مدیتیشن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''مدیتیشن'''}}؛ مجموعه‌ای از تکنیک‌ها برای آرام‌سازی ذهن و مدیریت آگاهانه توجه.

مدیتیشن یا تمرین‌های ذهن‌آگاهی، به‌عنوان روشی برای آرام‌سازی و مدیریت توجه و نیز رهایی از [[اضطراب]] و [[استرس]]، در دنیای امروزی، اهمیت یافته است. این مجموعه از تکنیک‌ها و تمرین‌های ذهنی، خاستگاه شرقی دارد و نوعی [[مراقبه]] و از لوازم [[یوگا]] است که با هدف درون‌گرایی، [[تربیت]] و [[کنترل ذهن]] برای رسیدن به خودآگاهی و آرامش عمیق به‌کار می‌رود. این رویکرد در [[سبک زندگی]] معاصر، با جدا شدن از ریشه‌های معنوی و تقلیل‌یافتن به ابزاری [[روان‌شناختی]]، در پاسخگویی به نیازهای عمیق وجودی انسان با محدودیت‌های جدی مواجه است و آرامش حقیقی را به‌عنوان ثمرهٔ اتصال به منبع هستی، در پی ندارد. آرامش ذهن در [[سبک زندگی]] [[اسلامی‌ایرانی]]، با [[خودآگاهی]] و ارتقای [[معنویت]] پیوند می‌خورد.

مدیتیشن برگرفته از واژه لاتینی '''''مدیتاتوم''''' به‌معنای تفکر است<ref>[https://aramia.me/blog/history-of-meditation/ ابراهیمی، «تاریخچۀ مدیتیشن از ابتدا تا امروز»، وبلاگ آرامیا.]</ref> و برخی آن را به‌معنای التیام می‌دانند که در آن حالت، فرد به‌صورت ارادی، ذهن خویش را به سکوت وادار می‌کند تا به آرامش برسد.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/what1-meditation.html «مدیتیشن چیست؟»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> امروزه اما مدیتیشن بیشتر به‌معنای تمرکز است<ref>[https://www.iranmodir.com/meditation-methods/ «معنی مدیتیشن چیست؟ انواع مراقبه و مدیتیشن در خانه»، وب‌سایت ایران مدیر.]</ref> و تکنیکِ پرورش ذهن و تمرین برای خودآگاهی<ref>[https://chiniazdari.com/-سبک-زندگی/articleid/399/مدیتیشن-چیست- «تعریف مدیتیشن به زبان ساده به همراه فواید آن»، وب‌سایت چی نیاز داری.]</ref> با هدف رسیدن به [[آرامش]]، پالایش [[ذهن]] و بهبود کیفیت روان، شناخته می‌شود<ref>[https://vajehyab.com/moein/مدیتیشن معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژۀ مدیتیشن.]</ref> که فرصتی برای مدیریت جریان مداوم افکار و کاهش [[نشخوار فکری]]، به‌دست می‌دهد.<ref>[https://virgool.io/@amir.abbasi/مدیتیشن-چیست-فواید-انواع-و-تکنیک-های-مدیتیش عباسی، «مدیتیشن چیست؟ فواید، انواع و تکنیک‌های مدیتیشن»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

اصطلاحات [[ریلکسیشن]]،<ref>Relaxation</ref> [[هیپنوتیزم]]،<ref>Hypnotism</ref> [[خیال‌پردازی]]<ref>Fantasy</ref> و [[یوگا]]<ref>Yoga</ref> نیز به مفاهیم و تلاش‌هایی برای کسب آرامش در سطح روان و جسم اشاره دارند. ریلکسیشن بر آرامش جسمی،<ref>[https://www.rokna.net/بخش-رک-پلاس-10/1061514-مدیتیشن-چیست-جدول-مقایسه-با-روش-Ù «مدیتیشن چیست؟»، خبرگزاری رکنا.]</ref> هیپنوتیزم بر تلقین<ref>[https://jazbesadeh.com/key-differences-between-meditation-and-self-hypnosis/ «تفاوت‌های کلیدی بین مراقبه و خود هیپنوتیزم»، وب‌سایت جذب ساده.]</ref> و خیال‌پردازی بر خلق تصاویر ذهنی<ref>[https://namnak.com/مزایای-خیال-پردازی.p23203 «مزایا و فواید باورنکردنی خیال‌پردازی برای کودکان و بزرگسالان»، وب‌سایت نمناک.]</ref> تمرکز دارد و یوگا نیز سیستمی جسمی‌روانی برای آماده‌سازی ذهن است.<ref>[https://daneshyari.com/mag/382/meditation-and-yoga?utm%20source=chatgpt.com «مدیتیشن و تفاوت آن با یوگا چیست؟ آموزش مدیتیشن و فواید آن»، وب‌سایت دانشیاری.]</ref>

برخلاف این نگاه که دستیابی به آرامش را یک هدف غایی تلقی می‌کند، آرامش در [[فرهنگ دینی|فرهنگ اسلامی]]، یک هدف میانی برای رسیدن به [[سعادت]] است<ref>[https://www.jscm.ir/article%20189944.html عزیزی و دیگران، «اینستاگرام و تجربۀ معنوی کاربران: پدیدارشناسی تجربۀ دنبال‌کنندگان صفحات مدیتیشن، مثبت‌اندیشی و موفقیت»، 1403ش، ص17.]</ref> که از طریق [[مراقبه]] به‌دست می‌آید. مراقبه در فرهنگ اسلامی، به‌معنای توجه دائمی به حضور [[خدا|خداوند]] و نظارت بر [[نفس]] برای پرهیز از [[غفلت]] بوده و هدف آن، [[رشد اخلاقی]] و معنوی است.<ref>[https://journals.iau.ir/article%20689768.html قنبری و دیگران، «گذر از مرحلۀ مدیتیشن به مراقبه از دیدگاه یوحنا صلیبی»، 1400ش، ص10.]</ref>

در سنت‌های شرقی چون [[بودیزم|بودیسم]]، هندوئیسم، یوگا، تائوئیسم و ذن، تکنیک‌های ارام‌سازی ذهن برای اهدافی همچون تنظیم توجه، کاهش واکنش‌گری و رهایی از دلبستگی، پرورش یافته‌اند. این مکاتب، هرچند به‌دنبال تعالی هستند، اما فاقد [[معنویت]] دینی هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/download/354162 مقیمی و خائفی، «بازتاب اندیشۀ ذن در لایه‌های پنهان شعر سپهری»، 1392ش، ص30-32.]</ref> در سال ۱۹۵۷م «ماهاراشی ماهش یوگی» مدیتیشن را در هند پایه‌گذاری کرد و از سال ۱۹۵۹م، در کشور آمریکا به آموزش آن پرداخت. ماهاراشی به‌شدت طرفدار و مبلّغ معنویت سکولار و مادی‌گرا بود<ref>[https://mafaz.ir/دانشنامه-فرق-و-ادیان/مکاتب-معنویت-گرا؛-مدیتیش٠«مکاتب معنویت‌گرا؛ مدیتیشن متعالی (تی. ام)»، وب‌سایت مفاز.]</ref> و مکاتب عرفانی شرق را با مبانی غربی ترکیب کرد.<ref>[http://serajnet.org/post/detail/Fa/2-88-9-10-1-0/تاریخچه-مدیتیشن-متعالی-Tm.aspx «تاریخچۀ مدیتیشن متعالی»، وب‌سایت سراج اندیشه.]</ref>

در دوران معاصر، جهان غرب مدیتیشن را به کالای [[سلامت روان]] تبدیل کرده است. پس از مطرح شدن [[اقتصاد توجه]]، این روش نوین که برای مدیریت درد و [[استرس]] به‌کار می‌رود، بر تنظیم توجه و [[هیجان]] استوار است و با حذف معناگرایی، انسان را در دایرهٔ محدود «خود» محبوس می‌کند.<ref>[https://sid.ir/paper/208769/fa?utm%20source=chatgpt.com رضیان و دیگران، «بررسی اثربخشی برنامۀ کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBSR) بر کاهش نشانه‌های افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی»، 1394ش، چکیده.]</ref> امروزه در دنیای دیجیتال، مدیتیشن‌های سطحی و فردگرایانه به‌عنوان «[[معنویت فوری]]» عرضه می‌شوند تا خلأ معنوی را به‌صورت موقتی پر کنند، اما پاسخ عمیق و پایدار به [[بحران معنا]] در عصر جدید نیستند.<ref>[https://arameshyar.com/blog/how-to-meditate-with-god/ «مراقبه با خدا و دستیابی به آرامش درون»، وب‌سایت آرامش یار، تاریخ بازدید: 22 شهریور 1404ش.]</ref>

[[پرونده:مدیتیشن۱.jpg|جایگزین=آیت‌الله محمدتقی بهجت در حال راز و نیاز در حرم حضرت معصومه|بندانگشتی|آیت‌الله [[محمدتقی بهجت]] در حال راز و نیاز در [[حرم حضرت معصومه]]]]در مکاتب و کتاب‌های مرتبط با مدیتیشن از آن به‌عنوان یک سنت دیرینه یاد می‌شود<ref>[https://gahar.ir/تاریخچه-مدیتیشن/ «انواع، مزایا، معایب و تاریخچۀ مدیتیشن یا مراقبه»، وب‌سایت گهر.]</ref> که با اهداف دینی، در فرهنگ‌های بودایی، هندویی، مسیحی، یهودی و اسلامی انجام می‌شد. امروزه مدیتیشن بدون رویکرد و آداب دینی<ref>[https://aramia.me/blog/benefits-of-meditation/ بهرام‌پور، «فواید مدیتیشن»، وبلاگ آرامیا.]</ref> و بیشتر به‌صورت تمرینات نشسته بودایی انجام می‌شود.<ref>[https://gahar.ir/تاریخچه-مدیتیشن/ «انواع، مزایا، معایب و تاریخچۀ مدیتیشن یا مراقبه»، وب‌سایت گهر.]</ref> بسیاری از مردم آن را بدون اعتقاد مذهبی خاص و فقط به‌عنوان یک تکنیک روان‌درمانی انجام می‌دهند.<ref>[https://lotus-handmade.com/مدیتیشن-یعنی-چه-و-چگونه-انجام-میشود/ «مدیتیشن یعنی چه و چگونه انجام می‌شود؟»، وب‌سایت هنرپویان خلاق لوتوس.]</ref>

در [[اسلام]] اما مفهوم مراقبه یا آگاهی از حضور خدا و محاسبه یا بازبینی اعمال به‌عنوان ستون سلوک اخلاقی پذیرفته شده که نیازمند قضاوت اخلاقی و تلاش برای اصلاح است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/6724/مشارطه،-مراقبه،-محاسبه «مشارطه، مراقبه، محاسبه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همچنین در فرهنگ اسلامی، برخلاف [[مانترا]] که برای تمرکز، تنها بر تکرار کلمات تکیه می‌کند، [[ذکر|ذِکر]] و یادآوری آگاهانهٔ خداوند به [[آرامش]]، حضور و معرفت می‌انجامد<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2153751/دلیل-برتري-عبادت-و-ذكر-بر-مراقبه-و-مديتيشن «دلیل برتری عبادت و ذکر بر مراقبه و مدیتیشن»، خبرگزاری مهر.]</ref> و بر [[حضور قلب]] در [[نماز]] تأکید شده است که معادل بازگرداندن توجه به لحظهٔ اکنون و در محضر خدا است؛ چیزی که در مدیتیشن وجود ندارد.<ref>[https://menubaz.com/Blog/prayer-and-meditation احمدی، «قدرت نماز و مدیتیشن»، وب‌سایت منوباز.]</ref>

در مدیتیشن به‌صورت کلی از دو تکنیک شامل [[تمرکز]] و [[تفکر]] استفاده می‌شود تا فرد، ذهن خویش را به حالتی از آگاهی و آرامش برساند. این کار اغلب با نشستن در یک حالت آرام و ساکت انجام می‌شود، اما شکل‌های حرکتی نیز وجود دارد. [[مدیتیشن تمرکزی]] (توجه متمرکز بر روی یک شیء، صدا، نفس، شعله شمع یا یک کلمه یا عبارت تکرارشونده)، [[مدیتیشن ذهن‌آگاهی]] (تجربه آگاهیِ گذرا دربارهٔ افکار و احساسات لحظه‌ای)، [[مدیتیشن متا]] یا مهربانی‌محور (پرورش احساس عشق، محبت و بخشش نسبت به خود و دیگران)، [[مدیتیشن حرکتی]] (تمرکز بر حرکات بدنی و حس‌های فیزیکی مانند پیاده‌روی)، [[مدیتیشن تجسمی]] و [[مدیتیشن تفکر عمیق]]، از مهم‌ترین انواع مدیتیشن هستند. همچنین بسیاری از کسانی که به سراغ مدیتیشن می‌روند، تمرین‌های خود را با [[مدیتیشن صبحگاهی]]، [[مدیتیشن قبل از خواب]]، [[مدیتیشن کندالینی]]، [[مدیتیشن صوتی]] و [[مدیتیشن با شمع]]، آغاز می‌کنند.<ref>[https://www.zoomit.ir/health-medical/372938-a-complete-guide-to-meditation/#2d06b15a-9e13-4eaf-b04e-12f6e274e066 «راهنمای جامع انواع مدیتیشن برای مبتدی‌ها»، وب‌سایت زومیت].</ref>

# '''خودشناسی روان‌شناختی:''' تمرکز بر شناخت و درک عواطف و افکار شخصی.