جز ویکی سازی |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | | تصویر = | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر = | ||
|image_alt= | |image_alt= | ||
| فایل پادکست =تکیه.ogg | | فایل پادکست =تکیه.ogg | ||
| حجم فایلپادکست =۴/۲۸ | | حجم فایلپادکست =۴/۲۸ | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
== سیر تحول تکیه == | == سیر تحول تکیه == | ||
تکیه از سدهٔ هشتم هجری قمری در قلمرو امپراتوری عثمانی، مکان گردآمدن صوفیان، مزار مشایخ صوفیه، اقامتگاه موقت صوفیان در سفر و مهمانپذیر رایگان در شهرهای زیارتی بوده<ref>شریف، تاریخ فنالعمارة العراقیة فی مختلف العصور، 1982م، ص476؛ بلوکباشی، «تکیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1387ش، ج16، ص102 و 103.</ref> و [[سبک زندگی]] در آنها عابدانه و همراه با گوشهگیری از اجتماع بوده است.<ref>دیکی، ص40.</ref> با گسترش سرزمینهای تحت سلطهٔ دولت عثمانی، در مناطق امروزی [[سوریه]] و [[مصر]] نیز تکیه، جایگزین [[خانقاه]] و [[رباط]] شد. معماری تکیه در دولت عثمانی، بهصورت تالار دارای [[گنبد]] بود که متأثر از مکتب قسطنطنیه ساخته میشد.<ref>Brown, The Darvishes, 1968, P97.</ref> در عراق نیز [[تکیه بکتاشیه]] در [[نجف]]، پذیرای زائران [[حرم امام علی]] و تکیه بزرگ دیگری در کربلا، میزبان زائران حرم امام حسین بوده است.<ref>پیرزاده نائینی، سفرنامهٔ حاجی پیرزاده، 1342ش، ج2، ص343، 356 و 357.</ref> در [[ایران]] نیز همین کارکرد برای تکیه وجود داشته است؛ در [[اصفهان]]، به [[بقعه]]های محل دفن شخصیتهای مقدس و بزرگ، تکیه میگفتند. [[ابنبطوطه]]، تکیه منسوب به شیخ علی بن سهل در اصفهان را [[زیارتگاه|زیارتگاهی]] معروف، توصیف کرده که در آنجا، از تمامی مهمانان با غذا [[پذیرایی]] میشد.<ref>ابنبطوطه، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ج1، ص212.</ref> عبدالرحیم ضرّابی در تاریخ کاشان از احداث تکایای متعدد توسط امیر بهلول دنبلی (متوفای ۷۶۲ق) برای اسکان و پذیرایی فقیران و صوفیان یاد کرده است.<ref>ضرابی، تاریخ کاشان، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۳۳۸.</ref> همچنین، میرحیدر تونی (متوفای ۸۳۰ق) در شهرها تکیه میساخت و درویشی از مریدان خود را در آن ساکن میکرد. در ایران به خانقاههای حیدری، قلندری و بکتاشی، «تکیه» اطلاق میشده و انتساب عنوان «باباییِ» تکیه حیدر در [[اصفهان]] به بابا سلطان قمی توسط شاه عباس صفوی، حاکی از پیوند تکیه با لقب «بابا» است که عنوان درویشان قلندریه و حیدریه شمرده میشود.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref> | |||
=== پیوند با آیین جوانمردی === | === پیوند با آیین جوانمردی === | ||
تکیه در آغاز، برآمده از [[آیین جوانمردی]] بود و جوانمردان و عیاران، خود را پیروی [[امام علی]] میدانستند.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref> تکیهها در سنت خانقاهی، پناهگاه مسافران و نیازمندان به خدمات رایگان، محسوب میشدند<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه به حسینیه»، وبسایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداریها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و [[تکیهدار]] بهعنوان مدیر و نگهبان تکیه، از میان [[جوانمرد|جوانمردان]] و [[اهل فتوت]] برگزیده میشد. این افراد واجد شرایط اخلاقی و [[مرام|مرامی]] بودند که در [[فتوتنامه]]ها شرح داده شده است.<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ۱۳۷.</ref> پیوند آنان با آیین جوانمردی، تکیه را به نهادی برای ارائه خدمات اجتماعی تبدیل کرد و تکیهدار را به الگوی اخلاقی و رهبر معنوی در جوامع کوچک محلی، ارتقا داد.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref> | تکیه در آغاز، برآمده از [[آیین جوانمردی]] بود و جوانمردان و عیاران، خود را پیروی [[امام علی]] میدانستند.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref> تکیهها در سنت خانقاهی، پناهگاه مسافران و نیازمندان به خدمات رایگان، محسوب میشدند<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه به حسینیه»، وبسایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداریها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و [[تکیهدار]] بهعنوان مدیر و نگهبان تکیه، از میان [[جوانمرد|جوانمردان]] و [[اهل فتوت]] برگزیده میشد. این افراد واجد شرایط اخلاقی و [[مرام|مرامی]] بودند که در [[فتوتنامه]]ها شرح داده شده است.<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ۱۳۷.</ref> پیوند آنان با آیین جوانمردی، تکیه را به نهادی برای ارائه خدمات اجتماعی تبدیل کرد و تکیهدار را به الگوی اخلاقی و رهبر معنوی در جوامع کوچک محلی، ارتقا داد.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref> | ||
=== تحول کارکردی === | === تحول کارکردی === | ||
از اواخر دوره [[صفویه]] و با رواج [[تشیع]]، بسیاری از تکیههای وابسته به صوفیان، رو به ویرانی نهاد<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۴–۲۶۵.</ref> و معنا و کاربرد تکیه در کشورهای شیعهنشین مانند ایران و بهویژه در شهرهای مرکزی آن<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، 1361ش، ج1، ص390 و 473.</ref> مانند [[کاشان]] و [[قزوین]] که پیشینهای طولانی در تشیع داشتند،<ref>نراقی، تاریخ اجتماعی کاشان، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۷.</ref> بهتدریج دگرگون شد.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، 1349ش، ص283.</ref> با تضعیف نهادهای صوفیانه، تکیه که پیشتر فضایی برای اجرای سماع و رقص دراویش بود،<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۳.</ref> در فرهنگ مذهبی شیعیان به مکان برگزاری مراسم [[عزاداری]] برای شهادت [[امام حسین]] تبدیل شد و زمینهای برای تجدید حیات ارزشهای فتوت مانند فداکاری و ظلمستیزی فراهم کرد که در فرهنگ شیعیان با مفاهیم [[ایثار]] و [[شهادت]]، بازخوانی میشد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه به حسینیه»، وبسایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداریها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> همچنین با توجه به کنترل بسیاری از مساجد توسط حکومتها و نیز محدودیتهای فقهی مانند ممنوعیت حضور زنان در ایام [[قاعدگی|عادت ماهانه]] در مساجد، تکیهها بهعنوان فضایی بدون این محدودیتها، امکان مشارکت همگانی در مراسم مذهبی را فراهم میکرد. ایجاد این اماکن نشاندهندهٔ احترام به [[مسجد|مساجد]] و در عین حال پاسخ به نیازهای جامعهٔ شیعه بود.<ref>خرمشاهی، دائره المعارف تشیع، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۴۴۷.</ref> | از اواخر دوره [[صفویه]] و با رواج [[تشیع]]، بسیاری از تکیههای وابسته به صوفیان، رو به ویرانی نهاد<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۴–۲۶۵.</ref> و معنا و کاربرد تکیه در کشورهای شیعهنشین مانند ایران و بهویژه در شهرهای مرکزی آن<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، 1361ش، ج1، ص390 و 473.</ref> مانند [[کاشان]] و [[قزوین]] که پیشینهای طولانی در تشیع داشتند،<ref>نراقی، تاریخ اجتماعی کاشان، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۷.</ref> بهتدریج دگرگون شد.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، 1349ش، ص283.</ref> با تضعیف نهادهای صوفیانه، تکیه که پیشتر فضایی برای اجرای سماع و رقص دراویش بود،<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۳.</ref> در فرهنگ مذهبی شیعیان به مکان برگزاری مراسم [[عزاداری]] برای شهادت [[امام حسین]] تبدیل شد و زمینهای برای تجدید حیات ارزشهای فتوت مانند فداکاری و ظلمستیزی فراهم کرد که در فرهنگ شیعیان با مفاهیم [[ایثار]] و [[شهادت]]، بازخوانی میشد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه به حسینیه»، وبسایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداریها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> همچنین با توجه به کنترل بسیاری از مساجد توسط حکومتها و نیز محدودیتهای فقهی مانند ممنوعیت حضور زنان در ایام [[قاعدگی|عادت ماهانه]] در مساجد، تکیهها بهعنوان فضایی بدون این محدودیتها، امکان مشارکت همگانی در مراسم مذهبی را فراهم میکرد. ایجاد این اماکن نشاندهندهٔ احترام به [[مسجد|مساجد]] و در عین حال پاسخ به نیازهای جامعهٔ شیعه بود.<ref>خرمشاهی، دائره المعارف تشیع، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۴۴۷.</ref> | ||
| خط ۱۱۸: | خط ۱۱۶: | ||
=== تکیههای کرمانشاه === | === تکیههای کرمانشاه === | ||
یکی از زیباترین و باشکوهترین تکیههای ایران، بهویژه از لحاظ تزئینات [[نقاشی]] و تصاویر مذهبی، [[تکیه معاونالملک]] در [[کرمانشاه]] است. این بنا به دلیل هنرنمایی در تزئینات و معماری، از نمونههای منحصر بهفرد در کشور محسوب میشود.<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۲۸.</ref> | یکی از زیباترین و باشکوهترین تکیههای ایران، بهویژه از لحاظ تزئینات [[نقاشی]] و تصاویر مذهبی، [[تکیه معاونالملک]] در [[کرمانشاه]] است. این بنا به دلیل هنرنمایی در تزئینات و معماری، از نمونههای منحصر بهفرد در کشور محسوب میشود.<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۲۸.</ref> | ||
== تکیهخانه == | == تکیهخانه == | ||
تکیه در افغانستان، تکیهخانه نامیده میشود و [[بلخ]] و [[هرات]] از مراکز مهم شکلگیری و گسترش خانقاه محسوب میشد که خاستگاه تکیه بوده است. [[تیموریان]]، بهویژه تیمور، شاهرخ، حسین بایقرا و وزیر صوفیمسلک او، امیر علیشیر نوایی، در بنای تکیه و خانقاه اهتمام داشتند.<ref>هاشمی گلپایگانی، بوی جوی مولیان: ابنیه و آثار تاریخی اسلام در ماوراءالنهر، 1379ش؛ سمرقندی، قندیّه و سمریّه، 1368ش، ص36؛ گلمبک، معماری تیموری در ایران و توران، 1375ش، ج1، ص310 و 314؛ بلز و بلوم، هنر و معماری اسلامی، 1391ش، ص45.</ref> بر اساس گزارشهای تاریخی قرن نوزدهم میلادی، برخی تکیهها در [[غزنی]] و [[کابل]] به [[قهوهخانه]] شبیه بودند<ref>الفینستون، افغانان: جای، فرهنگ، نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1376ش، ص542، 544 و 551.</ref> و بیشتر آنها بهخصوص در شهر کابل، مزار مشایخ صوفی بودهاند.<ref>خلیل، مزارات کابل، 1383ش، ص39، 61 و 143.</ref> تغییر کاربری تکیهها در مناطق شیعهنشین افغانستان بهعنوان محل [[عزاداری]] و [[روضهخوانی]]، از اواخر دورهٔ [[صفویه]] و بهخصوص با ورود قزلباشان به افغانستان آغاز شده و تا امروز ادامه یافته است.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص146.</ref> امروز تکیهخانه در افغانستان نسبت به [[مسجد]] گستردهتر است و برخی روستاها که مسجد ندارند یک و گاهی چند تکیهخانه دارند.<ref>صابری، «جایگاه و کارکرد تربیتی حسینیهها در افغانستان»، 1386ش، ص127.</ref> در افغانستان بیشتر تکیهخانهها بهنام بنیانگذار یا بهنام منطقه و محل مشهور است؛ مانند تکیهخانه آقای حجت؛ یا تکیهخانه غزنیچیها، کشمیریها، تکیهخانه میرزاجان، تکیهخانهٔ عمومی، تکیهخانهٔ چنداول و تکیهخانهٔ قلعهٔ شاده.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref> تکیهخانهها به دو نوع عمومی و خصوصی تقسیم میشوند، ولی محل آن محدود به مکان خاصی نیست و از [[خانه]]، فضای آزاد، [[مساجد]] و مکاتب (مدارس) نیز بهعنوان تکیهخانه استفاده میشود.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref> هزینههای تکیهخانهها از نذورات، هدایا، اشخاص، واقفین و کمکهای مردمی تأمین میشود<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص113.</ref> و مردم با توجه به اعتقاد راسخی که به تکیهخانه دارند، هدایا و نذورات نقدی و غیر نقدی زیادی به آن تقدیم میکنند. این نذورات زیر نظر متولی و مسئولین تکیه جمعآوری و در ایام [[عزاداری]] هزینه میشود.<ref>صابری، «جایگاه و کارکرد تربیتی حسینیهها در افغانستان»، 1386ش، ص127.</ref> | تکیه در افغانستان، تکیهخانه نامیده میشود و [[بلخ]] و [[هرات]] از مراکز مهم شکلگیری و گسترش خانقاه محسوب میشد که خاستگاه تکیه بوده است. [[تیموریان]]، بهویژه تیمور، شاهرخ، حسین بایقرا و وزیر صوفیمسلک او، امیر علیشیر نوایی، در بنای تکیه و خانقاه اهتمام داشتند.<ref>هاشمی گلپایگانی، بوی جوی مولیان: ابنیه و آثار تاریخی اسلام در ماوراءالنهر، 1379ش؛ سمرقندی، قندیّه و سمریّه، 1368ش، ص36؛ گلمبک، معماری تیموری در ایران و توران، 1375ش، ج1، ص310 و 314؛ بلز و بلوم، هنر و معماری اسلامی، 1391ش، ص45.</ref> بر اساس گزارشهای تاریخی قرن نوزدهم میلادی، برخی تکیهها در [[غزنی]] و [[کابل]] به [[قهوهخانه]] شبیه بودند<ref>الفینستون، افغانان: جای، فرهنگ، نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1376ش، ص542، 544 و 551.</ref> و بیشتر آنها بهخصوص در شهر کابل، مزار مشایخ صوفی بودهاند.<ref>خلیل، مزارات کابل، 1383ش، ص39، 61 و 143.</ref> تغییر کاربری تکیهها در مناطق شیعهنشین افغانستان بهعنوان محل [[عزاداری]] و [[روضهخوانی]]، از اواخر دورهٔ [[صفویه]] و بهخصوص با ورود قزلباشان به افغانستان آغاز شده و تا امروز ادامه یافته است.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص146.</ref> امروز تکیهخانه در افغانستان نسبت به [[مسجد]] گستردهتر است و برخی روستاها که مسجد ندارند یک و گاهی چند تکیهخانه دارند.<ref>صابری، «جایگاه و کارکرد تربیتی حسینیهها در افغانستان»، 1386ش، ص127.</ref> در افغانستان بیشتر تکیهخانهها بهنام بنیانگذار یا بهنام منطقه و محل مشهور است؛ مانند تکیهخانه آقای حجت؛ یا تکیهخانه غزنیچیها، کشمیریها، تکیهخانه میرزاجان، تکیهخانهٔ عمومی، تکیهخانهٔ چنداول و تکیهخانهٔ قلعهٔ شاده.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref> تکیهخانهها به دو نوع عمومی و خصوصی تقسیم میشوند، ولی محل آن محدود به مکان خاصی نیست و از [[خانه]]، فضای آزاد، [[مساجد]] و مکاتب (مدارس) نیز بهعنوان تکیهخانه استفاده میشود.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref> هزینههای تکیهخانهها از نذورات، هدایا، اشخاص، واقفین و کمکهای مردمی تأمین میشود<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص113.</ref> و مردم با توجه به اعتقاد راسخی که به تکیهخانه دارند، هدایا و نذورات نقدی و غیر نقدی زیادی به آن تقدیم میکنند. این نذورات زیر نظر متولی و مسئولین تکیه جمعآوری و در ایام [[عزاداری]] هزینه میشود.<ref>صابری، «جایگاه و کارکرد تربیتی حسینیهها در افغانستان»، 1386ش، ص127.</ref> | ||
| خط ۱۳۳: | خط ۱۲۹: | ||
=== عناصر نمادین در تکیهخانه === | === عناصر نمادین در تکیهخانه === | ||
تکیهخانه دارای نمادهایی است که آن را از دیگر محلها متمایز میکند؛ همانند نصب پارچههای سیاه، تصاویر مربوط به مرقد امامان و پرچمنوشتههای سیاه، سرخ و سبز.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص111.</ref> علم و منبر نیز عناصر نمادین اصلی در تکیهخانه هستند؛ علَم بهنشانهٔ علم [[حضرت عباس]]، چوب بلندی است که در بالای آن به یاد دستان بریده عباس، پنجهای قرار دارد. در طول دهه اول [[ماه محرم|محرم]]، مردم پارچههایی که گاهی مقداری [[پول]] در آن است، به علم میبندند.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص119؛ انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل1390ش، ص147.</ref> منبر نیز محل قرار گرفتن سخنرانان است. پلههای منبر بیانگر منزلت سخنرانان و نوحهخوانها محسوب میشود. برای مثال ذاکران باتجربه یا طلاب مبتدی روی پلهٔ اول منبر مینشینند. بالاترین پلهٔ منبر جایگاه ختمکنندهٔ مجلس است.<ref>فرهنگ، جامعهشناسی و مردمشناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص278؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص122؛ «محرم در افغانستان»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.</ref> | |||
=== عزاداری در تکیهخانه === | === عزاداری در تکیهخانه === | ||
