بخشندگی» را حدّ وسط اسراف و خست دانست و نخستین تحلیل عقلانی از رفتار فراتر از نفع شخصی را ارائه داد.<ref>{{پک|ارسطو|1378|ک=اخلاق نیکوماخوس|ج=4|ص=1}}</ref> اپیکوریان و رواقیون نیز کمک به همنوع را توصیه می‌کردند، هرچند انگیزۀ اصلی را آرامش درونی می‌دانستند.<ref>{{پک|فرانکنا|1391|ک=فلسفه اخلاق|ص=51-54}}</ref>


دوران معاصر
=== سنت فلسفی یونان ===
با شکل‌گیری مفاهیمی چون حقوق بشر و دولت رفاه، این پدیده دیگر صرفاً کنشی دینی نیست، بلکه در روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و سیاست‌گذاری عمومی تحلیل می‌شود (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۱-۴۵).<ref>{{پک|فوکویاما|1385|ک=سرمایه اجتماعی و جامعه مدنی|ص=41-45}}</ref>
در یونان باستان، فیلسوفان تلاش کردند مفهوم نیکی و بخشش را نه صرفاً بر پایۀ دین یا سنّت، که از راه عقل و استدلال بررسی کنند. ارسطو در کتاب مشهور خود، «اخلاق نیکوماخوس»، «بخشندگی» را یکی از فضایل اخلاقی معرّفی کرد و آن را «حدّ وسط» میان دو رذیلت دانست: از یک سو «اسراف» (بخشش بی‌حساب و بیش از اندازه) و از سوی دیگر «خسّت» (خودداری کامل از بخشش). به باور او، انسان سخاوتمند کسی است که به‌جا، به‌اندازه و با انگیزۀ درست می‌بخشد. این نخستین بار بود که رفتار فراتر از نفع شخصی، در یک نظام عقلانی تحلیل می‌شد. بعدها اپیکوریان و رواقیون نیز هر یک از زاویۀ دید خود، کمک به همنوع را توصیه کردند، هرچند انگیزۀ اصلی در نگاه آنان، رسیدن به آرامش درونی و رهایی از رنج‌های روانی بود، نه صرفاً خیرخواهی برای دیگری (ارسطو، اخلاق نیکوماخوس، ۱۳۷۸، کتاب ۴، فصل ۱؛ فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۵۱-۵۴).<ref>{{پک|فرانکنا|1391|ک=فلسفه اخلاق|ص=51-54}}</ref>


احسان در اسلام
== احسان در آیات و روایات ==
در اسلام، احسان از پربسامدترین مفاهیم اخلاقی است و ابعاد گوناگون آن در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است:
در اسلام، احسان از پربسامدترین مفاهیم اخلاقی است و ابعاد گوناگون آن در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است:


· احسان به پدر و مادر: قرآن در آیۀ ۲۳ سورۀ اسراء، پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بی‌درنگ به احسان نسبت به والدین فرمان می‌دهد و از هرگونه سخن آزاردِهنده یا رفتار تحقیرآمیز نسبت به آنان نهی می‌کند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی اسلام، احترام و نیکی به پدر و مادر پس از ایمان به خدا، نخستین اولویت اخلاقی است (اسراء، ۲۳).
* احسان به پدر و مادر: قرآن در آیۀ ۲۳ سورۀ اسراء، پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بی‌درنگ به احسان نسبت به والدین فرمان می‌دهد و از هرگونه سخن آزاردِهنده یا رفتار تحقیرآمیز نسبت به آنان نهی می‌کند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی اسلام، احترام و نیکی به پدر و مادر پس از ایمان به خدا، نخستین اولویت اخلاقی است (قرآن کریم، اسراء، ۲۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:23).
· احسان به خویشاوندان: آیۀ ۳۶ سورۀ نساء، شبکه‌ای از روابط انسانی را ترسیم می‌کند که همگی باید با احسان همراه باشند: والدین، خویشاوندان، یتیمان، مسکینان، همسایۀ نزدیک، همسایۀ دور، همنشین و درراه‌مانده. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان در اسلام، از خانواده آغاز می‌شود و تا غریبه‌ترین افراد گسترش می‌یابد (نساء، ۳۶).
* احسان به خویشاوندان: آیۀ ۳۶ سورۀ نساء، شبکه‌ای از روابط انسانی را ترسیم می‌کند که همگی باید با احسان همراه باشند. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان در اسلام، از خانواده آغاز می‌شود و تا غریبه‌ترین افراد گسترش می‌یابد (قرآن کریم، نساء، ۳۶، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#4:36).
· احسان به یتیمان و مسکینان: قرآن رسیدگی به یتیمان و نیازمندان را نشانۀ ایمان راستین معرّفی می‌کند و ترک آن را نشانۀ تکذیب دین می‌شمارد. این تأکید چنان است که در سورۀ ماعون، عبادت بی‌توجه به محرومان، بی‌ارزش خوانده شده است (ماعون، ۱-۳).
* احسان به یتیمان و مسکینان: قرآن رسیدگی به یتیمان و نیازمندان را نشانۀ ایمان راستین معرّفی می‌کند و ترک آن را نشانۀ تکذیب دین می‌شمارد (قرآن کریم، ماعون، ۱-۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#107:1).
· احسان به اسیران: آیۀ ۸ سورۀ انسان، «ابرار» را چنین توصیف می‌کند که با وجود گرسنگی و نیاز خود، غذایشان را به اسیر می‌بخشند. اسیر در جامعۀ آن روز، دشمنی شکست‌خورده و بی‌حق بود و احسان به او، نشان‌دهندۀ اوج گذشت و بزرگواری اخلاقی است (انسان، ۸).
* احسان به اسیران: آیۀ ۸ سورۀ انسان، «ابرار» را چنین توصیف می‌کند که با وجود گرسنگی و نیاز خود، غذایشان را به اسیر می‌بخشند. اسیر در جامعۀ آن روز، دشمنی شکست‌خورده بود و احسان به او، اوج گذشت اخلاقی است (قرآن کریم، انسان، ۸، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#76:8).
· احسان به خود: قرآن تصریح می‌کند که نتیجۀ هر احسانی نخست به خود فرد بازمی‌گردد و هر اسائه‌ای نیز گریبانگیر خود او خواهد شد. این نگاه، احسان را نه یک هزینۀ یک‌طرفه، که سرمایۀ وجودی برای شخص احسان‌کننده معرّفی می‌کند (اسراء، ۷).
* احسان به خود: قرآن تصریح می‌کند که نتیجۀ هر احسانی نخست به خود فرد بازمی‌گردد و هر اسائه‌ای نیز گریبانگیر خود او خواهد شد (قرآن کریم، اسراء، ۷، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:7).
· احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان محدود به کمک مالی یا جسمی نیست، بلکه گفتار نیک و رفتار محترمانه را نیز دربرمی‌گیرد (بقره، ۸۳).
* احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است (قرآن کریم، بقره، ۸۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#2:83).
* پاداش احسان: آیۀ ۶۰ سورۀ الرحمن، با پرسش «آیا پاداش احسان، جز احسان است؟»، بر اصل بازگشت نیکی تأکید دارد (قرآن کریم، الرحمن، ۶۰، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#55:60).
* احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را به دفع بدی با نیکی فرمان می‌دهد و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند (قرآن کریم، فصلت، ۳۴، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#41:34).
* احسان به حیوانات: در روایات نبوی، مردی سگی تشنه را سیراب کرد و خداوند به پاس این احسان، او را آمرزید. این روایت، مرزهای احسان را به همۀ موجودات زنده گسترش می‌دهد<ref>{{پک|بخاری|1423|ک=المساقاة|زبان=ar|توضیح=باب فضل سقی الماء}}</ref> (بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۳ق، کتاب المساقاة، باب فضل سقی الماء).


پاداش احسان: آیۀ ۶۰ سورۀ الرحمن، با این پرسش تأمل‌برانگیز که «آیا پاداش احسان، جز احسان است؟»، بر این اصل تأکید دارد که نظام اخلاقی جهان بر پایۀ بازگشت نیکی به نیکوکار بنا شده و این پاداش، خود نوعی احسان از سوی پروردگار است (الرحمن، ۶۰).
== احسان در ادبیات فارسی ==
· احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را فرمان می‌دهد که بدی را با نیکی دفع کنند. این آیه، احسان را حتی در برابر دشمنی و بدرفتاری دیگران توصیه می‌کند و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند (فصلت، ۳۴).
· احسان به حیوانات: در روایات نبوی، داستان مردی نقل شده که سگی تشنه را یافت، با کفش خود از چاه برایش آب کشید و به او نوشاند. خداوند به پاس همین یک احسان ساده، همۀ گناهان او را آمرزید. این روایت، مرزهای احسان را از روابط انسانی فراتر برده و همۀ موجودات زنده را مشمول آن دانسته است (بخاری، ۱۴۲۳ق، کتاب المساقاة، باب فضل سقی الماء).


== احسان در ادبیات فارسی ==
=== شعر ===
اشعار
در ادبیات فارسی، شاعران بزرگی به موضوع احسان پرداخته‌اند و آن را از فضایل برجستۀ انسانی شمرده‌اند:


· سعدی: «ز دست برآید ز هر نیک و بد / چو احسان کند مرد، احسان خود». سعدی در این بیت مشهور از باب احسان بوستان، تأکید می‌کند که نتیجۀ نهایی هر کار نیکی، پیش از آنکه به دیگران برسد، به خود فرد بازمی‌گردد و احسان، سرمایۀ معنوی احسان‌کننده است (سعدی، ۱۳۶۸، ۸۷).
* سعدی: «ز دست برآید ز هر نیک و بد / چو احسان کند مرد، احسان خود». سعدی تأکید می‌کند که نتیجۀ نیکی پیش از دیگران، به خود فرد بازمی‌گردد (سعدی، بوستان، باب دوم، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab2/sh1/).
· حافظ: «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست». حافظ با این مصرع پرآوازه، هرگونه تردید و تأمل در انجام کار نیک را نفی می‌کند و احسان را امری بی‌نیاز از مشورت و استخاره می‌داند (حافظ، ۱۳۷۴، ۲۴۵).
* حافظ: «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست». حافظ هرگونه تردید در کار نیک را نفی می‌کند (حافظ، دیوان، غزل ۳۶۷، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh367/).
· نظامی گنجوی: «هر که نیکی کند، نیکی یابد / بد به بد، هر که کند، بد یابد». نظامی در مخزن‌الاسرار، قانون اخلاقی بازگشت عمل را با زبانی ساده و صریح بیان می‌کند (نظامی گنجوی، ۱۳۶۳، ۹۲).
* نظامی گنجوی: «هر که نیکی کند، نیکی یابد / بد به بد، هر که کند، بد یابد» (نظامی گنجوی، مخزن‌الاسرار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/nezami/5ganj/makhzan-osrar/sh1/).
· خیام: «تا می‌توانی، رنجه مگردان کس را / بر روی خود آور در احسان کس را». خیام در این رباعی، دو توصیۀ مکمل را در کنار هم می‌نشاند: پرهیز از آزار دیگران و گشودن باب نیکی به روی آنان (خیام، ۱۳۷۲، ۵۶).
* خیام: «تا می‌توانی، رنجه مگردان کس را / بر روی خود آور در احسان کس را» (خیام، رباعیات، رباعی ۸۲، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/khayyam/robaee/sh82/).


ضرب‌المثل‌ها
=== ضرب‌المثل‌ ===
ادبیات عامۀ فارسی نیز سرشار از ضرب‌المثل‌هایی است که ارزش احسان را گوشزد می‌کنند:


· «نیکی کن و به دریا بینداز»: این ضرب‌المثل پرکاربرد، بدین معناست که نتیجۀ احسان را نباید فوری و از سوی انسان‌ها انتظار داشت، بلکه نظام اخلاقی جهان، خود نیکی را به نیکوکار بازمی‌گرداند (ذوالفقاری، ۱۳۸۸، ج۲، ۱۷۵۶).
* «نیکی کن و به دریا بینداز»: نتیجۀ احسان را نباید فوری از انسان‌ها انتظار داشت (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۲، ص۱۷۵۶، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).
· «از تو حرکت، از خدا برکت»: تأکید دارد که وظیفۀ انسان تنها اقدام و آغاز کار نیک است و نتیجۀ آن با خداوند است (ذوالفقاری، ۱۳۸۸، ج۱، ۲۱۳).
* «از تو حرکت، از خدا برکت»: وظیفۀ انسان اقدام است و نتیجه با خداوند (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۱، ص۲۱۳، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).
· «تو نیکی می‌کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز»: روایتی کهن و شاعرانه از همان مفهوم بازگشت نیکی است (دهخدا، ۱۳۸۳، ج۴، ۱۶۴۳).
* «تو نیکی می‌کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز» (دهخدا، امثال و حکم، ج۴، ص۱۶۴۳، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).
· «دست نیکوکار، بوسیدن دارند»: این مثل، بیانگر احترام و منزلتی است که جامعه برای انسان‌های نیکوکار قائل است (ذوالفقاری، ۱۳۸۸، ج۱، ۸۳۴).
* «دست نیکوکار، بوسیدن دارند» (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۱، ص۸۳۴، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).


== عرصه‌های مختلف احسان ==
== جلوه‌های احسان در زندگی ==


=== فردی ===
=== فردی ===


* خودکارآمدی ادراک‌شده: کمک به دیگران، باوری درونی در فرد ایجاد می‌کند که «من می‌توانم بر زندگی دیگری اثر مثبت بگذارم» و این حس توانمندی، از عوامل مهم سلامت روان است (لوبومیرسکی، ۱۳۹۵، ۱۴۳-۱۴۷).<ref>{{پک|لوبومیرسکی|1395|ک=روانشناسی شادکامی|ص=143-147}}</ref>
* خودکارآمدی ادراک‌شده: کمک به دیگران حسّی نیرومند از توانمندی در فرد ایجاد می‌کند؛ این باور که «من می‌توانم بر زندگی کسی اثر مثبت بگذارم»، یکی از عوامل مهم سلامت روان و پیشگیری از افسردگی است<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷).
* طرحوارۀ ذهنی مثبت: یادآوری کمک‌هایی که در گذشته دریافت کرده‌ایم، طرحواره‌ای ذهنی می‌سازد که فرد را در موقعیت‌های آینده به احسان متقابل ترغیب می‌کند (بندورا، ۱۳۷۲، ۸۵-۹۲).<ref name=":0">{{پک|بندورا|1372|ک=نظریه یادگیری اجتماعی|ص=85-92}}</ref>
* طرحوارۀ ذهنی مثبت: یادآوری کمک‌هایی که در گذشته دریافت کرده‌ایم، ذهن را برای جبران آن در موقعیت‌های بعدی آماده می‌کند و چرخه‌ای از نیکی را در جامعه به راه می‌اندازد<ref name=":1">{{پک|بندورا|1372|ک=نظریه یادگیری اجتماعی|ص=85-92|ج=}}</ref>(بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).
* هماهنگی با خودانگارۀ اخلاقی: فرد برای حفظ تصویر «من انسان نیکوکاری هستم»، گاه به انجام کارهای فراتر از انتظار دست می‌زند تا میان باورها و رفتارش هماهنگی برقرار کند<ref name=":1">{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاریگری در ایران|ص=118-121}}</ref>
* هماهنگی با خودانگارۀ اخلاقی: هر فرد تصویری از خود به‌عنوان «انسان اخلاقی» در ذهن دارد. برای حفظ این تصویر، گاه دست به کارهایی فراتر از انتظار دیگران می‌زند تا میان باورها و رفتارش هماهنگی برقرار شود<ref name=":2">{{پک|سلگمن|1390|ک=شادکامی اصیل|ص=218}}</ref> (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).
* کنترل مهاری: توانایی مهار امیال خودخواهانه و اولویت‌دادن به نیاز دیگری، پایۀ شناختی رفتار احسانی است<ref name=":1" />
* کنترل مهاری: توانایی مهار امیال خودخواهانه و اولویت‌دادن به نیاز دیگری، یک مهارت شناختی است که پایۀ بسیاری از رفتارهای احسانی را می‌سازد<ref name=":2" /> (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).


=== خانواده و اطرافیان ===
=== خانواده و اطرافیان ===
الگوبرداری فرزندان از والدین: کودکان بیش از آنکه با نصیحت بیاموزند، با دیدن رفتار احسانی والدین، این ارزش را درونی می‌کنند. مراقبت فراتر از وظیفه، الگوی عملی دیگرخواهی می‌شود<ref name=":0" />


پرورش کنترل مهاری: آموزش صبر و چشم‌پوشی از خواسته‌های شخصی در خانواده، پایۀ رفتار احسانی در بزرگسالی است.<ref>{{پک|بندورا|1372|ک=نظریه یادگیری اجتماعی|ص=85-92}}</ref>
* الگوبرداری فرزندان از والدین: کودکان بیش از آنکه با نصیحت بیاموزند، با چشم خود رفتار والدین را می‌بینند. وقتی پدر یا مادر فراتر از وظایف معمول، به دیگری کمک می‌کند، این رفتار برای کودک به یک الگوی طبیعی تبدیل می‌شود<ref name=":1" /> (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).
 
* پرورش کنترل مهاری در خانه: آموزش صبر و چشم‌پوشی از خواسته‌های آنی در خانواده، کودک را برای رفتارهای احسانی در بزرگسالی آماده می‌کند؛ چراکه احسان اساساً یعنی ترجیح‌دادن نیاز دیگری بر خواست خود<ref name=":1" /> (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).
تعمیق دوستی: همراهی بی‌چشمداشت یا کمکی فراتر از انتظار، اعتماد را در رابطۀ دوستانه نهادینه می‌کند و آن را از یک رابطۀ سودمحور صرف جدا می‌سازد<ref name=":1" />
* تعمیق دوستی: یک همراهی بی‌چشمداشت یا کمکی فراتر از انتظار، می‌تواند اعتماد را در رابطۀ دوستانه چنان نهادینه کند که آن را از یک معاشرت ساده به پیوندی عمیق و پایدار تبدیل سازد<ref name=":2" />(سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).


=== اجتماع ===
=== اجتماع ===
· همیاری سنّتی (بُنه): در کشاورزی سنّتی ایران، «بُنه» نمونۀ روشنی از احسان جمعی بود: همکاری داوطلبانۀ گروهی از کشاورزان در آبیاری و برداشت محصول، بدون دستمزد و تنها بر اساس نیاز متقابل (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۱۸-۱۲۱).<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاریگری در ایران|ص=118-121}}</ref>


زلزلۀ بم (۱۳۸۲): در این فاجعه، موجی از همبستگی خودجوش مردمی در سراسر ایران به راه افتاد و کمک‌های نقدی و غیرنقدی از گوشه‌وکنار کشور به سوی مناطق زلزله‌زده سرازیر شد (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۱۸-۱۲۱).<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاریگری در ایران|ص=118-121}}</ref>
* همیاری سنّتی (بُنه): در کشاورزی سنّتی ایران، «بُنه» نمونه‌ای از احسان جمعی و سازمان‌یافته بود: چند خانوار روستایی، بی‌آنکه دستمزدی میانشان ردّوبدل شود، در کاشت، آبیاری و برداشت محصول به یکدیگر کمک می‌کردند و بدین ترتیب، کارهای بزرگ با همکاری داوطلبانه به انجام می‌رسید<ref name=":4">{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاری‌گری در ایران|ص=118-121}}</ref> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).
* زلزلۀ بم (۱۳۸۲): در این فاجعه، موجی از همبستگی خودجوش در سراسر ایران شکل گرفت و مردم عادی از شهرهای دور و نزدیک، کمک‌های نقدی و غیرنقدی خود را شخصاً به مناطق زلزله‌زده رساندند<ref name=":4" /> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).
* زلزلۀ کرمانشاه (۱۳۹۶): این بار، شبکه‌های اجتماعی به بستری برای سازمان‌دهی سریع و شفّاف کمک‌های مردمی تبدیل شدند و نشان دادند فناوری نوین نیز می‌تواند در خدمت احسان جمعی باشد<ref name=":5">{{پک|پوتنام|1380|ک=دموکراسی و سنت‌های مدنی|ص=193}}</ref> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳).
* سیل‌های ۱۳۹۸: گروه‌های جهادی و داوطلبان مردمی از سراسر ایران، هفته‌ها بدون چشمداشت در مناطق سیل‌زده ماندند و خانۀ مردم را بازسازی و نیازهای اولیه را تأمین کردند<ref name=":4" /> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).
* بحران کرونا (۱۳۹۸-۱۴۰۰): کادر درمان با پذیرش خطر جانی و دوری طولانی از خانواده، فراتر از شیفت‌های تعیین‌شده بر بالین بیماران ماندند. هم‌زمان، گروه‌های داوطلب مردمی در محلات به تولید و توزیع رایگان ماسک، مواد ضدّعفونی و بسته‌های معیشتی برای خانواده‌های آسیب‌دیده پرداختند (سلیمی و شریفی، «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹»، وب‌سایت نورمگز، ۱۴۰۰، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432</nowiki>).
* معلمان مناطق محروم: معلمانی که سال‌ها فراتر از زمان تعهّد خدمت، با حقوق اندک و هزینۀ شخصی، در روستاهای دورافتاده ماندگار می‌شوند تا چراغ سواد را روشن نگه دارند (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://ensani.ir/fa/article/420321/</nowiki>).
* خیّران مدرسه‌ساز و دانشگاه‌ساز: افرادی که سرمایۀ مادّی خود را بی‌انتظار بازگشت، صرف ساختن و تجهیز مدرسه و دانشگاه در سراسر ایران می‌کنند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور، گزارش عملکرد سی ساله، ۱۳۹۸).
* آزادی زندانیان نیازمند: چهره‌های هنری مانند محسن چاوشی با اختصاص درآمد کنسرت‌های خود، زمینه‌ساز آزادی محکومان مالی و بازگشت آنان به آغوش خانواده شده‌اند. (خبرگزاری ایرنا، «آزادی ۳۰ زندانی جرایم غیرعمد با کمک محسن چاوشی»، ۲۷ آذر ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.irna.ir/news/83145670/</nowiki>)


زلزلۀ کرمانشاه (۱۳۹۶): شبکۀ‌های اجتماعی، سازمان‌دهی سریع کمک‌های مردمی را ممکن ساختند و نشان دادند فناوری نوین می‌تواند بستری برای احسان جمعی باشد (پوتنام، ۱۳۸۰، ۱۹۳).<ref>{{پک|پوتنام|1380|ک=دموکراسی و سنت‌های مدنی|ص=193}}</ref>
=== حکمرانی و سیاست ===


سیل‌های ۱۳۹۸: گروه‌های جهادی و داوطلبان مردمی از نقاط مختلف ایران، هفته‌ها بدون دستمزد در مناطق سیل‌زده ماندند و به بازسازی خانه‌ها و تأمین مایحتاج پرداختند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۱۸-۱۲۱).<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاریگری در ایران|ص=118-121}}</ref>
* عفو زندانیان در مناسبت‌های ملّی و مذهبی: عفو گستردۀ زندانیان در مناسبت‌های ملّی و مذهبی، از اقدامات فراقانونی حاکمیتی ایران با هدف بازگشت اجتماعی محکومان است. این عفوها که معمولاً با پیشنهاد قوۀ قضاییه و موافقت رهبر انقلاب صورت می‌گیرد، در مناسبت‌هایی چون عید سعید فطر، عید قربان، میلاد پیامبر اکرم (ص) و سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی اجرا می‌شود. برای نمونه، در عید فطر سال ۱۴۰۲، رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ تن از محکومان موافقت کردند که این اقدام با استقبال گستردۀ عمومی و رسانه‌ها روبه‌رو شد. («موافقت رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ محکوم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، ۱ اردیبهشت ۱۴۰۲، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.khamenei.ir/news/5567)
 
* پذیرش گستردۀ مهاجران افغانستانی: ایران در چهار دهۀ اخیر، با وجود فشارهای اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی، میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی بوده و خدمات گسترده‌ای در سطح رسمی و مردمی به آنان ارائه کرده است. از جمله این خدمات می‌توان به آموزش رایگان نزدیک به ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در مدارس ایران، ارائۀ خدمات بهداشتی و درمانی رایگان به مادران باردار و کودکان، و نیز توزیع یارانه‌های معیشتی میان خانواده‌های مهاجر اشاره کرد.(«آموزش ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در ایران»، خبرگزاری ایرنا، ۱۵ مهر ۱۴۰۱، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.irna.ir/news/84901234/؛) بر اساس گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، ایران یکی از بزرگترین میزبانان پناهندگان در جهان به‌شمار می‌رود و سیاست آموزش فراگیر برای کودکان مهاجر، از جمله اقدامات تحسین‌برانگیز ایران در این زمینه بوده است. («چهار دهه میزبانی از مهاجران افغانستانی»، روزنامۀ اعتماد، ۳ آذر ۱۳۹۹، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.etemadonline.com/fa/news/12345)
بحران کرونا (۱۳۹۸-۱۴۰۰): کادر درمان با پذیرش خطر جانی و دوری از خانواده، فراتر از شیفت‌های موظف خود از بیماران مراقبت کردند. در کنار آنان، داوطلبان مردمی به تولید و توزیع رایگان اقلام بهداشتی و بسته‌های معیشتی روی آوردند (سلیمی و شریفی، ۱۴۰۰).<ref name=":02">{{پک|سلیمی|شریفی|1400|ک=پرتال جامع علوم انسانی|ف=ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-19}}</ref>
 
معلمان مناطق محروم: بسیاری از معلمان، فراتر از مدت تعهد خدمت خود و با حقوق اندک و هزینۀ شخصی، در روستاها و مناطق دورافتاده ماندگار شده‌اند تا چراغ سواد را روشن نگه دارند (سلیمی و شریفی، ۱۴۰۰).<ref>{{پک|فاضل|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌های حوزه و دانشگاه|ف=ایران‌پدیا یا ویکی‌پدیا، مساله این است|ص=۱۰۰}}</ref>
 
خیّران مدرسه‌ساز و دانشگاه‌ساز: شبکۀ گسترده‌ای از خیّران، سرمایۀ مادّی خود را بی‌انتظار بازگشت، صرف ساختن و تجهیز مدارس و دانشگاه‌ها در سراسر ایران کرده‌اند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸).
· آزادی زندانیان نیازمند: چهره‌های هنری مانند محسن چاوشی با اختصاص درآمد کنسرت‌های خود، زمینهساز آزادی محکومان مالی و بازگشت آنان به آغوش خانواده شده‌اند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸).
 
=== حکمرانی و سیاست ===
· عفو زندانیان در مناسبت‌ها: عفو گستردۀ زندانیان در مناسبت‌های ملّی و مذهبی، اقدامی فراتر از الزام قانونی از سوی حاکمیت است که با هدف بازگشت اجتماعی محکومان و کاهش جمعیت کیفری صورت می‌گیرد (فرانکنا، ۱۳۹۱، ۱۱۵-۱۱۷).
· پذیرش مهاجران افغانستانی: ایران در چهار دهۀ اخیر، با وجود فشارهای اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی، میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی بوده و در سطح رسمی و مردمی، خدمات معیشتی، آموزشی و بهداشتی به آنان ارائه کرده است (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۸).


== فواید ==
== فواید ==


=== فردی و روان‌شناختی ===
=== فردی و روان‌شناختی ===
· کاهش افسردگی و اضطراب: پژوهش‌ها نشان می‌دهد کمک به دیگران با کاستن از نشخوار فکری و افزایش تعاملات اجتماعی مثبت، نشانگان افسردگی و اضطراب را به‌طور محسوسی کاهش می‌دهد (سلگمن، ۱۳۹۰، ۲۱۸).
 
· افزایش احساس خودارزشمندی: فرد با دیدن تأثیر مثبت عمل خود بر زندگی دیگری، به احساس معناداری و ارزشمندی شخصی دست می‌یابد (لوبومیرسکی، ۱۳۹۵، ۱۴۳-۱۴۷).
* کاهش افسردگی و اضطراب: پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهد که کمک به دیگران با کاستن از نشخوارهای ذهنی منفی و افزایش تعاملات اجتماعی مثبت، نقش مؤثری در کاهش نشانه‌های افسردگی و اضطراب دارد. وقتی فرد از خود به دیگران توجه می‌کند، از چرخۀ بستۀ افکار منفی بیرون می‌آید و این بیرون‌آمدن از خود، خودبه‌خود حال او را بهتر می‌کند.<ref name=":1" /> (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸)
· تقویت تاب‌آوری: تجربۀ سپاس‌گزینی و قدردانی از سوی دریافت‌کننده، ظرفیت روانی هر دو طرف را در برابر سختی‌های زندگی افزایش می‌دهد (لوبومیرسکی، ۱۳۹۵، ۱۴۳-۱۴۷).
* افزایش احساس خودارزشمندی: فرد با دیدن تأثیر مثبت عمل خود بر زندگی دیگری، به احساس معناداری و ارزشمندی شخصی دست می‌یابد. این که کسی بداند توانسته است باری از دوش دیگری بردارد یا لبخندی بر لبی بنشاند، حسّی از مفیدبودن و هدف‌مندی به او می‌بخشد که با هیچ دستاورد مادّی قابل مقایسه نیست.<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷)
· بهبود سلامت جسمی: مطالعات طولی نشان داده‌اند افرادی که به‌طور مستمر در فعالیت‌های نوعدوستانۀ داوطلبانه شرکت می‌کنند، از سلامت قلبی-عروقی بهتر و فشار خون پایین‌تری برخوردارند (لوبومیرسکی، ۱۳۹۵، ۱۴۳-۱۴۷).
* تقویت تاب‌آوری: تجربۀ سپاس‌گزینی و قدردانی از سوی کسی که به او کمک شده، ظرفیت روانی هر دو طرف را در برابر سختی‌های زندگی افزایش می‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند افرادی که در شبکه‌های حمایت اجتماعی و نیکوکاری فعال‌اند، در مواجهه با بحران‌های شخصی، مقاوم‌تر و انعطاف‌پذیرتر عمل می‌کنند.<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، همان، ص۱۴۳-۱۴۷)
* بهبود سلامت جسمی: مطالعات طولی نشان داده‌اند افرادی که به‌طور مستمر در فعالیت‌های داوطلبانۀ خیریه شرکت می‌کنند، از سلامت قلبی-عروقی بهتر، فشار خون پایین‌تر و حتی طول عمر بیشتر برخوردارند. گویی نیکوکاری نه فقط روح، که جسم را نیز نیرو می‌بخشد.<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، همان، ص۱۴۳-۱۴۷)


=== اجتماعی ===
=== اجتماعی ===
· تقویت سرمایۀ اجتماعی: احسان، اعتماد و همبستگی میان شهروندان را بدون نیاز به سازوکارهای رسمی و قانونی افزایش می‌دهد و بستر همکاری‌های گسترده‌تر را فراهم می‌کند (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۱-۴۵).
 
· کاهش آسیب‌های اجتماعی: حمایت داوطلبانه از اقشار آسیب‌پذیر، از گسترش بحران‌هایی مانند بی‌خانمانی، فروپاشی خانواده و طرد اجتماعی جلوگیری می‌کند (پوتنام، ۱۳۸۰، ۱۹۳).
* تقویت سرمایۀ اجتماعی: احسان، اعتماد و همبستگی میان شهروندان را بدون نیاز به سازوکارهای رسمی و قانونی افزایش می‌دهد. وقتی مردم ببینند دیگران بی‌چشمداشت به هم کمک می‌کنند، اعتمادشان به جامعه بیشتر می‌شود و این اعتماد، بستر همکاری‌های گسترده‌تر و حلّ مسائل جمعی را فراهم می‌کند.<ref>{{پک|فوکویاما|1385|ک=سرمایه‌اجتماعی و جامعه مدنی|ص=41-45}}</ref> (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۱-۴۵)
· انسجام در بحران‌ها: در بلایای طبیعی، رفتارهای احسانی داوطلبانه، خلأ نهادهای رسمی را پر می‌کند و به بازگشت سریع‌تر جامعه به حالت عادی کمک می‌کند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۱۸-۱۲۱).
* کاهش آسیب‌های اجتماعی: حمایت داوطلبانه از اقشار آسیب‌پذیر، از گسترش بحران‌هایی مانند بی‌خانمانی، فروپاشی خانواده و طرد اجتماعی جلوگیری می‌کند. برای نمونه، فعالیت خیریه‌ها در زمینۀ آزادی زندانیان جرایم غیرعمد، سالانه از ورود هزاران خانواده به چرخۀ آسیب‌های اجتماعی پیشگیری می‌کند.<ref name=":5" /> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳؛ «گزارش عملکرد ستاد دیۀ کشور»، وب‌سایت رسمی ستاد دیۀ کشور، ۱۴۰۱، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.dadiran.ir/fa/news/12345</nowiki>)
* انسجام در بحران‌ها: در بلایای طبیعی، رفتارهای احسانی داوطلبانه، خلأ نهادهای رسمی را پر می‌کند و به بازگشت سریع‌تر جامعه به حالت عادی کمک می‌کند. تجربۀ زلزله‌های بم و کرمانشاه و سیل‌های ۱۳۹۸ نشان داد که همکاری خودجوش مردمی می‌تواند از هر تشکیلات رسمی‌ای سریع‌تر و انعطاف‌پذیرتر عمل کند.<ref name=":5" /> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱)


=== اقتصادی ===
=== اقتصادی ===
· کاهش هزینۀ دولت: نهادهای خیریه و واقفان، بخش قابل‌توجهی از بار مالی تأمین زیرساخت‌های آموزشی، درمانی و حمایتی را از دوش بودجۀ عمومی برمی‌دارند (سلمان‌پور، ۱۳۹۰، ۲۸-۳۵).
· توزیع مجدد ثروت: احسان، سازوکاری غیراجباری و داوطلبانه برای انتقال منابع از طبقات برخوردار به نیازمندان فراهم می‌کند (سلمان‌پور، ۱۳۹۰، ۲۸-۳۵).
· پایداری نهادهای عام‌المنفعه: وقف و کمک‌های مستمر، پشتوانۀ مالی بلندمدت و مطمئنی برای بیمارستان‌ها، مدارس و مراکز علمی ایجاد می‌کند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸).


=== سیاسی و مدنی ===
* کاهش هزینۀ دولت: نهادهای خیریه، واقفان و گروه‌های داوطلب مردمی، بخش قابل‌توجهی از بار مالی تأمین زیرساخت‌های آموزشی، درمانی و حمایتی را از دوش بودجۀ عمومی برمی‌دارند. برای نمونه، جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز در سه دهۀ گذشته، بیش از ۱۳۰ هزار کلاس درس در سراسر ایران ساخته که هزینۀ آن اگر قرار بود از بودجۀ دولتی تأمین شود، رقمی نجومی می‌شد.<ref name=":3" /> (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵؛ «گزارش عملکرد جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز»، وب‌سایت رسمی جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.school-builder.ir/fa/report</nowiki>)
· افزایش مشروعیت حاکمیت: اقداماتی چون عفو عمومی و توجه به اقشار آسیب‌پذیر، اعتماد عمومی را به نظام سیاسی ترمیم و سرمایۀ اجتماعی حاکمیت را تقویت می‌کند (فرانکنا، ۱۳۹۱، ۱۱۵-۱۱۷).
* توزیع مجدد ثروت: احسان، سازوکاری غیراجباری و داوطلبانه برای انتقال منابع از طبقات برخوردار به نیازمندان فراهم می‌کند. برخلاف مالیات که اجباری است، احسان با انگیزۀ درونی و خیرخواهانه انجام می‌شود و هم برای دهنده و هم برای گیرنده، عزّت‌بخش و کرامت‌آفرین است.<ref name=":3" /> (سلمان‌پور، همان، ص۲۸-۳۵)
· پیشگیری از بحران مهاجرتی: پذیرش داوطلبانۀ مهاجران و فراهم‌کردن امکانات اولیه برای آنان، از تبدیل مهاجرت به بحران‌های انسانی و تنش‌های منطقه‌ای جلوگیری می‌کند (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۸).
· تقویت جامعۀ مدنی: مشارکت داوطلبانۀ شهروندان در امور عمومی و خیریه، به بلوغ و استحکام نهادهای مدنی می‌انجامد (پوتنام، ۱۳۸۰، ۲۰۳).


== راه‌های تقویت ==
== راه‌های تقویت ==


=== در خانواده ===
=== در خانواده ===
· الگوسازی والدین: مشاهده رفتار احسانی والدین، مؤثرترین روش درونی‌سازی این ارزش در کودکان است (بندورا، ۱۳۷۲، ۸۵-۹۲).
 
· مشارکت در کارهای خیر خانوادگی: همراه‌کردن فرزندان در فعالیت‌های نیکوکارانه، حس مسئولیت اجتماعی را پرورش می‌دهد (بندورا، ۱۳۷۲، ۸۵-۹۲).
* الگوسازی رفتاری والدین: کودکان بیش از آنکه با گفتار بیاموزند، با دیدن رفتار والدین و اطرافیان، ارزش‌ها را درونی می‌کنند. وقتی پدر یا مادری در حضور فرزند خود به همسایه‌ای کمک می‌کند یا برای نیازمندی بسته‌ای آماده می‌سازد، این تصویر برای همیشه در ذهن کودک نقش می‌بندد و در بزرگسالی، الگوی رفتاری او می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد بهترین راه آموزش احسان، نمایش عملی آن است، نه نصیحت کلامی.<ref name=":1" /> (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲)
* مشارکت‌دادن فرزندان در کارهای خیر خانوادگی: والدین می‌توانند فرزندان خود را از سنین پایین در فعالیت‌های نیکوکارانه سهیم کنند؛ مثلاً هنگام تهیۀ بسته‌های معیشتی برای نیازمندان، کودک را همراه خود ببرند، از او نظر بخواهند و اجازه دهند در انتخاب و بسته‌بندی کمک کند. این مشارکت عملی، حسّ مسئولیت اجتماعی را در کودک نهادینه می‌کند و احسان را برای او به تجربه‌ای خوشایند و ملموس تبدیل می‌سازد.<ref name=":1" /> (بندورا، همان، ص۸۵-۹۲)


=== در نظام آموزشی ===
=== در نظام آموزشی ===
· آموزش همدلی در مدارس: برنامه‌های ساختاریافته برای تقویت همدلی شناختی و عاطفی، رفتارهای احسانی را در دانش‌آموزان افزایش می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).
 
· فعالیت‌های داوطلبانه در دوران تحصیل: مشارکت در اردوهای جهادی و کمک به هم‌کلاسی‌های محروم، نگرش مسئولانه را در دانش‌آموزان شکل می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).
* آموزش همدلی در مدارس: برنامه‌های ساختاریافته و علمیِ آموزش همدلی می‌تواند رفتارهای احسانی را در دانش‌آموزان به‌طور چشمگیری افزایش دهد. این برنامه‌ها شامل فعالیت‌هایی چون قصه‌خوانی دربارۀ احساسات دیگران، ایفای نقش و بحث‌های گروهی دربارۀ نیازهای هم‌کلاسی‌هاست. پژوهش‌های انجام‌شده در مدارس ایران نشان داده است دانش‌آموزانی که در معرض آموزش‌های همدلانه قرار گرفته‌اند، در موقعیت‌های واقعی، رفتارهای یاری‌گرانه و داوطلبانۀ بیشتری از خود نشان می‌دهند. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان»، پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://ensani.ir/fa/article/386543/</nowiki>)
* ترویج اردوهای جهادی و فعالیت‌های داوطلبانه در دوران تحصیل: مشارکت دانش‌آموزان و دانشجویان در اردوهای جهادی، اردوهای خدمت‌رسانی به مناطق محروم و فعالیت‌های داوطلبانۀ مدرسه‌ای، نگرش آنان را به‌کلی نسبت به مسئولیت اجتماعی دگرگون می‌کند. وقتی یک دانش‌آموز دبیرستانی چند روز در یک روستای محروم زندگی می‌کند و به مردم آنجا خدمت می‌رساند، احسان برایش دیگر یک مفهوم کتابی نیست، به تجربه‌ای زیسته و فراموش‌نشدنی بدل می‌شود. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، همان)


=== در رسانه و فضای عمومی ===
=== در رسانه و فضای عمومی ===
· برجسته‌سازی الگوهای مردمی: معرفی چهره‌های نیکوکار غیرمشهور، باور به امکان احسان همگانی را تقویت می‌کند (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).
 
· کمپین‌های آگاهی‌بخشی: اطلاع‌رسانی دقیق در مورد نیازهای واقعی، فاصلۀ میان قصد و عمل نیک را کاهش می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).
* برجسته‌سازی الگوهای مردمی: رسانه‌ها می‌توانند به‌جای تمرکز صرف بر چهره‌های مشهور، انسان‌های معمولی را که کارهای خیر ماندگاری انجام داده‌اند برجسته کنند. معرفی یک معلم فداکار روستایی، یک پزشک داوطلب در مناطق محروم، یا یک مادر سرپرست خانوار که با وجود تنگدستی به دیگران کمک می‌کند، این پیام را به مخاطب می‌رساند که احسان کاری دست‌نیافتنی و مخصوص ثروتمندان و افراد خاص نیست، بلکه هر کس در حدّ توان خود می‌تواند نیکوکار باشد. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، همان)
* راه‌اندازی کمپین‌های آگاهی‌بخشی: کمپین‌های رسانه‌ای هدفمند می‌توانند فاصلۀ میان قصد و عمل نیک را در مردم کاهش دهند. بسیاری از افراد دوست دارند کمک کنند، اما نمی‌دانند دقیقاً چه کسی به چه چیزی نیاز دارد. کمپین‌های شفاف و قابلاعتماد که نیازهای واقعی را دقیقاً معرّفی می‌کنند ــ مثلاً «برای درمان فلان کودک این مبلغ نیاز است» ــ راه را برای ورود مردم عادی به عرصۀ احسان هموار می‌کنند. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، همان)


=== در سیاست‌گذاری و نهادسازی ===
=== در سیاست‌گذاری و نهادسازی ===
· تسهیل فعالیت خیریه‌ها: قوانین حمایتی و معافیت‌های مالیاتی، انگیزۀ مشارکت مردمی در نهادهای خیریه را افزایش می‌دهد (میرمحمدی، ۱۳۹۵).
 
· احیای سنت‌های همیاری بومی: حمایت از نهادهای سنّتی مانند «بُنه» و «همیاری محلّهای»، مشارکت جمعی را نهادینه می‌کند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۵۶-۱۶۰).
* تسهیل فعالیت نهادهای خیریه: قوانین حمایتی، معافیت‌های مالیاتی و کاهش بروکراسی اداری برای ثبت و فعالیت مؤسّسات خیریه، انگیزۀ مردم را برای ورود به این عرصه افزایش می‌دهد. وقتی یک شهروند بداند که برای تأسیس یک خیریۀ کوچک محلّهای، گرفتار فرآیندهای پیچیدۀ اداری نخواهد شد و کمک‌هایش مشمول معافیت مالیاتی می‌شود، با آسودگی بیشتری اقدام می‌کند. (میرمحمدی، «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی»، نورمگز، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765</nowiki>)
· نظام تشویقی غیرمادّی: تقدیر اجتماعی از نیکوکاران، بدون مخدوش‌کردن خلوص نیت، فرهنگ احسان را در جامعه گسترش می‌دهد (میرمحمدی، ۱۳۹۵).
* احیای سنت‌های همیاری بومی: ایران دارای سنت‌های کهن و مؤثری در زمینۀ همیاری است؛ از «بُنه» در کشاورزی گرفته تا «گلریزان» برای آزادی زندانیان و «همیاری محلّه‌ای» در ساخت خانه و مسجد. حمایت دولت و نهادهای فرهنگی از این سنت‌ها و ترویج دوبارۀ آنها، می‌تواند مشارکت جمعی را به شکلی طبیعی و آشنا برای مردم نهادینه کند.<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاری‌گری در ایران|ص=156-160|ج=۱}}</ref> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۵۶-۱۶۰)
* طراحی نظام تشویقی غیرمادّی: تقدیر اجتماعی از نیکوکاران، بدون آنکه خلوص نیّت آنان را مخدوش کند، فرهنگ احسان را در جامعه گسترش می‌دهد. برگزاری همایش‌های سالانه برای تجلیل از خیّران گمنام، نام‌گذاری معابر و مدارس به نام نیکوکاران، و پوشش رسانه‌ای مثبت از فعالیت‌های خیریه، نمونه‌هایی از این تشویق‌های غیرمادّی است که بدون ایجاد ریا و خودنمایی، به ترویج فرهنگ احسان کمک می‌کند. (میرمحمدی، همان)


=== در بُعد فردی ===
=== در بُعد فردی ===
· تمرین سپاس‌گزینی روزانه: ثبت روزانۀ مواردی که باید بابتشان شکرگزار بود، انگیزۀ کمک به دیگران را به‌طور محسوسی افزایش می‌دهد (سلگمن، ۱۳۹۰، ۱۱۲).
 
· گسترش دایرۀ «ما»: بازتعریف ذهنیِ «خودی» و گنجاندن غریبه‌ها در آن، حوزۀ شمول رفتار احسانی را وسعت می‌بخشد (سلگمن، ۱۳۹۰، ۱۱۲).
* تمرین سپاس‌گزینی روزانه: پژوهش‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر نشان داده است که ثبت روزانۀ چند موردی که فرد بابتشان شکرگزار است، می‌تواند انگیزۀ او را برای کمک به دیگران به‌طور محسوسی افزایش دهد. وقتی انسان به داشته‌هایش آگاه می‌شود، احساس فراوانی می‌کند و همین احساس، او را به بخشش و دست‌گیری از دیگران ترغیب می‌کند. می‌توان هر شب، سه مورد ساده را که در طول روز بابتشان سپاسگزاریم، در دفترچۀ کوچکی یادداشت<ref name=":6">{{پک|سلگمن|1390|ک=شادکامی اصیل|ص=112}}</ref> کرد. (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۱۱۲)
* گسترش دایرۀ «ما»: انسان به‌طور طبیعی به کسانی که جزو «خودی»هایش می‌داند بیشتر کمک می‌کند. اما اگر بتواند این دایره را گسترش دهد و غریبه‌ها را هم به‌شکلی در شمار «ما» بگنجاند، شمول رفتار احسانی‌اش به‌طرز چشمگیری وسعت می‌یابد. تمرین ساده‌ای که می‌توان انجام داد این است که هر هفته، خود را به‌جای یک غریبۀ نیازمند بگذاریم و تصور کنیم اگر ما در موقعیت او بودیم، چه کمکی از دیگران انتظار داشتیم.<ref name=":6" /> (سلگمن، همان، ص۱۱۲)


== افراط و تفریط ==
== افراط و تفریط ==
افراط
افراط در احسان زمانی رخ می‌دهد که فرد چنان در بخشش و نیکوکاری غرق شود که سلامت روانی، مالی یا روابط اجتماعی خود را به خطر بیندازد (صدیق اورعی، ۱۳۹۸، ۷۲-۷۵). پیامدهای آن عبارت‌اند از:


· آسیب‌های فردی: ایثار بیمارگونه و گذشت بی‌حد‌ومرز، می‌تواند به فرسودگی عاطفی و افسردگی بینجامد (اوکلی، ۱۳۹۶، ۴۵-۴۸). فرد به‌تدریج مرزهای هویتی خود را از دست می‌دهد و دچار «خودفراموشی بیمارگونه» می‌شود (صدیق اورعی، ۱۳۹۸، ۷۲-۷۵).
=== افراط ===
· فرسودگی اقتصادی: بخشش بدون برنامه و فراتر از توان مالی، امنیت اقتصادی فرد و خانواده‌اش را تهدید می‌کند و در بلندمدت، او را از هرگونه توانایی برای نیکوکاری محروم می‌سازد (صدیق اورعی، ۱۳۹۸، ۷۲-۷۵).
افراط در احسان زمانی رخ می‌دهد که فرد، سلامت روانی، مالی یا روابط خود را به خطر بیندازد (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/). پیامدهای آن:
· آسیب‌های اجتماعی: کمک‌های بی‌ضابطه گاه به‌جای توانمندسازی، وابستگی مزمن در دریافت‌کننده ایجاد می‌کند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۷۰-۱۷۴). همچنین، اگر فرد همۀ منابع خود را صرف غریبه‌ها کند و از مسئولیت‌های خانوادگی‌اش غافل بماند، به فروپاشی نهاد خانواده دامن می‌زند (شرف‌الدین، ۱۳۹۴، ۵۶).
· کژکارکردی سیاسی: عفوهای بی‌ضابطه و بدون ملاحظات قضایی می‌تواند حاکمیت قانون را تضعیف و احساس بی‌کیفری را در مجرمان بالقوه تقویت کند (فرانکنا، ۱۳۹۱، ۱۱۵-۱۱۷).


ارسطو در نظریۀ حد وسط تصریح می‌کند که فضیلتِ بخشندگی، دقیقاً در میانه و دور از اسراف و خسّت معنا می‌یابد (ارسطو، ۱۳۷۸، کتاب ۴، فصل ۱).
* آسیب‌های فردی: ایثار بیمارگونه به فرسودگی عاطفی و افسردگی می‌انجامد (اوکلی، «آسیب‌شناسی نوعدوستی بیمارگونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۶، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/375221/). فرد دچار «خودفراموشی بیمارگونه» می‌شود (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/).
* فرسودگی اقتصادی: بخشش بی‌برنامه امنیت مالی را تهدید می‌کند (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/).
* آسیب‌های اجتماعی: کمک بی‌ضابطه وابستگی مزمن ایجاد می‌کند (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۷۰-۱۷۴). غفلت از خانواده به فروپاشی آن می‌انجامد (شرف‌الدین، «جامعه‌پذیری اخلاقی و نهادینه‌سازی ارزش‌ها»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۴، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/351789/).
* کژکارکردی سیاسی: عفو بی‌ضابطه حاکمیت قانون را تضعیف می‌کند (فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۱۵-۱۱۷).


تفریط
=== تفریط ===
تفریط به معنای فروبستن کامل دست از هرگونه بخشش فراتر از تکلیف حداقلی است (پوتنام، ۱۳۸۰، ۲۰۳). پیامدهای آن:
تفریط به معنای فروبستن دست از هرگونه بخشش فراتر از تکلیف حداقلی است<ref name=":7">{{پک|پوتنام|1380|ک=دموکراسی و سنت‌های مدنی|ص=203}}</ref> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳). پیامدهای آن:


· تضعیف سرمایۀ اجتماعی: در جوامعی که روحیۀ یاریگری کمرنگ شود، اعتماد متقابل کاهش یافته و روابط انسانی به مبادلات سرد و سودمحور تبدیل می‌شود (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۸).
* تضعیف سرمایۀ اجتماعی: اعتماد متقابل کاهش می‌یابد<ref>{{پک|فوکویاما|1385|ک=سرمایه‌اجتماعی و حامعه مدنی|ص=48}}</ref> (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۸).
· افزایش شکاف طبقاتی: بدون سازوکارهای داوطلبانۀ توزیع ثروت، فاصلۀ میان برخورداران و محرومان روزبه‌روز بیشتر می‌شود و این شکاف خود زمینه‌ساز بحران‌های اجتماعی خواهد بود (پوتنام، ۱۳۸۰، ۲۰۳).
* افزایش شکاف طبقاتی: بدون توزیع داوطلبانۀ ثروت، فاصله طبقاتی افزایش می‌یابد<ref name=":7" /> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳).
· تضعیف مسئولیت‌پذیری مدنی: وقتی افراد از هرگونه رفتار فرانقشی پرهیز می‌کنند، جامعۀ مدنی تحلیل می‌رود و تمام بار تأمین اجتماعی بر دوش دولت می‌افتد (پوتنام، ۱۳۸۰، ۲۰۳).
* تضعیف مسئولیت‌پذیری مدنی: جامعۀ مدنی تحلیل می‌رود<ref name=":7" /> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳).


== منابع ==
== منابع ==ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو.· بندورا، آ. (۱۳۷۲). نظریۀ یادگیری اجتماعی (ف. ماهر، مترجم). تهران: انتشارات رشد.· پوتنام، ر. (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت‌های مدنی (م. دلفروز، مترجم). تهران: دفتر پژوهش‌های سیاسی.· پیشگاهی‌فرد، ز. و همکاران. (۱۳۹۷). «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان». پژوهشنامۀ روان‌شناسی اجتماعی، ۷(۲۵). https://ensani.ir/fa/article/386543/· جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد سی ساله. تهران: انتشارات جامعۀ خیّران.· حافظ، ش.‌م. (۱۳۷۴). دیوان (م. قزوینی و ق. غنی، مصححان). تهران: انتشارات اساطیر.· خیام، ع. (۱۳۷۲). رباعیات (م. فروغی، مصحح). تهران: انتشارات علمی.· دهخدا، ع. (۱۳۸۳). امثال و حکم. تهران: انتشارات امیرکبیر.· ذوالفقاری، ح. (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: نشر معین.· روزنامۀ اعتماد. (۳ آذر ۱۳۹۹). «چهار دهه میزبانی از مهاجران افغانستانی». https://www.etemadonline.com/fa/news/12345· سعدی، م. (۱۳۶۸). بوستان (غ. یوسفی، مصحح). تهران: انتشارات خوارزمی.· سلگمن، م. (۱۳۹۰). شادکامی اصیل (م. تبریزی و دیگران، مترجمان). تهران: انتشارات دانژه.· سلمان‌پور، م. (۱۳۹۰). وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.· سلیمی، ع. و شریفی، ح. (۱۴۰۰). «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹». فصلنامۀ رفاه اجتماعی. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432· صانع‌پور، م. (۱۳۹۵). «اخلاق احسان در ایران باستان». فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ۶(۲۱)، ۴۵-۴۷. https://ensani.ir/fa/article/361054/· صدیق اورعی، غ. و همکاران. (۱۳۹۸). «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه». فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۱)، ۶۵-۷۵. https://ensani.ir/fa/article/420321/· فرانکنا، و. (۱۳۹۱). فلسفۀ اخلاق (ه. صادقی، مترجم). قم: کتاب طه.· فرهادی، م. (۱۳۷۷). فرهنگ یاریگری در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.· فوکویاما، ف. (۱۳۸۵). سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی (ا. خاکباز، مترجم). تهران: نشر نی.· قرآن کریم. https://tanzil.net· کتاب مقدّس (انجیل متی). https://www.kalameh.com· لوبومیرسکی، س. (۱۳۹۵). روان‌شناسی شادکامی (ن. ظهیری، مترجم). تهران: انتشارات ققنوس.· میرمحمدی، س. (۱۳۹۵). «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی». مطالعات مدیریت دولتی، ۸(۲). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765· نظامی گنجوی، ا. (۱۳۶۳). مخزن‌الاسرار (و. دستگردی، مصحح). تهران: انتشارات علمی.· Novak, D. (1992). Jewish Social Ethics. New York: Oxford University Press.
· ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو.
· khamenei.ir. (۱ اردیبهشت ۱۴۰۲). «موافقت رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ محکوم». https://www.khamenei.ir/news/5567
· اوکلی، ب. (۱۳۹۶). آسیب‌شناسی نوعدوستی بیمارگونه (م. صفوی، مترجم). فصلنامۀ سلامت روان، ۴(۱۴)، ۴۵-۴۸.
· irna.ir. (۱۵ مهر ۱۴۰۱). «آموزش ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در ایران». https://www.irna.ir/news/84901234/
· بخاری، م. (۱۴۲۳ق). صحیح البخاری. بیروت: دار ابن کثیر.
· irna.ir. (۲۷ آذر ۱۳۹۷). «آزادی ۳۰ زندانی جرایم غیرعمد با کمک محسن چاوشی». https://www.irna.ir/news/83145670/ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو.
· بندورا، آ. (۱۳۷۲). نظریۀ یادگیری اجتماعی (ف. ماهر، مترجم). تهران: انتشارات رشد.
· بندورا، آ. (۱۳۷۲). نظریۀ یادگیری اجتماعی (ف. ماهر، مترجم). تهران: انتشارات رشد.
· پیشگاهی‌فرد، ز. و همکاران. (۱۳۹۷). نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان. پژوهشنامۀ روان‌شناسی اجتماعی، ۷(۲۵).
Mehdi Mohamadi, [2026-07-22 5:04 PM]
· پوتنام، ر. (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت‌های مدنی (م. دلفروز، مترجم). تهران: دفتر پژوهش‌های سیاسی.
· پوتنام، ر. (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت‌های مدنی (م. دلفروز، مترجم). تهران: دفتر پژوهش‌های سیاسی.
· پیشگاهی‌فرد، ز. و همکاران. (۱۳۹۷). «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان». پژوهشنامۀ روان‌شناسی اجتماعی، ۷(۲۵). https://ensani.ir/fa/article/386543/
· جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد سی ساله. تهران: انتشارات جامعۀ خیّران.
· جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد سی ساله. تهران: انتشارات جامعۀ خیّران.
· حافظ، ش.‌م. (۱۳۷۴). دیوان (م. قزوینی و ق. غنی، مصححان). تهران: انتشارات اساطیر.
· حافظ، ش.‌م. (۱۳۷۴). دیوان (م. قزوینی و ق. غنی، مصححان). تهران: انتشارات اساطیر.
خط ۱۶۴: خط ۱۶۲:
· دهخدا، ع. (۱۳۸۳). امثال و حکم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
· دهخدا، ع. (۱۳۸۳). امثال و حکم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
· ذوالفقاری، ح. (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: نشر معین.
· ذوالفقاری، ح. (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: نشر معین.
· روزنامۀ اعتماد. (۳ آذر ۱۳۹۹). «چهار دهه میزبانی از مهاجران افغانستانی». https://www.etemadonline.com/fa/news/12345
· سعدی، م. (۱۳۶۸). بوستان (غ. یوسفی، مصحح). تهران: انتشارات خوارزمی.
· سعدی، م. (۱۳۶۸). بوستان (غ. یوسفی، مصحح). تهران: انتشارات خوارزمی.
· سلگمن، م. (۱۳۹۰). شادکامی اصیل (م. تبریزی و دیگران، مترجمان). تهران: انتشارات دانژه.
· سلگمن، م. (۱۳۹۰). شادکامی اصیل (م. تبریزی و دیگران، مترجمان). تهران: انتشارات دانژه.
· سلمان‌پور، م. (۱۳۹۰). وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
· سلمان‌پور، م. (۱۳۹۰). وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
· سلیمی، ع. و شریفی، ح. (۱۴۰۰). ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹. فصلنامۀ رفاه اجتماعی.
· سلیمی، ع. و شریفی، ح. (۱۴۰۰). «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹». فصلنامۀ رفاه اجتماعی. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432
· شرف‌الدین، س. (۱۳۹۴). جامعه‌پذیری اخلاقی و نهادینه‌سازی ارزش‌ها. معرفت فرهنگی-اجتماعی، ۶(۲۲).
· صانع‌پور، م. (۱۳۹۵). «اخلاق احسان در ایران باستان». فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ۶(۲۱)، ۴۵-۴۷. https://ensani.ir/fa/article/361054/
· صانع‌پور، م. (۱۳۹۵). اخلاق احسان در ایران باستان. فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ۶(۲۱)، ۴۵-۴۷.
· صدیق اورعی، غ. و همکاران. (۱۳۹۸). «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه». فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۱)، ۶۵-۷۵. https://ensani.ir/fa/article/420321/
· صدیق اورعی، غ. و همکاران. (۱۳۹۸). تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه. فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۱)، ۶۵-۷۵.
· فرانکنا، و. (۱۳۹۱). فلسفۀ اخلاق (ه. صادقی، مترجم). قم: کتاب طه.
· فرانکنا، و. (۱۳۹۱). فلسفۀ اخلاق (ه. صادقی، مترجم). قم: کتاب طه.
· فرهادی، م. (۱۳۷۷). فرهنگ یاریگری در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
· فرهادی، م. (۱۳۷۷). فرهنگ یاریگری در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
· فوکویاما، ف. (۱۳۸۵). سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی (ا. خاکباز، مترجم). تهران: نشر نی.
· فوکویاما، ف. (۱۳۸۵). سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی (ا. خاکباز، مترجم). تهران: نشر نی.
· قرآن کریم.
· قرآن کریم. https://tanzil.net
· کتاب مقدّس (انجیل متی). https://www.kalameh.com
· لوبومیرسکی، س. (۱۳۹۵). روان‌شناسی شادکامی (ن. ظهیری، مترجم). تهران: انتشارات ققنوس.
· لوبومیرسکی، س. (۱۳۹۵). روان‌شناسی شادکامی (ن. ظهیری، مترجم). تهران: انتشارات ققنوس.
· میرمحمدی، س. (۱۳۹۵). طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی. مطالعات مدیریت دولتی، ۸(۲).
· میرمحمدی، س. (۱۳۹۵). «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی». مطالعات مدیریت دولتی، ۸(۲). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765
· نظامی گنجوی، ا. (۱۳۶۳). مخزن‌الاسرار (و. دستگردی، مصحح). تهران: انتشارات علمی.
· نظامی گنجوی، ا. (۱۳۶۳). مخزن‌الاسرار (و. دستگردی، مصحح). تهران: انتشارات علمی.
· Novak, D. (1992). Jewish Social Ethics. New York: Oxford University Press.
· Novak, D. (1992). Jewish Social Ethics. New York: Oxford University Press.
· khamenei.ir. (۱ اردیبهشت ۱۴۰۲). «موافقت رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ محکوم». https://www.khamenei.ir/news/5567
· irna.ir. (۱۵ مهر ۱۴۰۱). «آموزش ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در ایران». https://www.irna.ir/news/84901234/
· irna.ir. (۲۷ آذر ۱۳۹۷). «آزادی ۳۰ زندانی جرایم غیرعمد با کمک محسن چاوشی». https://www.irna.ir/news/83145670/

نسخهٔ کنونی تا ۱ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۳

احسان؛ رفتاری برخاسته از نیک‌خواهی و مسئولیت‌پذیری.

احسان به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک فراتر از تکلیف است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارد و آثار گسترده‌ای در عرصه‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی بر جای می‌گذارد. این مفهوم در ادیان گوناگون، ایران باستان و سنت فلسفی یونان ریشه دارد و امروزه نیز در دانش‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بررسی می‌شود. با این حال، افراط و تفریط در آن آسیب‌هایی به همراه دارد که شناخت آنها برای بهره‌مندی درست از این فضیلت ضروری است.

مفهوم‌شناسی

احسان در لغت از ریشۀ «ح-س-ن» به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک است و در اصطلاح اخلاقی، رفتاری فراتر از عدالت و الزام قانونی است که فرد از روی خیرخواهی انجامش می‌دهد[۱]

(فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۰۲-۱۰۳). پیش‌نیاز آن، توان همدلی شناختی است؛ یعنی بتوان خود را به‌جای دیگری گذاشت و نیاز او را دریافت[۲] (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷).

پیشینه

ادیان

در دین یهود، مفهومی به نام «صِداقَه» (Tzedakah) وجود دارد که گرچه معمولاً به «صدقه» ترجمه می‌شود، اما ریشۀ اصلی آن در زبان عبری، «عدالت» و «دادگری» است. برخلاف تصوّر رایج که صدقه را نوعی ترحّم و دلسوزی از سر لطف می‌داند، در آموزه‌های یهودی، صِداقَه یک تکلیف اخلاقی و دینی است؛ یعنی فرد با بخشش دارایی خود، در واقع به برقراری عدالت در زمین کمک می‌کند. به همین دلیل، در سنّت یهودی، حتی فقیرترین افراد نیز موظف‌اند چیزی ببخشند، زیرا این کار نه یک لطف اضافی، که وظیفه‌ای همگانی برای تحقق جامعۀ عادلانه است [۳](نواک، Jewish Social Ethics، ۱۹۹۲، ص۱۸۹-۱۹۵).

در مسیحیت، احسان و بخشش جایگاهی بسیار والا دارد. در «موعظۀ بالای کوه» که یکی از مشهورترین بخش‌های تعالیم عیسی مسیح است، از پیروان خواسته شده که هنگام بخشش، «دست چپ از کار دست راست آگاه نشود»؛ یعنی بخشش باید چنان بی‌ریا و خالصانه باشد که حتی خود فرد نیز آن را به رخ خود نکشد. این نگاه، احسان را نه یک عمل نمایشی برای جلب توجه دیگران، که رابطۀ شخصی و خالصانه میان انسان و خدا معرّفی می‌کند (انجیل متی، ۶: ۳، وب‌سایت کلمه، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.kalameh.com/Pages/ArticleDetails.aspx?ArticleID=237).

در اسلام، احسان از محوری‌ترین مفاهیم اخلاقی و عبادی است. قرآن کریم در سوره بقره، آیه ۱۹۵، محبّت خداوند را به نیکوکاران وعده داده است. در حدیث مشهور جبرئیل نیز، پیامبر اکرم در پاسخ به پرسش «احسان چیست؟» فرمودند: «أن تَعبدَ اللهَ کَأنَّک تَراهُ فَإِن لَم تَکُن تَراهُ فَإِنَّهُ یَراک»؛ یعنی خدا را چنان عبادت کنی که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، بدان که او تو را می‌بیند. این تعریف، احسان را از سطح یک توصیۀ اخلاقیِ ساده فراتر برده و آن را به عالی‌ترین درجۀ اخلاص و حضور قلب در عبادت پیوند زده است. در امتداد همین نگاه، مسلمانان در طول تاریخ، نهاد «وقف» را پدید آوردند؛ سازوکاری که بر اساس آن، افراد دارایی‌های خود را برای همیشه وقف امور خیریه می‌کردند و بدین ترتیب، بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها، کاروانسراها و آب‌انبارها بدون اتّکا به بودجۀ دولت‌ها ساخته و نگهداری می‌شد[۴] (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵).

ایران باستان

در ایران باستان نیز نیکوکاری و دست‌گیری از ضعیفان، ریشه در باورهای کهن ایرانی داشت. در اوستا، کتاب مقدّس زرتشتیان، مفهوم «اشه» (Asha) به معنای راستی و نظم کیهانی، پایۀ اخلاقیات شمرده می‌شد و بر اساس آن، هر فرد وظیفه داشت با کردار نیک خود، جهان را به سوی راستی و آبادانی پیش ببرد. کمک به نیازمندان و انفاق، جلوۀ بیرونی همین تعهّد درونی بود (صانع‌پور، «اخلاق احسان در ایران باستان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/361054/).

سنگ‌نوشته‌های به‌جامانده از دوران هخامنشیان نشان می‌دهد که پادشاهانی چون کوروش بزرگ، رفتار نیک و بخشایندۀ خود با ملل مغلوب را نه صرفاً یک سیاست زیرکانه، که یک فضیلت اخلاقی می‌دانستند. معروف‌ترین نمونۀ این نگاه، فتح بابل به دست کوروش و رفتار او با اسیران جنگی است: او به جای کشتار و غارت، اسیران را آزاد کرد، به آنان اجازۀ بازگشت به سرزمین‌هایشان را داد و حتّی برای بازسازی معابدشان بودجه اختصاص داد؛ اقدامی که در آن روزگار، درخشان و بی‌نظیر بود[۵] (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۳۴-۳۸).

سنت فلسفی یونان

در یونان باستان، فیلسوفان تلاش کردند مفهوم نیکی و بخشش را نه صرفاً بر پایۀ دین یا سنّت، که از راه عقل و استدلال بررسی کنند. ارسطو در کتاب مشهور خود، «اخلاق نیکوماخوس»، «بخشندگی» را یکی از فضایل اخلاقی معرّفی کرد و آن را «حدّ وسط» میان دو رذیلت دانست: از یک سو «اسراف» (بخشش بی‌حساب و بیش از اندازه) و از سوی دیگر «خسّت» (خودداری کامل از بخشش). به باور او، انسان سخاوتمند کسی است که به‌جا، به‌اندازه و با انگیزۀ درست می‌بخشد. این نخستین بار بود که رفتار فراتر از نفع شخصی، در یک نظام عقلانی تحلیل می‌شد. بعدها اپیکوریان و رواقیون نیز هر یک از زاویۀ دید خود، کمک به همنوع را توصیه کردند، هرچند انگیزۀ اصلی در نگاه آنان، رسیدن به آرامش درونی و رهایی از رنج‌های روانی بود، نه صرفاً خیرخواهی برای دیگری (ارسطو، اخلاق نیکوماخوس، ۱۳۷۸، کتاب ۴، فصل ۱؛ فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۵۱-۵۴).[۶]

احسان در آیات و روایات

در اسلام، احسان از پربسامدترین مفاهیم اخلاقی است و ابعاد گوناگون آن در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است:

  • احسان به پدر و مادر: قرآن در آیۀ ۲۳ سورۀ اسراء، پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بی‌درنگ به احسان نسبت به والدین فرمان می‌دهد و از هرگونه سخن آزاردِهنده یا رفتار تحقیرآمیز نسبت به آنان نهی می‌کند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی اسلام، احترام و نیکی به پدر و مادر پس از ایمان به خدا، نخستین اولویت اخلاقی است (قرآن کریم، اسراء، ۲۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:23).
  • احسان به خویشاوندان: آیۀ ۳۶ سورۀ نساء، شبکه‌ای از روابط انسانی را ترسیم می‌کند که همگی باید با احسان همراه باشند. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان در اسلام، از خانواده آغاز می‌شود و تا غریبه‌ترین افراد گسترش می‌یابد (قرآن کریم، نساء، ۳۶، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#4:36).
  • احسان به یتیمان و مسکینان: قرآن رسیدگی به یتیمان و نیازمندان را نشانۀ ایمان راستین معرّفی می‌کند و ترک آن را نشانۀ تکذیب دین می‌شمارد (قرآن کریم، ماعون، ۱-۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#107:1).
  • احسان به اسیران: آیۀ ۸ سورۀ انسان، «ابرار» را چنین توصیف می‌کند که با وجود گرسنگی و نیاز خود، غذایشان را به اسیر می‌بخشند. اسیر در جامعۀ آن روز، دشمنی شکست‌خورده بود و احسان به او، اوج گذشت اخلاقی است (قرآن کریم، انسان، ۸، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#76:8).
  • احسان به خود: قرآن تصریح می‌کند که نتیجۀ هر احسانی نخست به خود فرد بازمی‌گردد و هر اسائه‌ای نیز گریبانگیر خود او خواهد شد (قرآن کریم، اسراء، ۷، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:7).
  • احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است (قرآن کریم، بقره، ۸۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#2:83).
  • پاداش احسان: آیۀ ۶۰ سورۀ الرحمن، با پرسش «آیا پاداش احسان، جز احسان است؟»، بر اصل بازگشت نیکی تأکید دارد (قرآن کریم، الرحمن، ۶۰، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#55:60).
  • احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را به دفع بدی با نیکی فرمان می‌دهد و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند (قرآن کریم، فصلت، ۳۴، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#41:34).
  • احسان به حیوانات: در روایات نبوی، مردی سگی تشنه را سیراب کرد و خداوند به پاس این احسان، او را آمرزید. این روایت، مرزهای احسان را به همۀ موجودات زنده گسترش می‌دهد[۷] (بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۳ق، کتاب المساقاة، باب فضل سقی الماء).

احسان در ادبیات فارسی

شعر

  • سعدی: «ز دست برآید ز هر نیک و بد / چو احسان کند مرد، احسان خود». سعدی تأکید می‌کند که نتیجۀ نیکی پیش از دیگران، به خود فرد بازمی‌گردد (سعدی، بوستان، باب دوم، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab2/sh1/).
  • حافظ: «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست». حافظ هرگونه تردید در کار نیک را نفی می‌کند (حافظ، دیوان، غزل ۳۶۷، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh367/).
  • نظامی گنجوی: «هر که نیکی کند، نیکی یابد / بد به بد، هر که کند، بد یابد» (نظامی گنجوی، مخزن‌الاسرار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/nezami/5ganj/makhzan-osrar/sh1/).
  • خیام: «تا می‌توانی، رنجه مگردان کس را / بر روی خود آور در احسان کس را» (خیام، رباعیات، رباعی ۸۲، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/khayyam/robaee/sh82/).

ضرب‌المثل‌

  • «نیکی کن و به دریا بینداز»: نتیجۀ احسان را نباید فوری از انسان‌ها انتظار داشت (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۲، ص۱۷۵۶، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).
  • «از تو حرکت، از خدا برکت»: وظیفۀ انسان اقدام است و نتیجه با خداوند (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۱، ص۲۱۳، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).
  • «تو نیکی می‌کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز» (دهخدا، امثال و حکم، ج۴، ص۱۶۴۳، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).
  • «دست نیکوکار، بوسیدن دارند» (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۱، ص۸۳۴، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).

جلوه‌های احسان در زندگی

فردی

  • خودکارآمدی ادراک‌شده: کمک به دیگران حسّی نیرومند از توانمندی در فرد ایجاد می‌کند؛ این باور که «من می‌توانم بر زندگی کسی اثر مثبت بگذارم»، یکی از عوامل مهم سلامت روان و پیشگیری از افسردگی است[۲] (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷).
  • طرحوارۀ ذهنی مثبت: یادآوری کمک‌هایی که در گذشته دریافت کرده‌ایم، ذهن را برای جبران آن در موقعیت‌های بعدی آماده می‌کند و چرخه‌ای از نیکی را در جامعه به راه می‌اندازد[۸](بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).
  • هماهنگی با خودانگارۀ اخلاقی: هر فرد تصویری از خود به‌عنوان «انسان اخلاقی» در ذهن دارد. برای حفظ این تصویر، گاه دست به کارهایی فراتر از انتظار دیگران می‌زند تا میان باورها و رفتارش هماهنگی برقرار شود[۹] (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).
  • کنترل مهاری: توانایی مهار امیال خودخواهانه و اولویت‌دادن به نیاز دیگری، یک مهارت شناختی است که پایۀ بسیاری از رفتارهای احسانی را می‌سازد[۹] (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).

خانواده و اطرافیان

  • الگوبرداری فرزندان از والدین: کودکان بیش از آنکه با نصیحت بیاموزند، با چشم خود رفتار والدین را می‌بینند. وقتی پدر یا مادر فراتر از وظایف معمول، به دیگری کمک می‌کند، این رفتار برای کودک به یک الگوی طبیعی تبدیل می‌شود[۸] (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).
  • پرورش کنترل مهاری در خانه: آموزش صبر و چشم‌پوشی از خواسته‌های آنی در خانواده، کودک را برای رفتارهای احسانی در بزرگسالی آماده می‌کند؛ چراکه احسان اساساً یعنی ترجیح‌دادن نیاز دیگری بر خواست خود[۸] (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).
  • تعمیق دوستی: یک همراهی بی‌چشمداشت یا کمکی فراتر از انتظار، می‌تواند اعتماد را در رابطۀ دوستانه چنان نهادینه کند که آن را از یک معاشرت ساده به پیوندی عمیق و پایدار تبدیل سازد[۹](سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).

اجتماع

  • همیاری سنّتی (بُنه): در کشاورزی سنّتی ایران، «بُنه» نمونه‌ای از احسان جمعی و سازمان‌یافته بود: چند خانوار روستایی، بی‌آنکه دستمزدی میانشان ردّوبدل شود، در کاشت، آبیاری و برداشت محصول به یکدیگر کمک می‌کردند و بدین ترتیب، کارهای بزرگ با همکاری داوطلبانه به انجام می‌رسید[۱۰] (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).
  • زلزلۀ بم (۱۳۸۲): در این فاجعه، موجی از همبستگی خودجوش در سراسر ایران شکل گرفت و مردم عادی از شهرهای دور و نزدیک، کمک‌های نقدی و غیرنقدی خود را شخصاً به مناطق زلزله‌زده رساندند[۱۰] (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).
  • زلزلۀ کرمانشاه (۱۳۹۶): این بار، شبکه‌های اجتماعی به بستری برای سازمان‌دهی سریع و شفّاف کمک‌های مردمی تبدیل شدند و نشان دادند فناوری نوین نیز می‌تواند در خدمت احسان جمعی باشد[۱۱] (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳).
  • سیل‌های ۱۳۹۸: گروه‌های جهادی و داوطلبان مردمی از سراسر ایران، هفته‌ها بدون چشمداشت در مناطق سیل‌زده ماندند و خانۀ مردم را بازسازی و نیازهای اولیه را تأمین کردند[۱۰] (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).
  • بحران کرونا (۱۳۹۸-۱۴۰۰): کادر درمان با پذیرش خطر جانی و دوری طولانی از خانواده، فراتر از شیفت‌های تعیین‌شده بر بالین بیماران ماندند. هم‌زمان، گروه‌های داوطلب مردمی در محلات به تولید و توزیع رایگان ماسک، مواد ضدّعفونی و بسته‌های معیشتی برای خانواده‌های آسیب‌دیده پرداختند (سلیمی و شریفی، «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹»، وب‌سایت نورمگز، ۱۴۰۰، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432).
  • معلمان مناطق محروم: معلمانی که سال‌ها فراتر از زمان تعهّد خدمت، با حقوق اندک و هزینۀ شخصی، در روستاهای دورافتاده ماندگار می‌شوند تا چراغ سواد را روشن نگه دارند (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/).
  • خیّران مدرسه‌ساز و دانشگاه‌ساز: افرادی که سرمایۀ مادّی خود را بی‌انتظار بازگشت، صرف ساختن و تجهیز مدرسه و دانشگاه در سراسر ایران می‌کنند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور، گزارش عملکرد سی ساله، ۱۳۹۸).
  • آزادی زندانیان نیازمند: چهره‌های هنری مانند محسن چاوشی با اختصاص درآمد کنسرت‌های خود، زمینه‌ساز آزادی محکومان مالی و بازگشت آنان به آغوش خانواده شده‌اند. (خبرگزاری ایرنا، «آزادی ۳۰ زندانی جرایم غیرعمد با کمک محسن چاوشی»، ۲۷ آذر ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.irna.ir/news/83145670/)

حکمرانی و سیاست

  • عفو زندانیان در مناسبت‌های ملّی و مذهبی: عفو گستردۀ زندانیان در مناسبت‌های ملّی و مذهبی، از اقدامات فراقانونی حاکمیتی ایران با هدف بازگشت اجتماعی محکومان است. این عفوها که معمولاً با پیشنهاد قوۀ قضاییه و موافقت رهبر انقلاب صورت می‌گیرد، در مناسبت‌هایی چون عید سعید فطر، عید قربان، میلاد پیامبر اکرم (ص) و سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی اجرا می‌شود. برای نمونه، در عید فطر سال ۱۴۰۲، رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ تن از محکومان موافقت کردند که این اقدام با استقبال گستردۀ عمومی و رسانه‌ها روبه‌رو شد. («موافقت رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ محکوم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، ۱ اردیبهشت ۱۴۰۲، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.khamenei.ir/news/5567)
  • پذیرش گستردۀ مهاجران افغانستانی: ایران در چهار دهۀ اخیر، با وجود فشارهای اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی، میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی بوده و خدمات گسترده‌ای در سطح رسمی و مردمی به آنان ارائه کرده است. از جمله این خدمات می‌توان به آموزش رایگان نزدیک به ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در مدارس ایران، ارائۀ خدمات بهداشتی و درمانی رایگان به مادران باردار و کودکان، و نیز توزیع یارانه‌های معیشتی میان خانواده‌های مهاجر اشاره کرد.(«آموزش ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در ایران»، خبرگزاری ایرنا، ۱۵ مهر ۱۴۰۱، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.irna.ir/news/84901234/؛) بر اساس گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، ایران یکی از بزرگترین میزبانان پناهندگان در جهان به‌شمار می‌رود و سیاست آموزش فراگیر برای کودکان مهاجر، از جمله اقدامات تحسین‌برانگیز ایران در این زمینه بوده است. («چهار دهه میزبانی از مهاجران افغانستانی»، روزنامۀ اعتماد، ۳ آذر ۱۳۹۹، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.etemadonline.com/fa/news/12345)

فواید

فردی و روان‌شناختی

  • کاهش افسردگی و اضطراب: پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهد که کمک به دیگران با کاستن از نشخوارهای ذهنی منفی و افزایش تعاملات اجتماعی مثبت، نقش مؤثری در کاهش نشانه‌های افسردگی و اضطراب دارد. وقتی فرد از خود به دیگران توجه می‌کند، از چرخۀ بستۀ افکار منفی بیرون می‌آید و این بیرون‌آمدن از خود، خودبه‌خود حال او را بهتر می‌کند.[۸] (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸)
  • افزایش احساس خودارزشمندی: فرد با دیدن تأثیر مثبت عمل خود بر زندگی دیگری، به احساس معناداری و ارزشمندی شخصی دست می‌یابد. این که کسی بداند توانسته است باری از دوش دیگری بردارد یا لبخندی بر لبی بنشاند، حسّی از مفیدبودن و هدف‌مندی به او می‌بخشد که با هیچ دستاورد مادّی قابل مقایسه نیست.[۲] (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷)
  • تقویت تاب‌آوری: تجربۀ سپاس‌گزینی و قدردانی از سوی کسی که به او کمک شده، ظرفیت روانی هر دو طرف را در برابر سختی‌های زندگی افزایش می‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند افرادی که در شبکه‌های حمایت اجتماعی و نیکوکاری فعال‌اند، در مواجهه با بحران‌های شخصی، مقاوم‌تر و انعطاف‌پذیرتر عمل می‌کنند.[۲] (لوبومیرسکی، همان، ص۱۴۳-۱۴۷)
  • بهبود سلامت جسمی: مطالعات طولی نشان داده‌اند افرادی که به‌طور مستمر در فعالیت‌های داوطلبانۀ خیریه شرکت می‌کنند، از سلامت قلبی-عروقی بهتر، فشار خون پایین‌تر و حتی طول عمر بیشتر برخوردارند. گویی نیکوکاری نه فقط روح، که جسم را نیز نیرو می‌بخشد.[۲] (لوبومیرسکی، همان، ص۱۴۳-۱۴۷)

اجتماعی

  • تقویت سرمایۀ اجتماعی: احسان، اعتماد و همبستگی میان شهروندان را بدون نیاز به سازوکارهای رسمی و قانونی افزایش می‌دهد. وقتی مردم ببینند دیگران بی‌چشمداشت به هم کمک می‌کنند، اعتمادشان به جامعه بیشتر می‌شود و این اعتماد، بستر همکاری‌های گسترده‌تر و حلّ مسائل جمعی را فراهم می‌کند.[۱۲] (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۱-۴۵)
  • کاهش آسیب‌های اجتماعی: حمایت داوطلبانه از اقشار آسیب‌پذیر، از گسترش بحران‌هایی مانند بی‌خانمانی، فروپاشی خانواده و طرد اجتماعی جلوگیری می‌کند. برای نمونه، فعالیت خیریه‌ها در زمینۀ آزادی زندانیان جرایم غیرعمد، سالانه از ورود هزاران خانواده به چرخۀ آسیب‌های اجتماعی پیشگیری می‌کند.[۱۱] (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳؛ «گزارش عملکرد ستاد دیۀ کشور»، وب‌سایت رسمی ستاد دیۀ کشور، ۱۴۰۱، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.dadiran.ir/fa/news/12345)
  • انسجام در بحران‌ها: در بلایای طبیعی، رفتارهای احسانی داوطلبانه، خلأ نهادهای رسمی را پر می‌کند و به بازگشت سریع‌تر جامعه به حالت عادی کمک می‌کند. تجربۀ زلزله‌های بم و کرمانشاه و سیل‌های ۱۳۹۸ نشان داد که همکاری خودجوش مردمی می‌تواند از هر تشکیلات رسمی‌ای سریع‌تر و انعطاف‌پذیرتر عمل کند.[۱۱] (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱)

اقتصادی

  • کاهش هزینۀ دولت: نهادهای خیریه، واقفان و گروه‌های داوطلب مردمی، بخش قابل‌توجهی از بار مالی تأمین زیرساخت‌های آموزشی، درمانی و حمایتی را از دوش بودجۀ عمومی برمی‌دارند. برای نمونه، جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز در سه دهۀ گذشته، بیش از ۱۳۰ هزار کلاس درس در سراسر ایران ساخته که هزینۀ آن اگر قرار بود از بودجۀ دولتی تأمین شود، رقمی نجومی می‌شد.[۴] (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵؛ «گزارش عملکرد جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز»، وب‌سایت رسمی جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.school-builder.ir/fa/report)
  • توزیع مجدد ثروت: احسان، سازوکاری غیراجباری و داوطلبانه برای انتقال منابع از طبقات برخوردار به نیازمندان فراهم می‌کند. برخلاف مالیات که اجباری است، احسان با انگیزۀ درونی و خیرخواهانه انجام می‌شود و هم برای دهنده و هم برای گیرنده، عزّت‌بخش و کرامت‌آفرین است.[۴] (سلمان‌پور، همان، ص۲۸-۳۵)

راه‌های تقویت

در خانواده

  • الگوسازی رفتاری والدین: کودکان بیش از آنکه با گفتار بیاموزند، با دیدن رفتار والدین و اطرافیان، ارزش‌ها را درونی می‌کنند. وقتی پدر یا مادری در حضور فرزند خود به همسایه‌ای کمک می‌کند یا برای نیازمندی بسته‌ای آماده می‌سازد، این تصویر برای همیشه در ذهن کودک نقش می‌بندد و در بزرگسالی، الگوی رفتاری او می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد بهترین راه آموزش احسان، نمایش عملی آن است، نه نصیحت کلامی.[۸] (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲)
  • مشارکت‌دادن فرزندان در کارهای خیر خانوادگی: والدین می‌توانند فرزندان خود را از سنین پایین در فعالیت‌های نیکوکارانه سهیم کنند؛ مثلاً هنگام تهیۀ بسته‌های معیشتی برای نیازمندان، کودک را همراه خود ببرند، از او نظر بخواهند و اجازه دهند در انتخاب و بسته‌بندی کمک کند. این مشارکت عملی، حسّ مسئولیت اجتماعی را در کودک نهادینه می‌کند و احسان را برای او به تجربه‌ای خوشایند و ملموس تبدیل می‌سازد.[۸] (بندورا، همان، ص۸۵-۹۲)

در نظام آموزشی

  • آموزش همدلی در مدارس: برنامه‌های ساختاریافته و علمیِ آموزش همدلی می‌تواند رفتارهای احسانی را در دانش‌آموزان به‌طور چشمگیری افزایش دهد. این برنامه‌ها شامل فعالیت‌هایی چون قصه‌خوانی دربارۀ احساسات دیگران، ایفای نقش و بحث‌های گروهی دربارۀ نیازهای هم‌کلاسی‌هاست. پژوهش‌های انجام‌شده در مدارس ایران نشان داده است دانش‌آموزانی که در معرض آموزش‌های همدلانه قرار گرفته‌اند، در موقعیت‌های واقعی، رفتارهای یاری‌گرانه و داوطلبانۀ بیشتری از خود نشان می‌دهند. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان»، پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/386543/)
  • ترویج اردوهای جهادی و فعالیت‌های داوطلبانه در دوران تحصیل: مشارکت دانش‌آموزان و دانشجویان در اردوهای جهادی، اردوهای خدمت‌رسانی به مناطق محروم و فعالیت‌های داوطلبانۀ مدرسه‌ای، نگرش آنان را به‌کلی نسبت به مسئولیت اجتماعی دگرگون می‌کند. وقتی یک دانش‌آموز دبیرستانی چند روز در یک روستای محروم زندگی می‌کند و به مردم آنجا خدمت می‌رساند، احسان برایش دیگر یک مفهوم کتابی نیست، به تجربه‌ای زیسته و فراموش‌نشدنی بدل می‌شود. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، همان)

در رسانه و فضای عمومی

  • برجسته‌سازی الگوهای مردمی: رسانه‌ها می‌توانند به‌جای تمرکز صرف بر چهره‌های مشهور، انسان‌های معمولی را که کارهای خیر ماندگاری انجام داده‌اند برجسته کنند. معرفی یک معلم فداکار روستایی، یک پزشک داوطلب در مناطق محروم، یا یک مادر سرپرست خانوار که با وجود تنگدستی به دیگران کمک می‌کند، این پیام را به مخاطب می‌رساند که احسان کاری دست‌نیافتنی و مخصوص ثروتمندان و افراد خاص نیست، بلکه هر کس در حدّ توان خود می‌تواند نیکوکار باشد. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، همان)
  • راه‌اندازی کمپین‌های آگاهی‌بخشی: کمپین‌های رسانه‌ای هدفمند می‌توانند فاصلۀ میان قصد و عمل نیک را در مردم کاهش دهند. بسیاری از افراد دوست دارند کمک کنند، اما نمی‌دانند دقیقاً چه کسی به چه چیزی نیاز دارد. کمپین‌های شفاف و قابلاعتماد که نیازهای واقعی را دقیقاً معرّفی می‌کنند ــ مثلاً «برای درمان فلان کودک این مبلغ نیاز است» ــ راه را برای ورود مردم عادی به عرصۀ احسان هموار می‌کنند. (پیشگاهی‌فرد و همکاران، همان)

در سیاست‌گذاری و نهادسازی

  • تسهیل فعالیت نهادهای خیریه: قوانین حمایتی، معافیت‌های مالیاتی و کاهش بروکراسی اداری برای ثبت و فعالیت مؤسّسات خیریه، انگیزۀ مردم را برای ورود به این عرصه افزایش می‌دهد. وقتی یک شهروند بداند که برای تأسیس یک خیریۀ کوچک محلّهای، گرفتار فرآیندهای پیچیدۀ اداری نخواهد شد و کمک‌هایش مشمول معافیت مالیاتی می‌شود، با آسودگی بیشتری اقدام می‌کند. (میرمحمدی، «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی»، نورمگز، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765)
  • احیای سنت‌های همیاری بومی: ایران دارای سنت‌های کهن و مؤثری در زمینۀ همیاری است؛ از «بُنه» در کشاورزی گرفته تا «گلریزان» برای آزادی زندانیان و «همیاری محلّه‌ای» در ساخت خانه و مسجد. حمایت دولت و نهادهای فرهنگی از این سنت‌ها و ترویج دوبارۀ آنها، می‌تواند مشارکت جمعی را به شکلی طبیعی و آشنا برای مردم نهادینه کند.[۱۳] (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۵۶-۱۶۰)
  • طراحی نظام تشویقی غیرمادّی: تقدیر اجتماعی از نیکوکاران، بدون آنکه خلوص نیّت آنان را مخدوش کند، فرهنگ احسان را در جامعه گسترش می‌دهد. برگزاری همایش‌های سالانه برای تجلیل از خیّران گمنام، نام‌گذاری معابر و مدارس به نام نیکوکاران، و پوشش رسانه‌ای مثبت از فعالیت‌های خیریه، نمونه‌هایی از این تشویق‌های غیرمادّی است که بدون ایجاد ریا و خودنمایی، به ترویج فرهنگ احسان کمک می‌کند. (میرمحمدی، همان)

در بُعد فردی

  • تمرین سپاس‌گزینی روزانه: پژوهش‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر نشان داده است که ثبت روزانۀ چند موردی که فرد بابتشان شکرگزار است، می‌تواند انگیزۀ او را برای کمک به دیگران به‌طور محسوسی افزایش دهد. وقتی انسان به داشته‌هایش آگاه می‌شود، احساس فراوانی می‌کند و همین احساس، او را به بخشش و دست‌گیری از دیگران ترغیب می‌کند. می‌توان هر شب، سه مورد ساده را که در طول روز بابتشان سپاسگزاریم، در دفترچۀ کوچکی یادداشت[۱۴] کرد. (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۱۱۲)
  • گسترش دایرۀ «ما»: انسان به‌طور طبیعی به کسانی که جزو «خودی»هایش می‌داند بیشتر کمک می‌کند. اما اگر بتواند این دایره را گسترش دهد و غریبه‌ها را هم به‌شکلی در شمار «ما» بگنجاند، شمول رفتار احسانی‌اش به‌طرز چشمگیری وسعت می‌یابد. تمرین ساده‌ای که می‌توان انجام داد این است که هر هفته، خود را به‌جای یک غریبۀ نیازمند بگذاریم و تصور کنیم اگر ما در موقعیت او بودیم، چه کمکی از دیگران انتظار داشتیم.[۱۴] (سلگمن، همان، ص۱۱۲)

افراط و تفریط

افراط

افراط در احسان زمانی رخ می‌دهد که فرد، سلامت روانی، مالی یا روابط خود را به خطر بیندازد (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/). پیامدهای آن:

  • آسیب‌های فردی: ایثار بیمارگونه به فرسودگی عاطفی و افسردگی می‌انجامد (اوکلی، «آسیب‌شناسی نوعدوستی بیمارگونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۶، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/375221/). فرد دچار «خودفراموشی بیمارگونه» می‌شود (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/).
  • فرسودگی اقتصادی: بخشش بی‌برنامه امنیت مالی را تهدید می‌کند (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/).
  • آسیب‌های اجتماعی: کمک بی‌ضابطه وابستگی مزمن ایجاد می‌کند (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۷۰-۱۷۴). غفلت از خانواده به فروپاشی آن می‌انجامد (شرف‌الدین، «جامعه‌پذیری اخلاقی و نهادینه‌سازی ارزش‌ها»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۴، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/351789/).
  • کژکارکردی سیاسی: عفو بی‌ضابطه حاکمیت قانون را تضعیف می‌کند (فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۱۵-۱۱۷).

تفریط

تفریط به معنای فروبستن دست از هرگونه بخشش فراتر از تکلیف حداقلی است[۱۵] (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳). پیامدهای آن:

  • تضعیف سرمایۀ اجتماعی: اعتماد متقابل کاهش می‌یابد[۱۶] (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۸).
  • افزایش شکاف طبقاتی: بدون توزیع داوطلبانۀ ثروت، فاصله طبقاتی افزایش می‌یابد[۱۵] (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳).
  • تضعیف مسئولیت‌پذیری مدنی: جامعۀ مدنی تحلیل می‌رود[۱۵] (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳).

== منابع ==ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو.· بندورا، آ. (۱۳۷۲). نظریۀ یادگیری اجتماعی (ف. ماهر، مترجم). تهران: انتشارات رشد.· پوتنام، ر. (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت‌های مدنی (م. دلفروز، مترجم). تهران: دفتر پژوهش‌های سیاسی.· پیشگاهی‌فرد، ز. و همکاران. (۱۳۹۷). «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان». پژوهشنامۀ روان‌شناسی اجتماعی، ۷(۲۵). https://ensani.ir/fa/article/386543/· جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد سی ساله. تهران: انتشارات جامعۀ خیّران.· حافظ، ش.‌م. (۱۳۷۴). دیوان (م. قزوینی و ق. غنی، مصححان). تهران: انتشارات اساطیر.· خیام، ع. (۱۳۷۲). رباعیات (م. فروغی، مصحح). تهران: انتشارات علمی.· دهخدا، ع. (۱۳۸۳). امثال و حکم. تهران: انتشارات امیرکبیر.· ذوالفقاری، ح. (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: نشر معین.· روزنامۀ اعتماد. (۳ آذر ۱۳۹۹). «چهار دهه میزبانی از مهاجران افغانستانی». https://www.etemadonline.com/fa/news/12345· سعدی، م. (۱۳۶۸). بوستان (غ. یوسفی، مصحح). تهران: انتشارات خوارزمی.· سلگمن، م. (۱۳۹۰). شادکامی اصیل (م. تبریزی و دیگران، مترجمان). تهران: انتشارات دانژه.· سلمان‌پور، م. (۱۳۹۰). وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.· سلیمی، ع. و شریفی، ح. (۱۴۰۰). «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹». فصلنامۀ رفاه اجتماعی. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432· صانع‌پور، م. (۱۳۹۵). «اخلاق احسان در ایران باستان». فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ۶(۲۱)، ۴۵-۴۷. https://ensani.ir/fa/article/361054/· صدیق اورعی، غ. و همکاران. (۱۳۹۸). «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه». فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۱)، ۶۵-۷۵. https://ensani.ir/fa/article/420321/· فرانکنا، و. (۱۳۹۱). فلسفۀ اخلاق (ه. صادقی، مترجم). قم: کتاب طه.· فرهادی، م. (۱۳۷۷). فرهنگ یاریگری در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.· فوکویاما، ف. (۱۳۸۵). سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی (ا. خاکباز، مترجم). تهران: نشر نی.· قرآن کریم. https://tanzil.net· کتاب مقدّس (انجیل متی). https://www.kalameh.com· لوبومیرسکی، س. (۱۳۹۵). روان‌شناسی شادکامی (ن. ظهیری، مترجم). تهران: انتشارات ققنوس.· میرمحمدی، س. (۱۳۹۵). «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی». مطالعات مدیریت دولتی، ۸(۲). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765· نظامی گنجوی، ا. (۱۳۶۳). مخزن‌الاسرار (و. دستگردی، مصحح). تهران: انتشارات علمی.· Novak, D. (1992). Jewish Social Ethics. New York: Oxford University Press. · khamenei.ir. (۱ اردیبهشت ۱۴۰۲). «موافقت رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ محکوم». https://www.khamenei.ir/news/5567 · irna.ir. (۱۵ مهر ۱۴۰۱). «آموزش ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در ایران». https://www.irna.ir/news/84901234/ · irna.ir. (۲۷ آذر ۱۳۹۷). «آزادی ۳۰ زندانی جرایم غیرعمد با کمک محسن چاوشی». https://www.irna.ir/news/83145670/ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو. · بندورا، آ. (۱۳۷۲). نظریۀ یادگیری اجتماعی (ف. ماهر، مترجم). تهران: انتشارات رشد. · پوتنام، ر. (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت‌های مدنی (م. دلفروز، مترجم). تهران: دفتر پژوهش‌های سیاسی. · پیشگاهی‌فرد، ز. و همکاران. (۱۳۹۷). «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان». پژوهشنامۀ روان‌شناسی اجتماعی، ۷(۲۵). https://ensani.ir/fa/article/386543/ · جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد سی ساله. تهران: انتشارات جامعۀ خیّران. · حافظ، ش.‌م. (۱۳۷۴). دیوان (م. قزوینی و ق. غنی، مصححان). تهران: انتشارات اساطیر. · خیام، ع. (۱۳۷۲). رباعیات (م. فروغی، مصحح). تهران: انتشارات علمی. · دهخدا، ع. (۱۳۸۳). امثال و حکم. تهران: انتشارات امیرکبیر. · ذوالفقاری، ح. (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: نشر معین. · روزنامۀ اعتماد. (۳ آذر ۱۳۹۹). «چهار دهه میزبانی از مهاجران افغانستانی». https://www.etemadonline.com/fa/news/12345 · سعدی، م. (۱۳۶۸). بوستان (غ. یوسفی، مصحح). تهران: انتشارات خوارزمی. · سلگمن، م. (۱۳۹۰). شادکامی اصیل (م. تبریزی و دیگران، مترجمان). تهران: انتشارات دانژه. · سلمان‌پور، م. (۱۳۹۰). وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام. · سلیمی، ع. و شریفی، ح. (۱۴۰۰). «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹». فصلنامۀ رفاه اجتماعی. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432 · صانع‌پور، م. (۱۳۹۵). «اخلاق احسان در ایران باستان». فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ۶(۲۱)، ۴۵-۴۷. https://ensani.ir/fa/article/361054/ · صدیق اورعی، غ. و همکاران. (۱۳۹۸). «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه». فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۱)، ۶۵-۷۵. https://ensani.ir/fa/article/420321/ · فرانکنا، و. (۱۳۹۱). فلسفۀ اخلاق (ه. صادقی، مترجم). قم: کتاب طه. · فرهادی، م. (۱۳۷۷). فرهنگ یاریگری در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. · فوکویاما، ف. (۱۳۸۵). سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی (ا. خاکباز، مترجم). تهران: نشر نی. · قرآن کریم. https://tanzil.net · کتاب مقدّس (انجیل متی). https://www.kalameh.com · لوبومیرسکی، س. (۱۳۹۵). روان‌شناسی شادکامی (ن. ظهیری، مترجم). تهران: انتشارات ققنوس. · میرمحمدی، س. (۱۳۹۵). «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی». مطالعات مدیریت دولتی، ۸(۲). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765 · نظامی گنجوی، ا. (۱۳۶۳). مخزن‌الاسرار (و. دستگردی، مصحح). تهران: انتشارات علمی. · Novak, D. (1992). Jewish Social Ethics. New York: Oxford University Press. · khamenei.ir. (۱ اردیبهشت ۱۴۰۲). «موافقت رهبر انقلاب با عفو یا تخفیف مجازات ۳۸۴۲ محکوم». https://www.khamenei.ir/news/5567 · irna.ir. (۱۵ مهر ۱۴۰۱). «آموزش ۵۰۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در ایران». https://www.irna.ir/news/84901234/ · irna.ir. (۲۷ آذر ۱۳۹۷). «آزادی ۳۰ زندانی جرایم غیرعمد با کمک محسن چاوشی». https://www.irna.ir/news/83145670/

  1. ↑ فرانکنا، فلسفه اخلاق، ۱۰۲-۱۰۳.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ لوبومیرسکی، روانشناسی شادکامی، ۱۴۳-۱۴۷.
  3. ↑ Novak, Jewish Social Ethics, 189-195.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۰۰-۱۰۲.
  5. ↑ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، ۳۴-۳۸.
  6. ↑ فرانکنا، فلسفه اخلاق، ۵۱-۵۴.
  7. ↑ بخاری، المساقاة (باب فضل سقی الماء).
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ بندورا، نظریه یادگیری اجتماعی، ۸۵-۹۲.
  9. ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ سلگمن، شادکامی اصیل، ۲۱۸.
  10. ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، ۱۱۸-۱۲۱.
  11. ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۹۳.
  12. ↑ فوکویاما، سرمایه‌اجتماعی و جامعه مدنی، ۴۱-۴۵.
  13. ↑ فرهادی، فرهنگ یاری‌گری در ایران، ۱:‎ ۱۵۶-۱۶۰.
  14. ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۱۲.
  15. ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۲۰۳.
  16. ↑ فوکویاما، سرمایه‌اجتماعی و حامعه مدنی، ۴۸.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:احسان&oldid=67703»