پرش به محتوا

زنان افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
افزودن محتوا
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''زنان افغانستان'''؛  
'''زنان افغانستان'''؛ نیمی از جامعه افغانستان با نقش بی‌بدیل در پایداری خانواده، اقتصاد و فرهنگ.


== نقش‌های زنانه ==
زنان افغانستان، ستون‌های پنهان اما استوار [[خانواده]] و آیینه‌دار فرهنگ این سرزمین کهن هستند. آنان در جامعه‌ای [[مردسالاری|مردسالار]]، با وجود محرومیت از حقوق پایه‌ای مانند مالکیت، تحصیل و تصمیم‌گیری، با مهر و [[ایثار]]، هستی خانواده را معنا می‌بخشند؛ از مراقبت از [[کودک|کودکان]] و [[سالمند|سالمندان]] تا همکاری در کشاورزی و [[صنایع دستی]]، نقش آنان در [[اقتصاد خانواده|اقتصاد]] و همبستگی خانه انکارناپذیر است. آنها با پوشش‌های سنتی که نماد [[حیای زن|حیا]] و [[عفاف]] است، هویت خود را حفظ کرده‌اند. تاریخ آموزش و مشارکت آنان، روایت تلاش برای روشنایی است؛ از [[مکتب‌خانه]]‌های پنهان تا حضور در عرصه‌های سیاست و علم؛ اما این مسیر با فراز و نشیب همراه بوده و امروز، در سایه محدودیت‌ها، همچنان می‌درخشند. زنانی چون بی‌بی‌سنگی، سیما سمر، حبیبه سرابی و شکردخت جعفری، با شجاعت و دانش، الهام‌بخش نسل‌ها شده‌اند و نشان داده‌اند که زن افغانستانی، علی‌رغم همه موانع، می‌ایستد، می‌آموزد و [[امید]] می‌آفریند.
[[زن]] در جامعۀ [[مردسالاری|مردسالار]] افغانستان معمولاً تابع پدر یا شوهر است.<ref>[https://subhekabul.com/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%DB%8C/afghan-matriarchal-families-the-hidden-layers-of-a-masculine-society/ همتا، « خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعه‌ی مردانه»، روزنامۀ صبح کابل.]</ref> اثرگذاری زن، تابع ارزش‌گزاری‌ها و پسند‌هایی است که معیار و سلیقۀ مردان تعیین می‌کند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/304796 واعظی، « نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا.]</ref> زنانگی‌کردن در جامعه افغانستان، دشوار بوده و ملاحظات بسیاری را می‌طلبد.<ref>[https://8am.media/family-life-at-his-parents-home-in-afghanistan/ «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح .]</ref>
 
== زنانگی ==
[[زن]] در جامعهٔ [[مردسالاری|مردسالار]] افغانستان معمولاً تابع پدر یا شوهر است.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-تولیدی/afghan-matriarchal-families-the-hidden-layers-of-a-masculine-society/ همتا، « خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعه‌ی مردانه»، روزنامۀ صبح کابل.]</ref> اثرگذاری زن، تابع ارزش‌گزاری‌ها و پسندهایی است که معیار و سلیقهٔ مردان تعیین می‌کند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/304796 واعظی، « نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا.]</ref> زنانگی‌کردن در جامعه افغانستان، دشوار بوده و ملاحظات بسیاری را می‌طلبد.<ref>[https://8am.media/family-life-at-his-parents-home-in-afghanistan/ «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح .]</ref>


=== مادری ===
=== مادری ===
نقش اصلی مادر، مراقبت از خانواده است؛ از نگهداری کودکان و سالمندان تا نظم‌دهی به خانه و رسیدگی به سلامت و تغذیه اعضای خانواده.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خودنوشت، 1400ش، ص67-69.</ref> افزون‌بر آن، مادران در کنار پدران کار می‌کنند؛ زنان روستایی در [[کشاورزی]] و دامداری و زنان شهری با تولید [[صنایع دستی]] به [[اقتصاد خانواده]] کمک می‌کنند.<ref>عی‌زاده مالستانی، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خودنوشت، 1400ش، ص67-69.</ref> آنان دیرتر می‌خوابند و زودتر بیدار می‌شوند و نقش اصلی را در مدیریت مصرف خانواده دارند.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خودنوشت، 1400ش، ص227.</ref> مادر همچنین نقش مهمی در همبستگی خانواده دارد؛ جایگاه معنوی او باعث می‌شود اعضای خانواده از نظم او پیروی کنند و نوعروسان نیز با او همکاری کنند.<ref>[https://8am.media/family-life-at-his-parents-home-in-afghanistan/ «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح.]</ref><ref>[https://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com_mag&view=htmlpage&id=920&hp=4016&lang=fa مهدی زینعلی،« بررسی اجمالی خانواده در افغانستان»، وب‌سایت سَند.]</ref> بر اساس فرهنگ اسلامی و شرقی، احترام به مادر از الزامات اصلی خانواده است<ref>سورۀ اسراء، آیه 23.</ref> و او را مظهر مهر و عاطفهٔ خانواده و رکن پایداری آن می‌دانند. این احترام به‌ویژه در میان‌سالی و پیری مادر، افزایش می‌یابد و تکریم او وظیفه‌ای دینی تلقی می‌شود.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=148300 امینی، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما.]</ref>
{{اصلی|مادری}}
نقش اصلی مادر، مراقبت از خانواده است؛ از نگهداری کودکان و سالمندان تا نظم‌دهی به خانه و رسیدگی به سلامت و تغذیه اعضای خانواده.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، 1400ش، ص67-69.</ref> افزون‌بر آن، مادران در کنار پدران کار می‌کنند؛ زنان روستایی در [[کشاورزی]] و دامداری و زنان شهری با تولید [[صنایع دستی]] به [[اقتصاد خانواده]] کمک می‌کنند.<ref>عی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، 1400ش، ص67-69.</ref> آنان دیرتر می‌خوابند و زودتر بیدار می‌شوند و نقش اصلی را در مدیریت مصرف خانواده دارند.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، 1400ش، ص227.</ref> مادر همچنین نقش مهمی در همبستگی خانواده دارد؛ جایگاه معنوی او باعث می‌شود اعضای خانواده از نظم او پیروی کنند و نوعروسان نیز با او همکاری کنند.<ref>[https://8am.media/family-life-at-his-parents-home-in-afghanistan/ «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح.]</ref><ref>[https://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com_mag&view=htmlpage&id=920&hp=4016&lang=fa مهدی زینعلی،« بررسی اجمالی خانواده در افغانستان»، وب‌سایت سَند.]</ref> بر اساس فرهنگ اسلامی و شرقی، احترام به مادر از الزامات اصلی خانواده است<ref>سورهٔ اسراء، آیه 23.</ref> و او را مظهر مهر و عاطفهٔ خانواده و رکن پایداری آن می‌دانند. این احترام به‌ویژه در میان‌سالی و پیری مادر، افزایش می‌یابد و تکریم او وظیفه‌ای دینی تلقی می‌شود.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=148300 امینی، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما.]</ref>


مادر با وجود نقش‌های پرمسئولیت، در تصمیم‌گیری‌های کلان خانواده مانند تحصیل، ازدواج و شغل فرزندان، نقش مستقیمی ندارد و تصمیم نهایی با پدر است.<ref>ج اسميت، تصاميم، علايق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، 1387ش، ص14.</ref><ref>[https://subhekabul.com/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%DB%8C/afghan-matriarchal-families-the-hidden-layers-of-a-masculine-society/ «خانواده‌های مرد سالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل.]</ref> با این حال، مادران از راه‌های غیررسمی برای نفوذ در این تصمیم‌ها استفاده می‌کنند.<ref>ج اسميت، تصاميم، علايق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، 1387ش، ص14-16.</ref> مادران در جامعهٔ افغانستان از حقوق اقتصادی محروم‌اند. آنان اموال قابل تصرفی ندارند و در بسیاری موارد، ارثیهٔ خود را دریافت نمی‌کنند.<ref>[https://www.afghanwomennews.com/fa/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7/ بارکزی، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان.]</ref> قلمرو صلاحیت مادر به مواردی مانند حضانت فرزندان کوچک یا سرپرستی در نبود پدر محدود می‌شود.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D8%B1%D9%86%D8%AC-%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 اشرفی، «روزمادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref>
مادر با وجود نقش‌های پرمسئولیت، در تصمیم‌گیری‌های کلان خانواده مانند تحصیل، ازدواج و شغل فرزندان، نقش مستقیمی ندارد و تصمیم نهایی با پدر است.<ref>ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، 1387ش، ص14.</ref><ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-تولیدی/afghan-matriarchal-families-the-hidden-layers-of-a-masculine-society/ «خانواده‌های مرد سالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل.]</ref> با این حال، مادران از راه‌های غیررسمی برای نفوذ در این تصمیم‌ها استفاده می‌کنند.<ref>ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، 1387ش، ص14-16.</ref> مادران در جامعهٔ افغانستان از حقوق اقتصادی محروم‌اند. آنان اموال قابل تصرفی ندارند و در بسیاری موارد، ارثیهٔ خود را دریافت نمی‌کنند.<ref>[https://www.afghanwomennews.com/fa/بررسی-نقش-زنان-در-خانواده-ها/ بارکزی، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان.]</ref> قلمرو صلاحیت مادر به مواردی مانند حضانت فرزندان کوچک یا سرپرستی در نبود پدر محدود می‌شود.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/روز-مادر-و-رنج-ناتمام-مادران-افغانستان اشرفی، «روزمادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref>


در سال‌های اخیر، جنگ، مهاجرت و تغییرات اقتصادی، ساختار سنتی خانواده را دگرگون کرده است.<ref>[https://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com_mag&view=htmlpage&id=920&hp=4016&lang=fa مهدی زینعلی،« بررسی اجمالی خانواده در افغانستان»، وب‌سایت سَند.]</ref> احترام به مادر تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف، کم‌رنگ‌تر شده و منزلت او دستخوش تغییر شده است.<ref>برومندزاده، مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزۀ مهاجرت، 1393ش، ص79.</ref> از سوی دیگر، افزایش سواد، تحصیلات و اشتغال مادران، آنان را با حقوق خود آشنا کرده و زمینه‌های حضور مؤثرتر آنان را در امور خانواده فراهم آورده است.<ref>[https://www.afghanwomennews.com/fa/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7/ بارکزی، نیلوفر،«بررسی نقش زنان در خانواده ها»، خبرگزاری زنان افغان.]</ref>
در سال‌های اخیر، جنگ، مهاجرت و تغییرات اقتصادی، ساختار سنتی خانواده را دگرگون کرده است.<ref>[https://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com_mag&view=htmlpage&id=920&hp=4016&lang=fa مهدی زینعلی،« بررسی اجمالی خانواده در افغانستان»، وب‌سایت سَند.]</ref> احترام به مادر تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف، کم‌رنگ‌تر شده و منزلت او دستخوش تغییر شده است.<ref>برومندزاده، مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزهٔ مهاجرت، 1393ش، ص79.</ref> از سوی دیگر، افزایش سواد، تحصیلات و اشتغال مادران، آنان را با حقوق خود آشنا کرده و زمینه‌های حضور مؤثرتر آنان را در امور خانواده فراهم آورده است.<ref>[https://www.afghanwomennews.com/fa/بررسی-نقش-زنان-در-خانواده-ها/ بارکزی، نیلوفر،«بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان.]</ref>


=== دختری ===
=== دختری ===
دختر در جامعهٔ افغانستان، از حقوق بنیادینی مانند مالکیت، کار و تحصیل محروم‌ است و منزلتی هم‌شأن پسر برای او به‌رسمیت شناخته نشده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/80712211/%D8%AC%D8%A7%D9%8A%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%B1%D9%88 «جايگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌هاي فراواني روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> دختر، موجودی آسیب‌پذیر و نیازمند مراقبت پنداشته می‌شود که در روابط پرتنش اجتماعی، هزینه‌هایی بر خانواده و جامعه تحمیل می‌کند.<ref>کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزۀ عمومی، 1399ش، ص55.</ref> در فرهنگ مردسالار افغانستان،<ref>کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزۀ عمومی، 1399ش، ص16.</ref> دختر همچون کالایی برای معامله، حل دعاوی قبیله‌ای و حتی ادای بدهی استفاده می‌شود و خود زنان نیز این نگاه را پذیرفته‌اند. احترام به دختر تنها در چارچوب عاطفهٔ فرزندی معنا می‌یابد و او موجودی ضعیف و قابل‌ترحم پنداشته می‌شود.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86 باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی.]</ref> هزینه برای آموزش و توانمندسازی دختران، بی‌جهت شمرده می‌شود و دختر را «مال مردم» می‌نامند.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86 باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی.]</ref> این جایگاه در ترانۀ هزاره‌گی ذیل به روشنی نشان داده شده است:{{آغاز نستعلیق}}
دختر در جامعهٔ افغانستان، از حقوق بنیادینی مانند مالکیت، کار و تحصیل محروم است و منزلتی هم‌شأن پسر برای او به‌رسمیت شناخته نشده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/80712211/جايگاه-زنان-در-افغانستان-زنان-افغان-با-چالش-هاي-فراواني-روبرو «جایگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌های فراوانی روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> دختر، موجودی آسیب‌پذیر و نیازمند مراقبت پنداشته می‌شود که در روابط پرتنش اجتماعی، هزینه‌هایی بر خانواده و جامعه تحمیل می‌کند.<ref>کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، 1399ش، ص55.</ref> در فرهنگ مردسالار افغانستان،<ref>کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، 1399ش، ص16.</ref> دختر همچون کالایی برای معامله، حل دعاوی قبیله‌ای و حتی ادای بدهی استفاده می‌شود و خود زنان نیز این نگاه را پذیرفته‌اند. احترام به دختر تنها در چارچوب عاطفهٔ فرزندی معنا می‌یابد و او موجودی ضعیف و قابل‌ترحم پنداشته می‌شود.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/نگاهی-جامعه-شناختی-به-جایگاه-زنان-در-جامعه-افغانستان-در-حکومت-دوم-طالبان باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی.]</ref> هزینه برای آموزش و توانمندسازی دختران، بی‌جهت شمرده می‌شود و دختر را «مال مردم» می‌نامند.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/نگاهی-جامعه-شناختی-به-جایگاه-زنان-در-جامعه-افغانستان-در-حکومت-دوم-طالبان باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی.]</ref> این جایگاه در ترانهٔ هزاره‌گی ذیل به روشنی نشان داده شده است:{{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|گل بولو گل بولویه دختر|دوسال خانه پدر میمویه(مهمانه) دختر}}
  {{ب|گل بولو گل بولویه دختر|دوسال خانه پدر میمویه (مهمانه) دختر}}
  {{ب|دوسال خانه پدر میمو چه باشد|آخر کار سنگ پلخویه(پلخمان) دختر}}
  {{ب|دوسال خانه پدر میمو چه باشد|آخر کار سنگ پلخویه (پلخمان) دختر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان نستعلیق}}با این حال، دختران نقش مؤثری در ساماندهی امور خانه و مراقبت از اعضای خانواده دارند و در غیاب مادر، جانشین او می‌شوند.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/article/77644/ بخشی، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور.]</ref> آنان در روستاها در کشاورزی و در شهرها با صنایع دستی، در تأمین معیشت خانواده سهیم هستند.<ref>علی‌زادۀ مالستانی، نامۀ اعمال؛ زندگی‌نامۀ خود نوشت، 1400ش، ص67-69.</ref> انگاره فرودست‌بودن دختر، در ذهن خود دختران نیز تثبیت شده و آنها معمولاً دیدگاه مثبتی درباره خود ندارند<ref>[https://www.digikala.com/mag/afghan-women/ قربانی، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچۀ کتاب‌ها»، وب سایت دیجی کالا.]</ref> و فرصت‌های رشد و به‌کارگیری توانایی‌های خود را از دست می‌دهند.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/article/77644/ بخشی، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور.]</ref> امروزه اما تحولات ناشی از گسترش آموزش و مهاجرت، تا حدودی جایگاه حقوقی و اجتماعی دختران را بهبود بخشیده و آنان سلطهٔ سنتی مردان را به چالش‌ می‌کشند.<ref>کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزۀ عمومی، 1399ش، ص1145-1143.</ref>
  {{پایان نستعلیق}}با این حال، دختران نقش مؤثری در ساماندهی امور خانه و مراقبت از اعضای خانواده دارند و در غیاب مادر، جانشین او می‌شوند.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/article/77644/ بخشی، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور.]</ref> آنان در روستاها در کشاورزی و در شهرها با صنایع دستی، در تأمین معیشت خانواده سهیم هستند.<ref>علی‌زادهٔ مالستانی، نامهٔ اعمال؛ زندگی‌نامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص67-69.</ref> انگاره فرودست‌بودن دختر، در ذهن خود دختران نیز تثبیت شده و آنها معمولاً دیدگاه مثبتی دربارهٔ خود ندارند<ref>[https://www.digikala.com/mag/afghan-women/ قربانی، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچۀ کتاب‌ها»، وب سایت دیجی کالا.]</ref> و فرصت‌های رشد و به‌کارگیری توانایی‌های خود را از دست می‌دهند.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/article/77644/ بخشی، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور.]</ref> امروزه اما تحولات ناشی از گسترش آموزش و مهاجرت، تا حدودی جایگاه حقوقی و اجتماعی دختران را بهبود بخشیده و آنان سلطهٔ سنتی مردان را به چالش می‌کشند.<ref>کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، 1399ش، ص1145-1143.</ref>


== پوشش ==
== پوشش ==
میراث تاریخی افغانستان گویای پوشیدگی کامل زنان در عهد باستان است. بر اساس نشانه‌های به‌جای‌مانده از آثار باستانی، لباس زنان شامل پیراهن، شلوار، کفش و کمربند بوده و رنگ‌های سرخ (قرمز) و ارغوانی از محبوب‌ترین رنگ‌ها میان آنان به‌شمار می‌رفته است.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref> از بدو ورود اسلام تا دوران عبدالرحمان‌خان، زنان پوشش مناسبی داشتند که پوشش سر با پارچهٔ بزرگ کتان نیز جزئی از آن بود. پس از آن، «دولاق» و کمی بعد چادری به نام «چهل‌دری» یا «چهل‌درزی» رواج یافت.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref> تا اواخر سده چهاردهم هجری، زنان با همان چادر بزرگ در کنار مردان خود در مزرعه کار می‌کردند.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref>
میراث تاریخی افغانستان گویای پوشیدگی کامل زنان در عهد باستان است. بر اساس نشانه‌های به‌جای‌مانده از آثار باستانی، لباس زنان شامل پیراهن، شلوار، کفش و کمربند بوده و رنگ‌های سرخ (قرمز) و ارغوانی از محبوب‌ترین رنگ‌ها میان آنان به‌شمار می‌رفته است.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref> از بدو ورود اسلام تا دوران عبدالرحمان‌خان، زنان پوشش مناسبی داشتند که پوشش سر با پارچهٔ بزرگ کتان نیز جزئی از آن بود. پس از آن، «دولاق» و کمی بعد چادری به نام «چهل‌دری» یا «چهل‌درزی» رواج یافت.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref> تا اواخر سده چهاردهم هجری، زنان با همان چادر بزرگ در کنار مردان خود در مزرعه کار می‌کردند.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref>


تنوع قومیتی در افغانستان، تنوع زیادی در سبک پوشش زنان پدید آورده است.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> لباس زنانه به‌طور کلی از «فراق پرتوک» (پیراهن دامن‌دارو شلوار) تشکیل شده و چادر نیز از ضروریات پوشش محسوب می‌شود.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌‌سایت کمد‌سارک.]</ref> شلوار زنانه که از پارچه‌ای لطیف دوخته می‌شود، دارای پاچه‌هایی با چین‌های بیضوی تا قوزک پا است. این نوع شلوار همچنان در برخی نقاط، از جمله میان هزاره‌ها، کوچی‌ها و ساکنان ولایت‌های وردک و پکتیا رایج است.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref>
تنوع قومیتی در افغانستان، تنوع زیادی در سبک پوشش زنان پدیدآورده است.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/لباس-افغانی/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> لباس زنانه به‌طور کلی از «فراق پرتوک» (پیراهن دامن‌دارو شلوار) تشکیل شده و چادر نیز از ضروریات پوشش محسوب می‌شود.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسارک.]</ref> شلوار زنانه که از پارچه‌ای لطیف دوخته می‌شود، دارای پاچه‌هایی با چین‌های بیضوی تا قوزک پا است. این نوع شلوار همچنان در برخی نقاط، از جمله میان هزاره‌ها، کوچی‌ها و ساکنان ولایت‌های وردک و پکتیا رایج است.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/109 محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref>


=== چادری ===
==== چادری ====
پوشش سنتی زنان در افغانستان، لباس دامن‌دار همراه با شال یا چادری (برقع) است.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب ‌سایت کمد‌سارک.]</ref> چادری پوششی کامل است که سراسر بدن و حتی صورت را می‌پوشاند و از یک کلاه متصل به چادر و همرنگ تشکیل شده است که توسط خیاطان حرفه‌ای با مهارت ویژه دوخته می‌شود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/345695/%D9%BE%D8%B1%D8%B7%D8%B1%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86 «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک.]</ref> تاریخچهٔ چادری به دویست سال پیش بازمی‌گردد<ref>[https://www.modiseh.com/blog/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> و امروزه نیز در میان زنان افغانستان مقبولیت دارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/345695/%D9%BE%D8%B1%D8%B7%D8%B1%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86 «پرطرفدارت رین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک.]</ref> در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱م)، به‌دلیل اجبار این گروه برای پوشش زنان، برقع به نمادی جهانی تبدیل شد.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> در سال‌های اخیر، زنان کمتر از چادری استفاده می‌کنند. جوان‌ترها بیشتر از مانتو، مقنعه، روسری، شال، ساری هندی و گاهی چادر ایرانی بهره می‌برند.<ref>[https://www.hi-hijab.com/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب.]</ref> در این لباس‌های جدید نیز از هنر [[خامک‌دوزی]] بر روی مانتوها و روسری‌ها استفاده می‌شود.<ref>[https://khamakshop.com/%D8%AE%D8%A7%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.]</ref>
پوشش سنتی زنان در افغانستان، لباس دامن‌دار همراه با شال یا چادری (برقع) است.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب سایت کمدسارک.]</ref> چادری پوششی کامل است که سراسر بدن و حتی صورت را می‌پوشاند و از یک کلاه متصل به چادر و همرنگ تشکیل شده است که توسط خیاطان حرفه‌ای با مهارت ویژه دوخته می‌شود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/345695/پرطرفدارترین-پوشش-زنان-افغان «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک.]</ref> تاریخچهٔ چادری به دویست سال پیش بازمی‌گردد<ref>[https://www.modiseh.com/blog/لباس-افغانی/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> و امروزه نیز در میان زنان افغانستان مقبولیت دارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/345695/پرطرفدارترین-پوشش-زنان-افغان «پرطرفدارت رین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک.]</ref> در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱م)، به‌دلیل اجبار این گروه برای پوشش زنان، برقع به نمادی جهانی تبدیل شد.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/لباس-افغانی/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> در سال‌های اخیر، زنان کمتر از چادری استفاده می‌کنند. جوان‌ترها بیشتر از مانتو، مقنعه، روسری، شال، ساری هندی و گاهی چادر ایرانی بهره می‌برند.<ref>[https://www.hi-hijab.com/حجاب-استایل-افغانستان/ «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب.]</ref> در این لباس‌های جدید نیز از هنر [[خامک‌دوزی]] بر روی مانتوها و روسری‌ها استفاده می‌شود.<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.]</ref>


=== گندافغانی ===
==== گندافغانی ====
«گندافغانی» یکی از لباس‌های شاخص زنانه است که شامل پیراهن دامن‌دار، شلوار و چادر می‌شود. لبه‌های آستین، دامن، یقه و پاچه‌های شلوار آن با مهره‌دوزی و [[سوزن‌دوزی]] (دستی یا ماشینی) تزیین می‌شود. دوخت سنتی آن حدود یک ماه زمان می‌برد و در ولایات مختلف، به‌ویژه [[غزنی]]، توسط زنان انجام می‌شود. به‌دلیل آب‌وهوای سرد افغانستان، از پارچه‌های ضخیم مانند مخمل، قناویز و کتان برای این لباس استفاده می‌شود و گاهی طول دامن آن به دوازده متر می‌رسد.<ref>[https://khamakshop.com/Products-cat/afghan-clothes/afghan-women-dress/afghan-gand/ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.]</ref> در تولید این لباس از هنرهای خنجردوزی و گراف‌دوزی استفاده می‌شود و چادر آن به‌صورت روسری مربع یا شال است که در یک لبه تزیینات هنری دارد.<ref>[https://khamakshop.com/Products-cat/afghan-clothes/afghan-women-dress/afghan-gand/ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.]</ref>
«گندافغانی» یکی از لباس‌های شاخص زنانه است که شامل پیراهن دامن‌دار، شلوار و چادر می‌شود. لبه‌های آستین، دامن، یقه و پاچه‌های شلوار آن با مهره‌دوزی و [[سوزن‌دوزی]] (دستی یا ماشینی) تزیین می‌شود. دوخت سنتی آن حدود یک ماه زمان می‌برد و در ولایات مختلف، به‌ویژه [[غزنی]]، توسط زنان انجام می‌شود. به‌دلیل آب‌وهوای سرد افغانستان، از پارچه‌های ضخیم مانند مخمل، قناویز و کتان برای این لباس استفاده می‌شود و گاهی طول دامن آن به دوازده متر می‌رسد.<ref>[https://khamakshop.com/Products-cat/afghan-clothes/afghan-women-dress/afghan-gand/ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.]</ref> در تولید این لباس از هنرهای خنجردوزی و گراف‌دوزی استفاده می‌شود و چادر آن به‌صورت روسری مربع یا شال است که در یک لبه تزیینات هنری دارد.<ref>[https://khamakshop.com/Products-cat/afghan-clothes/afghan-women-dress/afghan-gand/ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.]</ref>


=== خامک‌دوزی ===
==== خامک‌دوزی ====
''نوشتار اصلی:'' [[خامه‌دوزی|خامک‌دوزی]]
''نوشتار اصلی:'' [[خامه‌دوزی|خامک‌دوزی]]


«خامک» یکی از دوخت‌های هنری است که با نخ ابریشم و با دقت و زمان زیاد<ref>[https://khamakshop.com/%D8%AE%D8%A7%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.]</ref> بر روی پارچه‌های ابریشم یا کتان انجام می‌شود و یقه، آستین، پاچهٔ شلوار، شال و چادر را تزیین می‌کند. زنان افغانستان هنر [[خامک‌دوزی]] را نسل‌به‌نسل منتقل کرده‌اند.<ref>[https://khamakshop.com/%D8%AE%D8%A7%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.]</ref>  
«خامک» یکی از دوخت‌های هنری است که با نخ ابریشم و با دقت و زمان زیاد<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.]</ref> بر روی پارچه‌های ابریشم یا کتان انجام می‌شود و یقه، آستین، پاچهٔ شلوار، شال و چادر را تزیین می‌کند. زنان افغانستان هنر [[خامک‌دوزی]] را نسل‌به‌نسل منتقل کرده‌اند.<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.]</ref>


=== محبوبیت پوشاک سنتی ===
=== محبوبیت پوشاک سنتی ===
صنایع دستی مرتبط با پوشش زنان، دارای قدمت و تنوع زیادی است و در تزیین لباس اهمیتی ویژه دارد.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب ‌سایت کمد‌سارک.]</ref> از مهم‌ترین هنرهای دوخت در لباس‌های سنتی زنان می‌توان به چکن‌دوزی، خنجردوزی، [[سکه‌دوزی]]، گراف‌دوزی، پخته‌دوزی و شیشه‌دوزی اشاره کرد.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب ‌سایت کمد‌سارک.]</ref> لباس‌های سنتی نماد ارزش‌های قومی، متانت و فرهنگ اسلامی افغانستان هستند<ref>[https://khamakshop.com/Products-cat/afghan-clothes/afghan-women-dress/afghan-gand/ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.]</ref> و چادری (برقع) نیز نشانه احترام، وقار و موقعیت اجتماعی زنان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref>
صنایع دستی مرتبط با پوشش زنان، دارای قدمت و تنوع زیادی است و در تزیین لباس اهمیتی ویژه دارد.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب سایت کمدسارک.]</ref> از مهم‌ترین هنرهای دوخت در لباس‌های سنتی زنان می‌توان به چکن‌دوزی، خنجردوزی، [[سکه‌دوزی]]، گراف‌دوزی، پخته‌دوزی و شیشه‌دوزی اشاره کرد.<ref>[https://mag.sarak-co.com/afghan-clothing/ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب سایت کمدسارک.]</ref> لباس‌های سنتی نماد ارزش‌های قومی، متانت و فرهنگ اسلامی افغانستان هستند<ref>[https://khamakshop.com/Products-cat/afghan-clothes/afghan-women-dress/afghan-gand/ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.]</ref> و چادری (برقع) نیز نشانه احترام، وقار و موقعیت اجتماعی زنان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/لباس-افغانی/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref>


در سال‌های اخیر، فروش لباس‌های سنتی افزایش یافته و حتی برخی از افغانستانی‌های خارج از کشور برای خرید آن به افغانستان می‌آیند.<ref>[https://www.trt.net.tr/persian/lmy-frhngy-w-hnry/2018/12/21/mrsm-shb-yld-dr-dnshgh-stnbwl-trkhyh-1110918 «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعۀ افغانستان»، وب‌سایت تی آر تی.]</ref> همچنین به‌دلیل استقبال بالا، این لباس‌ها در کشورهای دیگر مانند [[ایران]] و [[پاکستان]] نیز تولید می‌شود.<ref>[https://khamakshop.com/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ حسن ‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک.]</ref> تعدادی از تولیدکنندگان افغانستانی برای کاهش وابستگی به واردات، از پارچه‌های تولید داخل برای دوخت لباس استفاده می‌کنند.<ref>[https://tolonews.com/fa/arts-culture/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز.]</ref> غنای طراحی پوشش زنان افغانستان، توجه طراحان کشورهای غربی را نیز جلب کرده و برخی از برندهای معروف از طرح‌های افغانستانی الهام گرفته‌اند.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> در سال‌های اخیر، استفاده از لباس‌های سنتی و زیورآلات در میان مهاجران، به‌ویژه زنان هزاره در کشورهای غربی و استرالیا نیز رونق یافته است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/184969 «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>
در سال‌های اخیر، فروش لباس‌های سنتی افزایش یافته و حتی برخی از افغانستانی‌های خارج از کشور برای خرید آن به افغانستان می‌آیند.<ref>[https://www.trt.net.tr/persian/lmy-frhngy-w-hnry/2018/12/21/mrsm-shb-yld-dr-dnshgh-stnbwl-trkhyh-1110918 «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعۀ افغانستان»، وب‌سایت تی آر تی.]</ref> همچنین به‌دلیل استقبال بالا، این لباس‌ها در کشورهای دیگر مانند [[ایران]] و [[پاکستان]] نیز تولید می‌شود.<ref>[https://khamakshop.com/فروش-لباس-افغانستانی-در-ایران/ حسن‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک.]</ref> تعدادی از تولیدکنندگان افغانستانی برای کاهش وابستگی به واردات، از پارچه‌های تولید داخل برای دوخت لباس استفاده می‌کنند.<ref>[https://tolonews.com/fa/arts-culture/کارگیری-از-پارچه‌های-داخلی-در-ساخت-لباس‌های-افغانی-با-طراحی-مدرن «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز.]</ref> غنای طراحی پوشش زنان افغانستان، توجه طراحان کشورهای غربی را نیز جلب کرده و برخی از برندهای معروف از طرح‌های افغانستانی الهام گرفته‌اند.<ref>[https://www.modiseh.com/blog/لباس-افغانی/ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.]</ref> در سال‌های اخیر، استفاده از لباس‌های سنتی و زیورآلات در میان مهاجران، به‌ویژه زنان هزاره در کشورهای غربی و استرالیا نیز رونق یافته است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/184969 «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>


== آموزش ==
== آموزش ==
پیشینهٔ آموزش زنان در افغانستان به مکتب‌خانه‌های سنتی بازمی‌گردد<ref>خواند میر، تاریخ حبیب السیر، 1380ش، ج3، ص176.</ref> که در آنها خواندن و نوشتن، قرآن و متون ادبی مانند [[دیوان حافظ]] و [[گلستان (کتاب)|گلستان سعدی]] آموزش داده می‌شد.<ref>[https://8am.media/fa/the-course-of-womens-education-in-afghanistan/ پوپل، «سیر آموزش]۲۰۱۹م [https://8am.media/fa/the-course-of-womens-education-in-afghanistan/ در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> این نظام بیشتر داوطلبانه و محدود به اقشار مرفه شهری بود<ref>[https://8am.media/fa/the-course-of-womens-education-in-afghanistan/ پوپل، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref><ref>خواند میر، تاریخ حبیب السیر، 1380ش، ج3، ص176.</ref> و با وجود محدودیت‌ها، نسلی از زنان باسواد را پرورش داد.<ref>[https://8am.media/fa/the-course-of-womens-education-in-afghanistan/ پوپل، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref>
دورهٔ تحول اساسی در آموزش زنان با پادشاهی امان‌الله آغاز شد<ref>صابری و ابراهیمی، «بررسی شکل‌گیری نظام نوین آموزشی افغانستان در دوره امان‌الله خان (با نگاه ویژه به زنان)»، 1401ش، ص51-60.</ref> و نخستین مکتب دخترانه در ۱۲۹۹ش تأسیس گردید.<ref>مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص248.</ref> پس از آن، آموزش زنان در دوره‌های مختلف فراز و نشیب‌هایی داشت.<ref>مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص251.</ref> در ۱۳۱۰ش دوره آموزش قابلگی در شفاخانه مستورات برای دختران و لیسه نسوان در کابل تأسیس شد. دارالمعلمات نیز در ۱۳۲۷ش برپا شد.<ref>کامگار، تاریخ معارف افغانستان، 1387ش، ص26.</ref> در دوره محمدظاهر شاه (۱۳۱۲–۱۳۵۲ش) در همه ولایات، مکتب نسوان تأسیس شد. علاه‌بر آن، در ۱۳۱۵ش، دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت در رشته‌های زبان، بهداشت، مخابرات و فنون برای زنان راه‌اندازی شد.<ref>مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص255.</ref> در حکومت محمدداوودخان (۱۳۵۲–۱۳۵۷ش) زنان به‌عنوان محصل، معلم و مربی، در مراکز آموزشی و دانشگاهی حضور داشتند.<ref>مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص256.</ref>
آموزش زنان در دورهٔ حاکمیت حزب خلق و پرچم (۱۳۵۷–۱۳۷۳ش) رو به افول گذاشت.<ref>مظفری تخاری، زسن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص258.</ref> از ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶ش به‌دلیل شدت یافتن جنگ‌های داخلی، مراکز آموزشی آسیب دید و محدویت‌هایی در آموزش زنان به‌وجود آمد.<ref>مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص259.</ref> در دورهٔ اول طالبان (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش) دختران از تحصیل منع شدند؛<ref>حقانی، حفیظ‌الله، طالبان، 1377ش، ص135.</ref><ref>[https://8am.media/the-last-line-of-prohibition-banning-womens-education-is-an-example-of-a-crime-against-humanity/ کاوه، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref><ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-181294 ساعین، «به دنبال بسته‌شدن دانشگاه‌ها مرکزهای آموزشی نیز به روی دختران بسته شدند»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref> اما نظام جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش) آموزش دختران را رونق بخشید، اما با تسلط دوبارهٔ طالبان در ۱۴۰۰ش، دختران از صنف ششم به بالا<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1715928/ممنوعیت-تحصیل-زنان-طالبان-از-زنان-می-ترسد-می-گویند-زن-باید «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین.]</ref><ref>[https://www.baharnews.ir/news/394581/چرا-طالبان-دختران-اجازه-آموزش-نمی-دهد «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز.]</ref> و تحصیلات عالی منع شدند.<ref>[https://8am.media/the-course-of-womens-education-in-afghanistan/ پوپل، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> طالبان دلایلی مانند کمبود بودجه، نامناسب‌بودن سرفصل‌های درسی،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1715928/ممنوعیت-تحصیل-زنان-طالبان-از-زنان-می-ترسد-می-گویند-زن-باید «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین.]</ref> رعایت‌نکردن حجاب و مخالفت با اختلاط را مطرح کرده‌اند،<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/10/02/2825544/طالبان-دلایل-ممنوعیت-تحصیل-دختران-دانشجو-در-افغانستان-را-اعلام-کرد «طالبان دلایل ممنوعیت تحصیل دختران دانشجو در افغانستان را اعلام کرد»، خبرگزاری تسنیم.]</ref><ref>[https://8am.media/taliban-tightening-cover-the-closure-of-girls-schools-entered-its-eighth-month/ «سخت‌گیری طالبان در مورد پوشش؛ بسته ماندن مکاتب دخترانه وارد هشتمین ماه شد»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> اما کارشناسان عوامل عمیق‌تری مانند نگاه قبیله‌ای به زنان،<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010325000408/کلاس‌هایی-که-خالی-ماند-چرا-درهای-مدارس-در-افغانستان-به‌-روی-دختران «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس.]</ref><ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/نگاهی-جامعه-شناختی-به-جایگاه-زنان-در-جامعه-افغانستان-در-حکومت-دوم-طالبان باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref> تقلید از نظام آموزشی دیوبندیه<ref>[https://8am.media/prohibition-of-womens-education-is-it-an-islamic-matter-or-a-tribal-norm/ موسوی، «منع تحصیل زنان؛ امری اسلامی یا هنجاری قبیله‌ای؟»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> و تلقی متفاوت از علم را مؤثر می‌دانند.<ref>[https://8am.media/taliban-and-anti-science-conflict-between-tradition-and-modernity/ امین، «طالبان و علم‌ستیزی؛ جدال سنت و مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref><ref>[https://www.baharnews.ir/news/394581/چرا-طالبان-دختران-اجازه-آموزش-نمی-دهد «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز.]</ref>


ممنوعیت آموزش زنان در افغانستان، با واکنش‌های گسترده‌ای در داخل و خارج مواجه شده است. تظاهرات زنان و دانش‌آموزان،<ref>[https://8am.media/protests-against-the-suspension-of-girls-education-protesters-were-repressed-and-businessmen-were-warned/ «اعتراض‌ها به تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> محکومیت سیاستمداران<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010930000621/کرزی-منع-تحصیل-زنان-در-دانشگا‌ه‌-افغانستان-را-محتاج-بیگانگان-خواهد «کرزی: منع تحصیل زنان در دانشگاه، افغانستان را محتاج بیگانگان خواهد کرد»، خبرگزاری فارس.]</ref> و عالمان دینی<ref>[https://8am.media/protests-against-the-suspension-of-girls-education-protesters-were-repressed-and-businessmen-were-warned/ «اعتراض‌ها به تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> و استادان دانشگاه،<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865992-همه-یا-هیچ-کس «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکۀ شرق.]</ref> واکنش دانشگاه الازهر مصر،<ref>[https://www.irna.ir/news/84978810/محدویت-تازه-طالبان-علیه-دختران-و-سیل-واکنش-از-سراسر-جهان «محدودیت تازۀ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> مقامات کشورها،<ref>[https://www.irna.ir/news/84978810/محدویت-تازه-طالبان-علیه-دختران-و-سیل-واکنش-از-سراسر-جهان «محدویت تازۀ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref><ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000631000342/عمران-خان-محرومیت-دختران-افغان-از-آموزش-ربطی-به-دین-اسلام-ندارد «عمران خان: محرومیت دختران افغان از آموزش ربطی به دین اسلام ندارد»، خبرگزاری فارس.]</ref> سازمان‌های بین‌المللی<ref>[https://8am.media/the-last-line-of-prohibition-banning-womens-education-is-an-example-of-a-crime-against-humanity/ کاوه، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref><ref>[https://www.irna.ir/news/84978810/محدویت-تازه-طالبان-علیه-دختران-و-سیل-واکنش-از-سراسر-جهان «محدویت تازۀ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref><ref>[https://parstoday.ir/dari/news/uncategorised-i181466 «مشروط شدن کمک‌های جهانی به افغانستان به بازگشایی مدارس دخترانه»، خبرگزاری پارس تودی.]</ref><ref>[https://www.irna.ir/news/85004574/معاونان-و-دستیاران-سازمان-ملل-در-تلاش-برای-تغییر-تصمیم-طالبان «معاونان و دستیاران سازمان ملل در تلاش برای تغییر تصمیم طالبان دربارۀ زنان افغانستان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و اتحادیه اروپا<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/12/29/2870120/بیانیه-70-کشور-جهان-محروم-ماندن-دختران-افغان-از-تحصیل-قابل-دفاع-نیست «بیانیۀ ۷۰ کشور جهان: محروم ماندن دختران افغان از تحصیل قابل دفاع نیست»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و حتی مخالفت برخی از رهبران میانه‌رو طالبان<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/14010318000384/کلاس‌هایی-که-خالی-ماندند-چرا-درهای-مدارس-در-افغانستان-به‌روی-دختران «کلاس‌هایی که خالی ماندند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به‌روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس.]</ref> از جمله این واکنش‌ها است. هرچند طالبان در برابر فشارها مقاومت کرده و این سیاست را ادامه داده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010325000408/کلاس‌هایی-که-خالی-ماند-چرا-درهای-مدارس-در-افغانستان-به‌-روی-دختران «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس.]</ref><ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865992-همه-یا-هیچ-کس «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکۀ شرق.]</ref> پیامدهای این ممنوعیت، شامل افزایش مشکلات روانی و خودکشی،<ref>[https://nimrokhmedia.com/2023/01/24/intl-day-education/ سایه، «دختران محروم از آموزش از ترس نکاح اجباری با طالبان، ازدواج می‌کنند»، وب‌سایت نیم‌رخ.]</ref> ترویج ازدواج اجباری، کاهش شاخص‌های توسعه و تهدیدات امنیتی برای منطقه، بسیار جدی است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/613835 «پیامدهای ممنوعیت از تحصیل دختران در افغانستان؛ کاهش سن ازدواج و افزایش کودک همسری / یک پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی در گفت‌وگو با شفقنا»، خبرگزاری شفقنا.]</ref><ref>[https://8am.media/closing-the-university-to-girls-damages-and-consequences/ عثمانی، «بستن دانشگاه به روی دختران؛ آسیب‌ها و پیامدها»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> همچنین این سیاست، نظام آموزشی را به سمت آموزش‌های دینی محدود و نابرابری جنسیتی را تشدید کرده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/10/01/3010357/طالبان-محدودیت-سنی-برای-آموزش-دختران-در-مدارس-دینی-افغانستان-وجود-ندارد «طالبان: محدودیت سنی برای آموزش دختران در مدارس دینی افغانستان وجود ندارد»، خبرگزاری تسنیم.]</ref><ref>[https://afghandiaspora.org/fa/2024/09/03/در-مدرسه-های-دینی-دخترانه-ی-افغانستان-چ/ «در مدرسه‌های دینی دخترانۀ افغانستان چی می‌گذرد؟»، وب‌سایت شبکۀ دیاسپورای افغانستان.]</ref>
با وجود چالش‌های عمیق تاریخی و فرهنگی،<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/news/29932/ «محدودیت‌های تحصیلی برای زنان در افغانستان؛ عوامل و راهکارها»، خبرگزاری جمهور.]</ref><ref>[http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=156820 «خلاصه گزارش سیگر؛ زنان افغانستان در 20 سال‌گذشته دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند»، وب‌رونامۀ افغانستان ما.]</ref><ref>[https://aelso.org/da/article/two-decades-of-womens-dynamism-in-education-in-afghanistan/ «دو دهه پویایی زنان در عرصه‌ی تحصیلی در افغانستان»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات اقتصادی و حقوقی افغانستان.]</ref> تلاش‌هایی برای حمایت از دختران بازمانده از تحصیل صورت گرفته است؛ از جمله ایجاد مدارس آنلاین،<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865987-تلاش-جهانی-برای-ایجاد-امکان-آموزش-دختران-افغانستانی «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref><ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865987-تلاش-جهانی-برای-ایجاد-امکان-آموزش-دختران-افغانستانی «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref><ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865987-تلاش-جهانی-برای-ایجاد-امکان-آموزش-دختران-افغانستانی «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref> اعطای بورسیه‌های تحصیلی توسط دانشگاه‌های ایران<ref>[https://chekad.tv/ایران-در-کنار-مردم-افغانستان؛-سه-دانشگ/ «ایران در کنار مردم افغانستان؛ سه دانشگاه برای دختران محروم از تحصیل بورسیه می‌دهند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد.]</ref><ref>[https://www.avapress.com/fa/news/262814/اعلام-آمادگی-ايران-براى-پذيرش-دختران-دانشجوى-بازمانده-تحصيل-افغانستان «اعلام آمادگی ایران برای پذیرش دختران دانشجوی بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری آوا.]</ref> و کشورهای دیگر<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865987-تلاش-جهانی-برای-ایجاد-امکان-آموزش-دختران-افغانستانی «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref><ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/865987-تلاش-جهانی-برای-ایجاد-امکان-آموزش-دختران-افغانستانی «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref><ref>[https://www.aa.com.tr/fa/افغانستان/حمایت-آلمان-از-تحصیل-دختران-افغانستان-در-خارج/2785087 «حمایت آلمان از تحصیل دختران افغانستان در خارج»، خبرگزاری aa.]</ref><ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/09/19/3215949/کمک-به-100-هزار-کودک-بازمانده-از-تحصیل-در-افغانستان «کمک به ۱۰۰ هزار کودک بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و تأسیس دانشگاه‌های آنلاین توسط استادان افغانستانی.<ref>[https://www.khaama.com/persian/archives/110149 رضایی، «راه‌اندازی دانشگاه آنلاین زن برای دختران بازمانده از تحصیل»، خبرگزاری خامه پرس.]</ref>


== اشتغال ==
== اشتغال ==
اشتغال، به فعالیت‌های اقتصادی هدفمند برای کسب درآمد از طریق تولید کالا یا ارائه خدمات گفته می‌شود.<ref>[https://snn.ir/fa/news/349381/تعریف-اشتغال-و-بیکاری «تعریف اشتغال و بی‌کاری»، خبرگزاری دانشجو]</ref>
اشتغال زنان در افغانستان با فراز و فرودهای متعددی همراه بوده است. در عصر امان‌الله خان (۱۲۹۷–۱۳۰۷ش)، با اصلاحات مدرنیزاسیون، زنان به‌عنوان شهروندانی با حقوق برابر با مردان شناخته شدند. در دوران ظاهرشاه و داوودخان، فضای اجتماعی به‌تدریج بازتر شد و زنان به مشاغلی چون معلمی روی آوردند. در دورهٔ کمونیست‌ها حضور زنان در سازمان‌های دولتی افزایش یافت، اما در دورهٔ مجاهدین و طالبان اول (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش)، زنان به‌کلی از عرصهٔ عمومی حذف شدند. نظام جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش) با تصویب قانون اساسی، حضور زنان در عرصه‌های عمومی را ممکن ساخت، اما با قدرت‌یابی مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، زنان با محدودیت‌های شدید در اشتغال مواجه شدند.<ref>[https://8am.media/fa/part-2-cultural-barriers-to-womens-employment/ «قسمت دوم: موانع فرهنگی اشتغال زنان»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref>
اشتغال زنان در افغانستان دارای اهمیت بسیار است؛<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/547101 «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسف­بار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> از نظر اقتصادی، به کاهش فقر خانوار،<ref>[https://www.magiran.com/article/1287192 «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان:فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامۀ سرمایه.]</ref> افزایش تولید ناخالص داخلی و تنوع اقتصادی کمک می‌کند؛<ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=155957 «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان.]</ref> از نظر اجتماعی، توانمندسازی فردی،<ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=155957 «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> بهبود سلامت و آموزش<ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=155957 «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> و الگوسازی را به همراه دارد؛<ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=155957 «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان.]</ref> همچنین برای دستیابی به توسعهٔ پایدار<ref>[https://iraf.ir/36453/economy/اشتغال-زنان-افغان؛-عامل-رشد-و-توسعه-افغ/ «اشتغال زنان افغان؛ عامل رشد و توسعه افغانستان، وب‌سایت ایراف، تاریخ.]</ref> و پاسخگویی اجتماعی در بخش‌های سلامت و آموزش ضروری است.<ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=155957 «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref><ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=155957 «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> به همین دلیل، در قوانین اساسی افغانستان (۱۳۰۲، ۱۳۴۳، ۱۳۵۵ و ۱۳۸۲ش)، بر حق انتخاب شغل، برابری جنسیتی و استخدام بر اساس اهلیت تأکید شده است. همچنین قانون منع خشونت علیه زنان (۱۳۸۸ش)، ممانعت از اشتغال زن را جرم دانسته است؛ اما قوانین اساسی ۱۳۱۰ و ۱۳۷۲ش، تحت تأثیر رویکردهای محافظه‌کارانه، این حقوق را محدود کرده‌اند.<ref>[https://www.etilaatroz.com/192915/حق-اشتغال-زنان-در-قانونهای-اساسی-افغان/ «حق اشتغال زنان در قانون‌های‌اساسی افغانستان (۱۳۰۰-۱۴۰۰ خورشیدی)»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref>
تفاوت‌های اشتغال زنان در افغانستان تابعی از عوامل جغرافیایی، قومیتی، مذهبی و طبقاتی است. در مناطق شهری، نرخ مشارکت در بخش‌های رسمی بالاتر است، در حالی که در مناطق روستایی، فعالیت در اقتصاد غیررسمی متمرکز است.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/نگاهی-جامعه-شناختی-به-جایگاه-زنان-در-جامعه-افغانستان-در-حکومت-دوم-طالبان «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref> از نظر قومیتی، هنجارهای فرهنگی پشتون‌ها<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/547101 «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسف­بار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> محدودکننده‌تر از هزاره‌ها و تاجیک‌ها است.<ref>[https://8am.media/fa/hazara-female-teacher-in-kabul-save-me-before-its-too-late/ «آموزگار زن هزاره در کابل: نجاتم دهید پیش از آن‌که دیر شود»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref><ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/نگاهی-جامعه-شناختی-به-جایگاه-زنان-در-جامعه-افغانستان-در-حکومت-دوم-طالبان «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی]</ref> در حوزهٔ مذهبی، قرائت‌های محافظه‌کارانه از فقه حنفی<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/213341/بررسی-تطبیقی-نظرات-شیعه-و-اهل-سنت-در-مورد-اشتغال-بانوان-(1)/ «بررسی تطبیقی نظرات شیعه و اهل سنت در مورد اشتغال بانوان (1)»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مقابل رویکرد نسبتاً بازتر فقه جعفری<ref>[https://fa.abna24.com/news/1729803/علمای-شیعه-افغانستان-اشتغال-زنان-با-رعایت-موازین-شرعی-اشکالی «علمای شیعه افغانستان: اشتغال زنان با رعایت موازین شرعی اشکالی ندارد»، خبرگزاری ابنا.]</ref> و تفسیر رادیکال طالبان، تفاوت‌های چشمگیری ایجاد کرده است.<ref>[https://www.iess.ir/fa/analysis/3728/ «دورنمای جایگاه زنان افغانستان بر مبنای اصول فکری قاضی‌القضات طالبان»، وب‌سایت موسسۀ مطالعات راهبردی شرق.]</ref> طبقات اجتماعی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ نخبگان شهری دسترسی بیشتری به فرصت‌های شغلی دارند.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2017215/نگاهی-جامعه-شناختی-به-جایگاه-زنان-در-جامعه-افغانستان-در-حکومت-دوم-طالبان «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref>
عرصه‌های اشتغال زنان شامل بخش تولید (صنایع دستی،<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص145.</ref><ref>[http://dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=148574 محمدی، «سنگینی توسعۀ اقتصادی بر دوش زنان افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> کشاورزی و دامداری)<ref>[https://farsi.alarabiya.net/afghanistan/2018/04/19/گزارش-اختصاصی-نقش-تجارتی-زنان-و-رشد-اقتصاد-افغانستان نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی.]</ref><ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=147356 بهزاد، «مشارکت اقتصادی زنان؛ کلید انکشاف اقتصادی»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> و بخش خدمات<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/وضعیت-زنان-افغانستان-در-تحولات-سیاسی-ب-2/ طالبی، «وضعیت زنان افغانستان»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.]</ref> (آموزش،<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/190537/78-درصد-معلمان-مدارس-افغانستان-زنان-هستند «78درصد معلمان مدارس افغانستان زنان هستند»، خبرگزاری میزان.]</ref><ref>[https://research.kateb.edu.af/dari/wp-content/uploads/sites/2/2020/12/3.pdf نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص64-65.]</ref> سلامت و نهادهای مدنی) است.<ref>[https://farsi.alarabiya.net/afghanistan/2018/04/19/گزارش-اختصاصی-نقش-تجارتی-زنان-و-رشد-اقتصاد-افغانستان نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی.]</ref> در نظام جمهوری اسلامی، حمایت جریان‌های سیاسی،<ref>[https://research.kateb.edu.af/dari/wp-content/uploads/sites/2/2020/12/3.pdf نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص56-57].</ref> تصریح قانون اساسی بر برابری،<ref>قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، 1382ش.</ref> تصویب قوانین حمایتی<ref>[https://research.kateb.edu.af/dari/wp-content/uploads/sites/2/2020/12/3.pdf نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.]</ref> مانند قانون کار،<ref>قانون کار جمهوری اسلامی افغانستان، 1385ش، فقرهٔ 2 مادهٔ 3.</ref> قانون کارکنان خدمات ملکی<ref>قانون خدمات ملکی جمهوری اسلامی افغانستان، 1387ش، فقرهٔ 2 مادهٔ 2.</ref> و قانون منع خشونت علیه زنان<ref>قانون محو خشونت علیه‌زنان، 2007م، مادهٔ 5.</ref> و ایجاد وزارت امور زنان،<ref>[https://research.kateb.edu.af/dari/wp-content/uploads/sites/2/2020/12/3.pdf نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص61-64.]</ref> زمینه‌های اشتغال زنان را فراهم کرد.<ref>[https://research.kateb.edu.af/dari/wp-content/uploads/sites/2/2020/12/3.pdf نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص62.]</ref> با وجود این، انگاره‌های شناختی در جامعه افغانستان، اشتغال زنان در بیرون از خانه را نیازمند همراهی مردان محرم و تفکیک جنسیتی می‌داند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/547101 «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسف­بار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> همچنین بیشتر زنان از فراگیری مهارت‌های تخصصی و دسترسی به منابع مالی، محروم هستند.<ref>[https://www.magiran.com/article/1287192 «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان:فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامۀ سرمایه.]</ref>
در حاکمیت طالبان، محدودیت‌های شدید بر اشتغال زنان اعمال شده است. بر اساس گزارش UNDP در ۲۰۲۴م، تنها ۷درصد زنان در خارج از خانه کار می‌کنند و این محدودیت‌ها تا ۲۰۲۶م می‌تواند ۹۲۰ میلیون دلار به اقتصاد کشور زیان وارد کند.<ref>[https://iraf.ir/62538/social/نگرانی-سازمان-ملل-از-وضعیت-اقتصادی-زنا/ «نگرانی سازمان ملل از وضعیت اقتصادی زنان افغانستان: تنها ۷ درصد زنان شاغل هستند»، وب‌سایت ایراف.]</ref> همچنین، احساس امنیت زنان از ۷۲درصد در ۲۰۲۲م به ۵۶درصد در ۲۰۲۴م کاهش یافته<ref>[https://iraf.ir/62538/social/نگرانی-سازمان-ملل-از-وضعیت-اقتصادی-زنا/ «نگرانی سازمان ملل از وضعیت اقتصادی زنان افغانستان: تنها ۷ درصد زنان شاغل هستند»، وب‌سایت ایراف.]</ref> و ۹۷درصد خانوارهای زن‌سرپرست در معرض شوک‌های اقتصادی قرار گرفته‌اند.<ref>[https://iraf.ir/62538/social/نگرانی-سازمان-ملل-از-وضعیت-اقتصادی-زنا/ «نگرانی سازمان ملل از وضعیت اقتصادی زنان افغانستان: تنها ۷ درصد زنان شاغل هستند»، وب‌سایت ایراف.]</ref>
== خانه امن زنان ==
خانه‌های امن در افغانستان در سال ۲۰۰۳م تأسیس شدند<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=7103 .«آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref> و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۲۰۲۱م، توسط طالبان بسته شدند. طالبان اعلام کرد که در دولت امارت اسلامی هیچ تهدیدی متوجه زنان نیست و فعالیت این خانه‌ها ضرورتی ندارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84568222/مخالفت-طالبان-با-بازگشایی-خانه-های-امن-براÛ. «مخالفت طالبان با بازگشایی خانه‌های امن برای زنان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> این خانه‌ها در طول بیست سال تحت نظارت وزارت امور زنان و توسط سازمان‌های غیردولتی اداره شدند.<ref>[https://www.siasatrooz.ir/fa/news/59620/خانه-های-امن-زنان-افغانستان-دولتی-می-شوند .«خانه‌های امن زنان در افغانستان دولتی می‌شوند»، وب‌سایت سیاست روز.]</ref> این مراکز برای محافظت از زنان خشونت‌دیده در خانواده یا اجتماع<ref>[https://farsi.alarabiya.net/2020/08/17/با-خانۀ-امن-زنان-در-شهر-کابل-بیشتر-آگاه-Ø´ÙˆÛŒØ «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.]</ref> و زنان فراری از خانه<ref>[https://pajhwok.com/fa/2017/03/07/خانه-های-امن؛-پناهگاه-کسانی-که-از-خشونت/ بشردوست، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک.]</ref> در مکان‌های بدون تابلو و با رفت‌آمد کاملاً کنترل‌شده ایجاد شده بودند.<ref>[http://www.bamdaad.org/ejtemaey/557-2016-11-01-18-05-51.html «گزارشی از یک خانۀ امن در پایتخت افغانستان»، وب‌سایت بامداد.]</ref>
اهداف آنها شامل تأمین سرپناه امن برای زنان و دختران در معرض خشونت و فرزندان‌شان،<ref>[https://pajhwok.com/fa/2017/03/07/خانه-های-امن؛-پناهگاه-کسانی-که-از-خشونت/ .بشردوست، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک.]</ref> میانجی‌گری میان زنان پناهنده و خانواده‌های‌شان،<ref>[https://iwpr.net/fa/global-voices/afghanstan-znan-bh-khanhhay-amn-pnah-mybrnd «افغانستان: زنان به خانه‌های امن پناه می‌برند»، وب‌سایت مؤسسه جنگ و صلح.]</ref> ارائه مشاوره حقوقی و روان‌شناسی، وکیل، کمک‌های پزشکی و بهداشتی<ref>[https://www.dw.com/fa-af/سازمان-عفو-بین-الملل-دختران-و-زنان-در-افغانست .«عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله.]</ref> و حمایت و توانمندسازی زنان در امور شغلی بود.<ref>[https://www.aparat.com/v/un1wR .«خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات.]</ref> خدمات ارائه‌شده شامل حمایت مالی، امکانات اولیه،<ref>[https://www.usip.org/sites/default/files/PW98_Women-Access-to-Justice-in-Afghanistan-DARI.pdf .گاستون، «دسترسی زنان به عدالت در افغانستان»، وب‌سایت یونایتد استیت و انستوت پیس.]</ref> مشاوره حقوقی، کمک‌های طبی و روان‌شناسی،<ref>.[https://www.dw.com/fa-af/سازمان-عفو-بین-الملل-دختران-و-زنان-در-افغانست «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله.]</ref> دوره‌های کوتاه‌مدت آموزش خواندن و نوشتن<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/94223/این-خانه-امن-نیست «این خانه، امن نیست!»، وب‌سایت آوا پرس.]</ref> و آموزش خیاطی و کارآفرینی بود.<ref>[https://www.aparat.com/v/un1wR .«خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات.]</ref><ref>[https://farsi.alarabiya.net/2020/08/17/با-خانۀ-امن-زنان-در-شهر-کابل-بیشتر-آگاه-Ø´ÙˆÛŒØ «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.]</ref> حداکثر مدت اقامت دو سال بود، اما به زنانی که دوباره در معرض خشونت قرار می‌گرفتند یا مورد پذیرش خانواده نبودند، خدمات بیشتری اختصاص داده می‌شد.<ref>[https://farsi.alarabiya.net/2020/08/17/با-خانۀ-امن-زنان-در-شهر-کابل-بیشتر-آگاه-Ø´ÙˆÛŒØ .«با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.]</ref>
ورود زنان به این خانه‌ها از طریق وزارت امور زنان، وزارت امور داخله، کمیسیون مستقل حقوق بشر و دیگر نهادهای مرتبط صورت می‌گرفت.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=7103 .«آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref> در مرحله نخست، تلاش بر حل مشکل از طریق مشورت و میانجی‌گری بود و در صورت عدم موفقیت، زن به خانه‌های امن معرفی و پرونده‌اش به مراجع قضایی ارسال می‌شد.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1479453/%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%B2%D9% .حسین‌پور، «ارمغان غرب برای افغانستان؛ فروپاشی هویت زن در خانه‌های امن!»، خبرگزاری مشرق.]</ref><ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=7103 .«آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref>


== امنیت اجتماعی ==
خانه‌های امن در جامعه سنتی افغانستان، مکانی ناسازگار با خانواده و فرهنگ بومی تلقی می‌شدند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/79697/رابطه-خانه-های-امن-افزایش-خشونت-علیه-زنان .«رابطه خانه‌های امن و افزایش خشونت علیه زنان»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref> بی‌اعتمادی دولت و مردم به این مراکز، ناشی از عدم شفافیت مالی و رفتارهای مشکوک بود، به‌طوری که بسیاری از خانواده‌ها حاضر به پذیرش زنان و دختران خود از خانه‌های امن نبودند.<ref>[https://farsi.alarabiya.net/2020/08/17/با-خانۀ-امن-زنان-در-شهر-کابل-بیشتر-آگاه-Ø´ÙˆÛŒØ .«با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.]</ref> به نظر کارشناسان، این مراکز به مکانی برای حمایت نمادین و نه واقعی تبدیل شده بودند و زنان در آنها قربانی خشونت‌های پنهان و ظلم سیستماتیک می‌شدند.<ref>[https://farsi.alarabiya.net/2020/08/17/با-خانۀ-امن-زنان-در-شهر-کابل-بیشتر-آگاه-Ø´ÙˆÛŒØ .«با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.]</ref> یکی از آسیب‌های زنان ساکن در خانه‌های امن آن بود که هنگام سقوط نظام جمهوریت، آنها ناچار به خانه‌های خود بازگشتند، اما بسیاری از این زنان در معرض خشونت و مرگ توسط خانواده‌های خود و طالبان قرار گرفتند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/490529 .«عفو بین‌الملل: خانه‌های امن بسته شده و زنان قربانی خشونت پس از تسلط طالبان رها شده‌اند»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>


== مشارکت سیاسی ==
== مشارکت سیاسی ==
مشارکت سیاسی زنان به سهم‌گیری فعال آنان در امور سیاسی و حکومت‌داری گفته می‌شود که شامل مشارکت خودجوش و نظام‌یافته است.<ref>مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص182.</ref><ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص183.</ref> این مشارکت از آن رو اهمیت دارد که به [[خودباوری]] زنان،<ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص103-102.</ref> [[مسئولیت‌پذیری]] اجتماعی<ref>یزدانی، «مشارکت سیاسی واجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref> و تبدیل آنان از مصرف‌کننده به نیروی فعال در جامعه کمک می‌کند.<ref>سیفی، «جایگاه زنان نخبهٔ افغانستان در آیندهٔ نظام سیاسی این کشور پس از ورود طالبان به‌بدنهٔ دولت»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.</ref>
پیشینهٔ تاریخی مشارکت سیاسی زنان در افغانستان فراز و فرودهای بسیاری داشته است. در دورهٔ امان‌الله، این حق به‌صورت رسمی پذیرفته شد، اما به دربار محدود ماند.<ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص104.</ref><ref>سایه، «نخستین حضور اجتماعی زنان در دورهٔ امان‌الله خان»، وب‌سایت نیمرخ.</ref> در دورهٔ ظاهرشاه، زمینه‌های گسترده‌تری فراهم شد<ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص106.</ref> و زنان به عضویت کابینه و پارلمان رسیدند،<ref>موسوی، «جنبش زنان افغانستان»، وبلاگ دیدهبان.</ref> اما این مشارکت به شهرهای بزرگ و [[قوم پشتون]] محدود بود.<ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص106.</ref> در دوران بعد از ظاهرشاه تا حاکمیت اول طالبان، زنان در جنبش‌های سوسیالیستی و اعتراضات فعال بودند، اما در دولت مجاهدین به‌دلیل جنگ، فعالیت‌های‌شان مختل شد<ref>ضیا، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامه راه مدنیت.</ref><ref>غفاری لعلی، فریاد عدالت، 1373ش، ص55.</ref> و در دورهٔ اول طالبان به‌کلی از عرصه عمومی منع شدند.<ref>نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.</ref><ref>مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص180.</ref> در دورهٔ جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش)، قانون اساسی راه را برای مشارکت سیاسی زنان هموار کرد<ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص108.</ref> و آنان حضور فعالی در عرصه سیاسی داشتند؛<ref>نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.</ref> اما با قدرت‌یابی مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، زنان بار دیگر از هر نوع مشارکت سیاسی محروم شدند.<ref>حمیدی، «واکاوی جایگاه مشارکت سیاسی زنان در افغانستان با تأکید بر امارت اسلامی طالبان»، پایگاه اطلاع‌رسانی سیویکا.</ref>
زمینه‌های مشارکت سیاسی زنان در دوران جمهوری اسلامی عبارت بود از: نفی تبعیض در قانون اساسی،<ref>سیاف، «کسی بخواهد یا نخواهد صلح را آوردنی هستیم»، وب‌سایت اسپوتنیک.</ref> مشروط‌شدن حمایت‌های بین‌المللی به بهبود وضعیت زنان،<ref>نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص57.</ref> حضور فعال زنان در کنفرانس بن و لویه‌جرگه‌ها<ref>کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص506 -509.</ref> و حمایت حقوقی از طریق قانون انتخابات (سهمیه خاص) و قانون منع خشونت علیه زنان.<ref>کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص525 – 527.</ref><ref>کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص506 -509.</ref><ref>احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص109- 110.</ref> همچنین جریان‌های اسلام‌گرا و علمای افغانستان از حق سیاسی زنان حمایت می‌کردند<ref>نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.</ref> و فتاوای مراجعی چون [[محمداسحاق فیاض]] در این زمینه مورد توجه بود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/03/26/78885/انتشار-تقریرات-آیت-الله-فیاض-درباره-جایگاه-زن-در-نظام-سیاسی-اسلام-در-ایران-و-افغانستان «انتشار تقریرات آیت‌الله فیاض درباره "جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام" در ایران و افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
جلوه‌های این مشارکت در بیست سال جمهوری اسلامی شامل حضور زنان در سطوح مختلف سیاسی بود: از کاندیدای ریاست‌جمهوری و معاونت ریاست‌جمهوری، وزارت، سفارت، والی، معاون ولایات، نمایندگی مجلس، سطوح قضایی (از جمله استره محکمه)، ریاست کمیسیون‌های مستقل، نمایندگی در سازمان ملل، شوراهای ولایتی و شهرداری‌ها و نیز فعالیت در احزاب سیاسی با ثبت حداقل سه حزب به رهبری زنان.<ref>ضیا، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامه راه مدنیت.</ref><ref>مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص199.</ref><ref>حمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص110.</ref> توافق‌نامه بن بر مشارکت زنان تأکید داشت<ref>نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص57.</ref> و قانون اساسی بر تساوی در حق انتخاب و انتخاب‌شدن، آزادی بیان، تشکیل حزب و تصدی مناصب عالی تصریح کرد و سهمیه حداقل دو زن از هر ولایت در پارلمان و نیمی از اعضای انتصابی سنا را برای زنان در نظر گرفت.<ref>کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص508-517.</ref> پلان کاری ملی برای زنان نیز با هدف حراست از حقوق و مشارکت سیاسی آنان تدوین شد.<ref>نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص62.</ref>
با این حال، چالش‌های اساسی پیش روی مشارکت سیاسی زنان وجود دارد؛ مدرن‌گرایانِ بی‌توجه به ارزش‌های بومی و سنت‌گرایانِ مخالف هرگونه حضور زن در عرصه عمومی، جامعه را نسبت به مشارکت زنان بدبین کرده است. همچنین سنت‌های قبیله‌ای و خوانش بنیادگرایانه از دین، همراه با استبداد سیاسی، مانعی بزرگ برای مشارکت زنان محسوب می‌شود.<ref>عارفی و حمیدی، «نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (1380-1395ش)»، 1397ش، ص103-106</ref> محرومیت تاریخی زنان نیز سبب شده که بسیاری از آنان خواهان مشارکت فعال نباشند<ref>مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص186.</ref> و نگاه پروژه‌ای به مشارکت سیاسی زنان، حضور واقعی آنان در ساختار قدرت را کم‌رنگ کرده است.<ref>ییلماز، «نگاه پروژه‌ای به معضل ریشه‌دار زنان در دورهٔ جمهوریت»، وب‌سایت نیمرخ.</ref>


== زنان موفق ==
== زنان موفق ==
زنان موفق افغانستانی، با وجود چالش‌های عمیق فرهنگی، اجتماعی و امنیتی، با تکیه بر دانش و پایداری در عرصه‌های علمی، سیاسی و اجتماعی به دستاوردهای چشمگیری نائل شده و الهام‌بخش نسل‌های بعدی بوده‌اند.<ref>[https://revayataf.com/زنان-13/ «زنان موفق افغانستان؛ از بانوی خلبان تا وزیر زن افغانستانی»، وب‌سایت روایت.]</ref>
==== بی‌بی‌سنگی ====
بی‌بی‌سنگی (مریم)<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Lists/List/DispForm.aspx?ID=11406 .«مختصات افغانستان»، وب‌سایت قاموس کبیر.]</ref> در ۱۲۴۳ش در [[کابل]] زاده شد.<ref>[https://mariadaro.com/archives/19964 .«بی‌بی‌سنگی کیست؟ و چرا در کابل یک منطقه را (کوته سنگی) می‌گویند؟»، وب‌سایت ماریادارو.]</ref> پدرش سنگی‌محمد از سادات، عالم دینی و فرمانده مجاهدین در جنگ‌های ضد انگلیسی بود و مادرش از خاندان سیدعلی ترمذی بود.<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Afg_especial/shoor_a_marefi_bibi_sangee.pdf .شعور، «مریم یا (بی‌بی‌سنگی) شیرزن مبارز و سخنور»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان.]</ref> او علوم عربی، فقه و ادبیات فارسی را فراگرفت<ref>[https://m.facebook.com/Afghanwomenofprominence/photos/a.1737118089944556/1826869207636110/?type=3&locale2=zh_CN .«زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور»، صفحۀ فیس‌بوک زنان پیشگام افغانستان.]</ref> و با یکی از نوادگان عبدالله احرار ازدواج کرد.<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Afg_especial/shoor_a_marefi_bibi_sangee.pdf .شعور، «مریم یا (بی‌بی‌سنگی) شیرزن مبارز و سخنور»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان]</ref> او شاعری استبدادستیز بود که در قالب شعر به حکومت عبدالرحمان اعتراض می‌کرد.<ref>[http://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/olomi_n_yanan_namwar_afg_dar_tol_tarikh.pdf .علومی، «مشارکت زنان نامدار در حماسه و تاریخ افغانستان»، وب‌سایت افغان جرمن.]</ref><ref>[https://m.facebook.com/Afghanwomenofprominence/photos/a.1737118089944556/1826869207636110/?type=3&locale2=zh_CN .«زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور» صفحۀ فیس‌بوک زنان پیشگام افغانستان.]</ref> بی‌بی‌سنگی اولین زن زندانی سیاسی در عهد عبدالرحمان بود و پس از آزادی به تصوف روی آورد و به تدریس قرآن پرداخت. در زمان حبیب‌الله، معلم دختران شاهی شد و در ابتدای سلطنت امان‌الله، پادشاه را به استقلال و تحصیل تشویق کرد.<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Afg_especial/shoor_a_marefi_bibi_sangee.pdf شعور، «بی‌بی‌سنگی شیر زن مبارز و سخنور»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان.]</ref> نام او بر لیسه‌ای در کابل نهاده شده است.<ref>.[https://www.youtube.com/watch?v=Vi9obKzxjV0 «تاریخچۀ کوته‌سنگی کابل»، وب‌سایت یوتیوب.]</ref>
==== سیما سمر ====
سیما سمر در ۱۳۳۵ش در جاغوری ([[غزنی]]) زاده شد<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13941001001021/ماجرای-تحریف-شخصیت-سمر-به-سلمان-رشدی-افغانستان-طبیبی-که-شاگردش-دیپلمات «ماجرای تحریف شخصیت سمر به سلمان‌رشدی افغانستان، طبیبی که شاگردش دیپلمات شد، وزیری که دفتر کار نداشت»، خبرگزاری فارس.]</ref> و در دانشگاه کابل پزشکی خواند.<ref>[https://hamsenfi.com/بیوگرافی-سیما-سمر-پزشک-و-فعال-حقوق-بشر.html ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.]</ref> او در دوران نظام کمونیستی به پاکستان مهاجرت کرد و در کویته به خدمت‌رسانی به پناهندگان پرداخت.<ref>[http://jaghori1.blogfa.com/post/1720/سیما-سمر-برنده-جایزه-زندگی-بهتر-یا-نوبل-آلترناتیو-شد- مومن‌زاده، «سیما سمر برنده جایزه زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک.]</ref> سمر در کنفرانس بن (۲۰۰۱م) حضور داشت<ref>[https://hamsenfi.com/بیوگرافی-سیما-سمر-پزشک-و-فعال-حقوق-بشر.html ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.]</ref> و در ۲۰۰۲م معاون لویه‌جرگه و سپس اولین وزیر امور زنان افغانستان شد. او زمینه بازگشت زنان به وظایف دولتی، بازگشایی مدارس و ایجاد مراکز آموزشی و خدماتی برای زنان را فراهم کرد.<ref>[http://a420.blogfa.com/post/19 محبی، «بیوگرامی مختصر داکتر سیما سمر»، وبلاگ عصیان.]</ref><ref>[https://nimrokhmedia.com/wp-content/uploads/2020/11/Nimrokh-03_Compressed.pdf احمدی، «سیما سمر: به مردان می‌گویم که زنانه کار کنند»، وب‌سایت هفته‌نامه نیمرخ.]</ref> او پس از وزارت، رئیس کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان شد و بعدها وزیر دولت در امور صلح گردید.<ref>[https://forum.1roman.ir/threads/133066/#post-994633 «بیوگرافی سیما سمر»، انجمن یک‌رمان.]</ref> او در ۱۳۹۷ش، عضویت بورد عالی مشورتی دبیرکل سازمان ملل در امور میانجی‌گری صلح را به‌دست‌آورد.<ref>[https://forum.1roman.ir/threads/133066/#post-994633 «بیوگرافی سیما سمر»، انجمن یک‌رمان.]</ref> همچنین در ۱۳۹۴ش، عنوان معاونت مجمع آسیا و اقیانوسیه (پاسیفیک) را احراز کرد.<ref>[https://www.hazarainternational.com/fa/?p=21795 «داکتر سیما سمر معاون مجمع آسیا و اقیانوسه شد»، وب‌سایت هزاره انترنشنال.]</ref>
سمر مؤسسه غیردولتی «سازمان شهدا» (۱۹۸۹م) و «انستیتوت ساینس» را برای آموزش و بهداشت پناهندگان تأسیس کرد.<ref>[http://a420.blogfa.com/post/19 محبی، «بیوگرامی مختصر داکتر سیما سمر»، وبلاگ عصیان.]</ref> او مکاتب زیرزمینی را در دوره اول طالبان راه‌اندازی کرد و پس از آن ۱۱۹ مکتب ساخت یا بازسازی کرد که بیش از ۵۲ درصد دانش‌آموزان آنها دختر بودند.<ref>[http://jaghori1.blogfa.com/post/1720/سیما-سمر-برنده-جایزه-زندگی-بهتر-یا-نوبل-آلترناتیو-شد- مومن‌زاده، «سیما سمر برنده جایزه زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک.]</ref> او مؤسسه تحصیلات عالی گوهرشاد (۲۰۱۰)، مرکز توانمندسازی زنان و سه یتیم‌خانه را بنیان نهاد.<ref>[https://hamsenfi.com/بیوگرافی-سیما-سمر-پزشک-و-فعال-حقوق-بشر.html ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.]</ref> سمر گزارشگر ویژه سازمان ملل در سودان (۲۰۰۵) و دو بار نامزد جایزه صلح نوبل (۲۰۰۹ و ۲۰۱۰) شد و برنده جوایز متعددی از جمله «نوبل آلترناتیو» و جایزه «رومن مگسیسی» است.<ref>[https://hamsenfi.com/بیوگرافی-سیما-سمر-پزشک-و-فعال-حقوق-بشر.html ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.]</ref><ref>[http://mirahimi.blogfa.com/post/380 «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وبلاگ می رحیمی.]</ref>
==== حبیبه سرابی ====
حبیبه سرابی در ۱۳۳۷ش<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4606/33984/گفتگو-با-دکتر-حبیبه-سرابی،-وزیر-امور-زنان-افغانستان «گفتگو با دکتر حبیبه سرابی، وزیر امور زنان افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref> در ولایت [[بغلان]] زاده شد<ref>[https://hamsenfi.com/زندگی-نامه-حبیبه-سرابی-،بانوی-سیاستمد.html «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی]</ref><ref>[https://pajhwok.com/fa/2020/09/10/زندگی-نامه-هیأت-مذاکره-کننده-صلح-بین-اف « زندگی‌نامه هیئت مذاکره کننده صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک]</ref> و و در سال ۱۳۶۰ش در رشته فارمسی (داروسازی) از دانشگاه کابل فارغ‌التحصیل گردید.<ref>«[https://khabarnama.net/blog/1395/04/03/top-ten-afghan-ladies-who-made-history-in-afghanistan بانوان تاریخ‌ساز؛ 10 زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه]</ref><ref>[https://equality.af/negotiates/4904-حبیبه-سرابی-زنان-باید-اعتماد-به-نفس-را-در-وجود-خود-تقویت-کنند «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی]</ref> پس از آن، حبیبه با بورسیه‌ای که از طرف سازمان بهداشت جهانی دریافت کرد، ادامهٔ تحصیلات خود را در رشتهٔ هماتولوژی (خون‌شناسی) در هند به پایان رساند.<ref>[https://hamsenfi.com/زندگی-نامه-حبیبه-سرابی-،بانوی-سیاستمد.html «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی]</ref>


حبیبه پس از اوج‌گیری اعتراضات علیه حکومت وابسته به شوروی با جمعی از [[دانشجو|دانشجویان]]، اتحادیهٔ دانشجویان معترض را تأسیس کرد و به‌عنوان یکی از اعضای برجستهٔ آن علیه نظام حاکم، فعالیت می‌کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/36846 «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(3)احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا].</ref> سرابی در اردوگاه‌های مهاجرین در پاکستان دوره‌های آموزشی برگزار کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/36846 «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(3)احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا].</ref> در زمان حاکمیت اول طالبان دوره‌های کوتاه‌مدت سوادآموزی را در کابل، جلال‌آباد و مزارشریف به‌صورت مخفیانه راه‌اندازی کرد<ref>[https://www.awna.af/1395/10/19/نخبگان-سیاسی-زن؛-۱۰-چهره-تاثیرگذار-بر-س/ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان]</ref> و یکی از فعالین در بخش حقوق زنان بود.<ref>[https://shahed.news/2021/06/حبیبه-سرابی-کیست؟/ «حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد].</ref>


سرابی در کنفرانس بن (۲۰۰۱م) شرکت داشت، وزیر امور زنان (۱۳۸۱–۱۳۸۳ش) شد<ref>[https://www.awna.af/1395/10/19/نخبگان-سیاسی-زن؛-۱۰-چهره-تاثیرگذار-بر-س/ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان]</ref> و سپس به عنوان والی بامیان (۱۳۸۴–۱۳۹۲ش) منصوب گردید که اولین والی زن در تاریخ افغانستان بود.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=64501 «بررسی شخصیت نامزدها و معاونین، حبیبه سرابی»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان]</ref> او مشاور عبدالله عبدالله،<ref>[https://shahed.news/2021/06/حبیبه-سرابی-کیست؟/ « حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد].</ref> معاون شورای عالی صلح<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/04/03/top-ten-afghan-ladies-who-made-history-in-afghanistan/ «بانوان تاریخ‌ساز؛ 10 زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه]</ref> و عضو تیم مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی در دوحه بود.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2020/09/10/زندگی-نامه-هیأت-مذاکره-کننده-صلح-بین-اف «زندگی‌نامه هیئت مذاکره‌کننده صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک]</ref> از دستاوردهای او می‌توان به توسعه آموزش و مشارکت زنان در بامیان و تدوین برنامه‌های حمایتی اشاره کرد.<ref>[https://www.awna.af/1395/10/19/نخبگان-سیاسی-زن؛-۱۰-چهره-تاثیرگذار-بر-س/ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان].</ref><ref>[https://equality.af/negotiates/4904-حبیبه-سرابی-زنان-باید-اعتماد-به-نفس-را-در-وجود-خود-تقویت-کنند «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی].</ref> سرابی جوایز متعددی از جمله مدال «ملالی»، مدال «کمندر» از فرانسه، لقب «قهرمان محیط زیست» از تایمز،<ref>[https://www.awna.af/1395/10/19/نخبگان-سیاسی-زن؛-۱۰-چهره-تاثیرگذار-بر-س/ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان].</ref> جایزه «سیمون» از فرانسه،<ref>[https://shahed.news/2021/06/حبیبه-سرابی-کیست؟/ « حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد].</ref> جایزه N-peace awards از سازمان ملل،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/185076 «اولین والی زن افغانستان موفق به کسب جایزه صلح شد»، خبرگزاری شفقنا].</ref> جایزه «رومن مگسیسی»،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/36846 «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(3)احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا].</ref> جایزهٔ Prestigious Ramon Magsaysay<ref>[https://shahed.news/2021/06/حبیبه-سرابی-کیست؟/ « حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد].</ref> و جایزهٔ Jason از Children Squer ایالت اوماهای آمریکا را دریافت کرده است.<ref>[https://www.awna.af/1395/10/19/نخبگان-سیاسی-زن؛-۱۰-چهره-تاثیرگذار-بر-س/ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان]</ref>


==پانویس==
==== شکردخت جعفری ====
{{پانویس}}
شکردخت جعفری در ۱۳۵۶ش در [[ولایت دایکندی|دایکندی]] زاده شد<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/171970 شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref><ref>[https://www.khaama.com/persian/archives/95664 «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه پرس فارسی.]</ref> و در شش‌سالگی به ایران [[مهاجرت]] کرد.<ref>[https://bsharat.com/1400/10/05/زندگینامه-شکردخت-جعفری-مخترع-و-فیزیکد/ «زندگینامه شکردخت جعفری مخترع و فیزیکدان پزشکی هزاره»، وبسایت بشارت.]</ref> او مدرک لیسانس تکنولوژی رادیولوژی از ایران گرفت<ref>«[https://daikondi.blog.ir/1395/09/09/شکر-دخت-جعفری-دختری-از-ولایت-دایکندی،-مبتکرآب-و-روشنایی-برای-درمان-سرطان معرفی و بیوگرافی شکر دخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکر آب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی.]</ref> و کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته فیزیک پزشکی در بریتانیا با بورسیه سازمان بین‌المللی اتمی به پایان رساند.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=169333 «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»،، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref><ref>[http://nam-awaran.blogfa.com/post/62 «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام آوران افغانستان.]</ref>


==منابع==
جعفری استادیار دانشگاه پزشکی کابل و سپس پژوهشگر و استادیار دانشگاه ساری انگلستان بوده است.<ref>[http://nam-awaran.blogfa.com/post/62 «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام‌آوران افغانستان]</ref><ref>[https://www.infomigrants.net/prs/post/21743/شکردخت-جعفری-از-دشواری-های-مهاجرت-تا-کارنامه-درخشان-علمی «شکردخت جعفری: از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامه درخشان علمی»، مهاجر نیوز.]</ref> او در تأسیس کمیسیون مستقل انرژی اتمی افغانستان و پروژه مرکز رادیوتراپی دانشگاه کابل نقش داشت.<ref>[https://www.infomigrants.net/prs/post/21743/شکردخت-جعفری-از-دشواری-های-مهاجرت-تا-کارنامه-درخشان-علمی «شکردخت جعفری: از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامه درخشان علمی»،  مهاجرنیوز.]</ref><ref>[https://daikondi.blog.ir/1395/09/09/شکر-دخت-جعفری-دختری-از-ولایت-دایکندی،-مبتکرآب-و-روشنایی-برای-درمان-سرطان «معرفی و بیوگرافی شکر دخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکرآب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی.]</ref> او دستگاه دوزسنج ثبت تشعشعات پرتودرمانی سرطان را با استفاده از مهره‌های شیشه‌ای اختراع کرد<ref>[https://www.khaama.com/persian/archives/95664 «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه‌پرس.]</ref> و همچنین سیستم اندازه‌گیری سه‌بعدی دوز اشعه را برای درمان سرطان ابداع نمود.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=169333 «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref> او در ۲۰۱۶م جایزه «زنان در نوآوری» بریتانیا را دریافت کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/171970 «شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>


* «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: 12 فبروری 2017م.
== پانویس ==
* «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 27 شهریور 1392ش.
{{پانویس}}
* «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب، تاریخ درج مطلب: 13 فروردین 1399ش.
* حسن‌‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1402ش.
* صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1401ش.
* قادری، بهار، «همه‌چیز در باره انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1402ش.
* «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 9 جوزا (خرداد) 1397ش.
* «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1402ش.
* «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعۀ اففانستان»، وب‌سایت TRT، تاریخ درج مطلب: 21 دسامبر 2018م.
* محمود، شاه‌محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا، تاریخ درج مطلب: 3 خرداد 1392ش.
* «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمد‌سادک، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1402ش.
* وهاب‌زاده، شایان، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمد‌سارک، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1402ش.


* اشرفی، نبیلا، «روز مادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب:24 خرداد 1379ش.
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* . «مختصات افغانستان»، وب‌سایت قاموس کبیر، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ش.
* «۷۸ درصد معلمان مدارس افغانستان زنان هستند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
* «آموزگار زن هزاره در کابل: نجاتم دهید پیش از آن‌که دیر شود»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۴ش.
* «آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۸۸ش.
* «از ساخت گردنبند تا ابداع وسیلهٔ پرتودرمانی»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۹۶ش.
* «از کارنامه موفق سیما سمر در مراسمی باشکوه تجلیل به عمل آمد»، وب‌سایت چکاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۸ش.
* «اشتغال زنان افغان؛ عامل رشد و توسعه افغانستان، وب‌سایت ایراف، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۳ش.
* «اعتراض‌ها به‌تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۱ش.
* «اعلام آمادگی ایران برای پذیرش دختران دانشجوی بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
* «افغانستان: زنان به خانه‌های امن پناه می‌برند»، وب‌سایت مؤسسه جنگ و صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آوریل ۲۰۱۷م.
* «انتشار تقریرات آیت‌الله فیاض دربارهٔ «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام» در ایران و افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۲ش.
* «اولین والی زن افغانستان موفق به کسب جایزه صلح شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فوریه ۲۰۱۷م.
* «ایران در کنار مردم افغانستان؛ سه دانشگاه برای دختران محروم از تحصیل بورسیه می‌دهند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد، تاریخ درج مطلب: ۲ ژانویه ۲۰۲۳م.
* «این خانه، امن نیست!»، وب‌سایت آوا پرس، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۳ش.
* «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اوت ۲۰۲۰م.
* «بانوان تاریخ‌ساز؛ ۱۰ زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۵ش.
* «بررسی تطبیقی نظرات شیعه و اهل سنت در مورد اشتغال بانوان (۱)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
* «بررسی شخصیت نامزدها و معاونین، حبیبه سرابی»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۲.
* «بیانیه ۷۰ کشور جهان: محروم ماندن دختران افغان از تحصیل قابل دفاع نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «بیوگرافی سیما سمر، انجمن یک‌رمان»، تاریخ درج مطلب: ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۰م. «داکتر سیما سمر معاون مجمع آسیا و اقیانوسه شد»، وب‌سایت هزاره انترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(۳) احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فوریه ۲۰۱۴م.
* «بی‌بی‌سنگی کیست؟ و چرا در کابل یک منطقه را (کوته سنگی) می‌گویند؟»، وب‌سایت ماریادارو، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ش.
* «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۲ش.
* «پیامدهای ممنوعیت از تحصیل دختران در افغانستان؛ کاهش سن ازدواج و افزایش کودک همسری / یک پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی در گفت‌وگو با شفقنا»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۳ش.
* «پیشینه تاریخی تحصیل زنان در افغانستان»، وب‌سایت رسانهٔ گوهرشاد، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «تاریخچه کوته‌سنگی کابل»، یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
* «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فبروری ۲۰۱۷م.
* «تعریف اشتغال و بیکاری»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۳ش.
* «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
* «جایگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌های فراوانی روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۲ش.
* «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد، تاریخ بازدید: ۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۳ش.
* «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۳۹۹ش.
* «حق اشتغال زنان در قانون‌های‌اساسی افغانستان (۱۳۰۰–۱۴۰۰ خورشیدی)»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
* «حمایت آلمان از تحصیل دختران افغانستان در خارج»، خبرگزاری aa، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فوریه ۲۰۲۳م.
* «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۴ش.
* «خانواده‌های مردسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعهٔ مردانه»، روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۳۹۸ش.
* «خانه‌های امن زنان در افغانستان دولتی می‌شوند»، وب‌سایت سیاست روز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۸۹ش.
* «خلاصه گزارش سیگر؛ زنان افغانستان در ۲۰ سال‌گذشته دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند»، وب‌رونامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
* «در مدرسه‌های دینی دخترانهٔ افغانستان چی می‌گذرد؟»، وب‌سایت شبکهٔ دیاسپورای افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳ سپتامبر ۲۰۲۴م.
* «دو دهه پویایی زنان در عرصهٔ تحصیلی در افغانستان»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات اقتصادی و حقوقی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ ژوئیه ۲۰۲۲م.
* «دورنمای جایگاه زنان افغانستان بر مبنای اصول فکری قاضی‌القضات طالبان»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات راهبردی شرق، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
* «رابطه خانه‌های امن و افزایش خشونت علیه زنان»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۲ش.
* «روز جهانی زنان روستایی؛ «زنان روستایی افغانستان در اقتصاد خانواده‌ها چه نقشی دارند؟» / گزارش شفقنا افغانستان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۴۰۴ش.
* «زنان افغانستان در تاریخ هنر و رزمندگی دست بالا دارند»، خبرگزاری جین‌ها اجنسی، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
* «زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور»، صفحهٔ فیس‌بوک زنان‌پیشگام افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
* «زنان روستایی و زنان پروژه‌ای؛ دو جهان از هم جدا»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «زنان موفق افغانستان؛ از بانوی خلبان تا وزیر زن افغانستانی»، وب‌سایت روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «زندگینامه شکردخت جعفری مخترع و فیزیکدان پزشکی هزاره»، وب‌سایت بشارت، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۵ش.
* «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۹ش.
* «زندگی‌نامه هیئت مذاکره‌کنندهٔ صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰م.
* «سخت‌گیری طالبان در مورد پوشش؛ بسته ماندن مکاتب دخترانه وارد هشتمین ماه شد»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۹ ثور ۱۴۰۱ش.
* «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وبلاگ می رحیمی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۳۸۹ش.
* «شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۱۶م.
* «شکردخت جعفری از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامهٔ درخشان علمی»، مهاجر نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دسامبر ۲۰۱۹م.
* «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
* «شکردخت جعفری را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۵ش.
* «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دسامبر ۲۰۲۱م.
* «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام‌آوران افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «صنایع دستی افغانستان و نقش آن در اقتصاد خانواده‌های افغان»، وب‌سایت خبرگزاری پیام آفتاب، ۲۰ خرداد ۱۳۹۱ش.
* «طالبان دلایل ممنوعیت تحصیل دختران دانشجو در افغانستان را اعلام کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۱ش.
* «طالبان رسماً دروس صنف ششم به بالا را برای دختران ممنوع کرد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۰۲ دی ۱۴۰۱ش.
* «طالبان: زنان حق کار در سازمان‌های غیردولتی را ندارند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب:۱۳ دی ۱۴۰۳ش.
* «طالبان: محدودیت سنی برای آموزش دختران در مدارس دینی افغانستان وجود ندارد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۲ش.
* «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله، ۱۵ آذر ۱۴۰۰ش.
* «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۲۱م.
* «علمای شیعه افغانستان: اشتغال زنان با رعایت موازین شرعی اشکالی ندارد»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «عمران خان: محرومیت دختران افغان از آموزش ربطی به دین اسلام ندارد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
* «قسمت دوم: موانع فرهنگی اشتغال زنان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش.
* «قصه شکردخت جعفری؛ قصه زنانی که دنیا را تغییر دادند»، وب‌سایت فارسی وان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ جوزا (خرداد) ۱۳۹۷ش.
* «کرزی: منع تحصیل زنان در دانشگاه، افغانستان را محتاج بیگانگان خواهد کرد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «کمک به ۱۰۰ هزار کودک بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۴۰۳ش
* «گزارشی از یک خانهٔ امن در پایتخت افغانستان»، وب‌سایت بامداد، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۲ش.
* «گفتگو با دکتر حبیبه سرابی، وزیر امور زنان افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: فروردین ۱۳۸۲ش.
* «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعهٔ اففانستان»، وب‌سایت TRT، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دسامبر ۲۰۱۸م.
* «ماجرای تحریف شخصیت سمر به سلمان‌رشدی افغانستان، طبیبی که شاگردش دیپلمات شد، وزیری که دفتر کار نداشت»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۴ش.
* «محدودیت‌های تحصیلی برای زنان در افغانستان؛ عوامل و راهکارها»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
* «محدویت تازهٔ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
* «مخالفت طالبان با بازگشایی خانه‌های امن برای زنان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آذر ۱۴۰۰ش.
* «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسادک، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* «مشروط شدن کمک‌های جهانی به افغانستان به بازگشایی مدارس دخترانه»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۱ش.
* «معاونان و دستیاران سازمان ملل در تلاش برای تغییر تصمیم طالبان دربارهٔ زنان افغانستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «معرفی و بیوگرافی شکردخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکر آب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۵ش.
* «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
* «منع دانشجویان دختر از تحصیل و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات استراتژیک و منطقوی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۱ش.
* «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۵ش.
* «نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آوریل ۲۰۱۹م.
* «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۰ش.
* «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسفبار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
* «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان: فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامهٔ سرمایه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۳۸۵ش.
* «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
* احمدی، فاطمه، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال سوم، شمارهٔ چهارم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
* احمدی، فاطمه، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال سوم، شمارهٔ چهارم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
* احمدی، فاطمه، «سیما سمر: به مردان می‌گویم که زنانه کار کنند»، وب‌سایت هفته‌نامه نیمرخ، تاریخ انتشار: ۲ میزان ۱۳۹۶ش.
* اخلاصی، احمدبخش، «بررسی تاریخی معارف زنان از دوره ظاهرشاه تا حاکمیت طالبان»، مجلهٔ راه شکوفایی، شمارهٔ ۱۸، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۹.
* اشرفی، نبیلا، «روز مادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب:۲۴ خرداد ۱۳۷۹ش.
* امامی، زهرا و دیگران، «الگوی اشتغال بانوان در گفتمان انقلاب اسلامی: بررسی و ترسیم هسته‌های گفتمانی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای»، در مجله نشریه راهبرد، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۰ش.
* امان‌الله، «تاریخچهٔ اشتغال زنان از گذشته تا امروز»، وبلاگ سمینارهای اقتصادی برای دانشجویان، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* امین، میرویس، «طالبان و علم‌ستیزی؛ جدال سنت و مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* امینی، امین‌الله، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
* امینی، امین‌الله، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
* بارکزی، نیلوفر، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان، تاریخ درج مطلب: 24 فوریه 2021م.
* بارکزی، نیلوفر، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فوریه ۲۰۲۱م.
* «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 24 آذر 1394ش.
* باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «خانواده‌های مردسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1401ش.
* باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعهٔ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* ديبرا، ج اسميت، تصاميم، علايق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، 1387ش.
* باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعهٔ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* علی‌زاده مالستانی، عزیزالله، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خودنوشت، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
* قانون مدنی افغانستان، شماره مسلسل 353، مصوب 1355ش.
* واعظی، همزه، «نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا، تاریخ درج مطلب: 12 دسامبر 2018م.
* همتا، هما، « خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: 8 سپتامبر 2019م.
 
* باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعۀ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* بخشی، نبیله، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱۸ حوت ۱۳۹۴ش.
* بخشی، نبیله، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱۸ حوت ۱۳۹۴ش.
* «جايگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌هاي فراواني روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 4 تیر 1392ش.
* بشردوست، ناهید، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲ مارس ۲۰۱۷م.
* علی‌زادۀ مالستانی، عزیزالله، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
* بهزاد، امین، «مشارکت اقتصادی زنان؛ کلید انکشاف اقتصادی»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۳۹۸.
* قربانی، مهرنوش، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچۀ کتاب‌ها»، وب‌سایت دیجی کالا، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1400ش.
* پوپل، کریم، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
* کاوه، علی‌‌احمد، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزۀ عمومی، انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، 1399ش.
* حسن‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
* حسینی، علی و دیگران، «بررسی جامعه‌پذیری و مشارکت سیاسی زنان»، پژوهش‌نامهٔ زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ اول، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
* حسین‌پور، سیداحمد، «ارمغان غرب برای افغانستان؛ فروپاشی هویت زن در خانه‌های امن!»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۲ش.
* حسین‌خانی، نورالله، سرمایه‌های فکری، معنوی و انسانی در اندیشه‌های دفاعی امام خامنه‌ای، تهران، یاران شاهد، ۱۳۹۲ش.
* حقانی، حفیظ‌الله، طالبان، ترجمة رحیم‌الله صافی، کابل، بنیاد نشرات حقیقت، ۱۳۷۷ش.
* حمیدی، سمیه و نفیسه یراهی، «واکاوی جایگاه مشارکت سیاسی زنان در افغانستان با تأکید بر امارت اسلامی طالبان»، پایگاه اطلاع‌رسانی سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۰.
* حیدری، محمدعلی، «حق تحصیل و آموزش زنان در اسلام، اسناد بین‌المللی حقوق بشر و قوانین افغانستان»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ خاتم، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۳ش.
* خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران، خیام‏، چاپ چهارم، ۱۳۸۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر لغت‌نامه، وب‌سایت مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی، بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲.
* دیبرا، ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، ۱۳۸۷ش.
* رضایی، محمدمهدی، «راه‌اندازی دانشگاه آنلاین زن برای دختران بازمانده از تحصیل»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ درج مطلب: ۶ فوریه ۲۰۲۳م.
* رضایی، مهری، «محرومیت اطفال از حق آموزش در افغانستان»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره ۱۱، ۱۳۹۷ش.
* زعفرانچی، لیلاسادات، اشتغال زنان، مجموعه مقالات و گفت‌وگوها، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۸ش.
* ساعین، اسما، «به دنبال بسته‌شدن دانشگاه‌ها مرکزهای آموزشی نیز به روی دختران بسته شدند»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
* سایه، «دختران محروم از آموزش از ترس نکاح اجباری با طالبان، ازدواج می‌کنند»، وب‌سایت نیمرخ، ۴دلو ۱۴۰۱ش.
* سایه، «نخستین حضور اجتماعی زنان در دورهٔ امان‌الله خان»، وب‌سایت نیمرخ، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
* سعیدی، گل‌ناز، «وضعیت زنان افغانستان در تحولات سیاسی – بخش نخست»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۵ ستامبر ۲۰۲۱م.
* سیاف، عبدالرب رسول، «کسی بخواهد یا نخواهد صلح را آوردنی هستیم»، وب‌سایت اسپوتنیک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اپریل ۲۰۱۹م.
* سیفی، آناهیتا، «جایگاه زنان نخبهٔ افغانستان در آیندهٔ نظام سیاسی این کشور پس از ورود طالبان به بدنهٔ دولت»، وب‌سایت دیپلماسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۰ش.
* شعور، اسدالله، «بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور، نشر شده»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۳/۶/۲۰۲۰م.
* شهیر، علی‌شیر، «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهرة تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
* صابری، حمیده و ابراهیمی، فاطمه‌سادات، «بررسی شکل‌گیری نظام نوین آموزشی افغانستان در دوره امان‌الله خان (با نگاه ویژه به زنان)»، مجلهٔ مطالعات پژوهشی زنان با رویکرد اسلامی، شمارهٔ ۱۶، ۱۴۰۱ش.
* صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* ضیا، سیدنعمت‌الله، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامهٔ راه مدنیت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ جولای ۲۰۲۰م.
* طالبی، معصومه، «وضعیت امنیتی افغانستان پس از سال ۲۰۱۴»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اپریل ۲۰۱۳م.
* عارفی، محمداکرم و حمیدی، روبینه، «نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (۱۳۸۰–۱۳۹۵ش)»، فصل‌نامهٔ کاتب، سال پنجم، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
* عارفی، محمداکرم و حمیدی، روبینه، نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (۱۳۸۰–۱۳۹۵ش)، فصل‌نامهٔ کاتب علمی و پژوهشی، سال پنجم، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
* عثمانی، مجیبالرحمان، «بستن دانشگاه به روی دختران؛ آسیب‌ها و پیامدها»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
* علومی، ناهید، «مشارکت زنان نام‌دار در حماسه و تاریخ افغانستان»، وب‌سایت افغان جرمن، تاریخ درج مطلب: ۲۰/۵/۲۰۲۱م.
* علی‌زاده مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
* علی‌زاده، احمدعلی، «مکتب‌خانه؛ پیدایش، سیر تحول، قوت‌ها و ضعف‌ها»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره یازدهم، سال سوم، بهار ۱۳۹۷ش.
* علی‌زادهٔ مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
* غفاری لعلی، عبدالله، فریاد عدالت، قم، مؤسسهٔ فرهنگی- تحقیقاتی و آموزشی شهید سجادی، ۱۳۷۳ش.
* فرهنگ، میرمحمدصدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، ویرجینیا، امریکن سپیدی، قوس (آذر) ۱۳۶۷ش.
* قادری، بهار، «همه‌چیز درباره انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان مصوب ۱۳۸۲، کابل، میوند، ۱۳۸۳ش.
* قانون کار جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۵ش.
* قانون کارکنان خدمات ملکی جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش.
* قانون محو خشونت علیه زنان جمهوری اسلامی افغانستان، ۲۰۰۷م.
* قانون مدنی افغانستان، شماره مسلسل ۳۵۳، مصوب ۱۳۵۵ش.
* قانون‌اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۲ش.
* قربانی، مهرنوش، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچهٔ کتاب‌ها»، وب‌سایت دیجی کالا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
* کاظم، عبدالله، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، کالفرنیا، میوند، نوامبر ۲۰۰۴م.
* کاظم، عبدالله، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، کالفرنیا، میوند، نوامبر ۲۰۰۴م.
* کامگار، جمیل‌الرحمان، تاریخ معارف افغانستان، کابل، میوند، ۱۳۸۷ش.
* کاوه، امین، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، تاریخ درج مطلب: ۳۰ قوس ۱۴۰۱ش.
* کاوه، علی‌احمد، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، ۱۳۹۹ش.
* گاستون، لوکارو و اریکا، «دسترسی زنان به عدالت در افغانستان»، وب‌سایت یونایتد استیت و انستوت پیس، تاریخ درج مطلب: جولای ۲۰۱۴م.
* گنیش و دیگران، توانمندسازی اقتصادی زنان افغانستان ۲۰۰۲ – ۲۰۱۲م، (گزارش تحقیقی، ادارهٔ سازمان‌ملل‌متحد برای تساوی جنسیت و توانمندسازی زنان دفتر افغانستان)، آبان ۱۳۹۲ش.
* مؤمن‌زاده، «سیما سمر برندهٔ جایزهٔ زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۱ش.
* ماهوره، ثریا، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۸ش.
* محبی، نورعلی، «بیوگرافی مختصر داکتر سیما سمر، وبلاگ عصیان»، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۲ش.
* محمدی، محمدداوود، «سنگینی توسعهٔ اقتصادی بر دوش زنان افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۸ش.
* محمود، شاه‌محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۲ش.
* محمودی، زهرا و رضایی آهوانویی، زهرا، «بررسی حق تحصیل زنان در حقوق افغانستان»، مجلهٔ پژوهشنامهٔ اسلامی حقوق، شمارهٔ ۷، ۱۴۰۲ش،
* مظفری تخاری، عبدالغفار، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، کابل، الازهر، ۱۳۸۹ش.
* مقصودی، مجتبی و غله‌دار، ساحره، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ ۱۱ سپتامبر»، نشریهٔ مطالعات روابط بین‌الملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۰ش.
* موسوی، «جنبش زنان افغانستان»، وبلاگ دیده‌بان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
* موسوی، سیدمحمد، «منع تحصیل زنان؛ امری اسلامی یا هنجاری قبیله‌ای؟»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، ۱۴ دی ۱۴۰۱ش.
* موسوی، عسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمهٔ اسدالله شفایی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳۷۹ش.
* میری، زینب، «زنان افغانستان و اقتصاد کارآفرینی»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۸دی ۱۳۹۸ش.
* نجفی، خدیجه و اسلامی، روح‌الله، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان ۲۰۰۱–۲۰۱۹م»، فصل‌نامهٔ کاتب، سال ششم، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
* نجفی، خدیجه و اسلامی، روح‌الله، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان ۲۰۰۱–۲۰۱۹م»، فصل‌نامهٔ کاتب، علمی و پژوهشی، سال ششم، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
* نظری، عبدالله، «گذری بر نقش اجتماعی زنان در افغانستان»، مجموعه مقالات همایش زنان در افغانستان، فرصت‌ها، چالش‌ها و راه‌کارها، قم، مرکز ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۸۹ش.
* واعظی، همزه، «نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دسامبر ۲۰۱۸م.
* وزارت معارف، «قانون معارف افغانستان»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بازدید ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
* وزارت معارف، پالیسی تعلیم و تربیه دختران، مسوده، ۱۳۹۷ش.
* وزارت معارف، چارچوب اصلاحات سیستم معارف افغانستان، ۱۴۰۰ش.
* وفایی‌زاده، محمدقاسم، «مشکل صدسالهٔ تحصیل دختران در افغانستان»، وب‌سایت نیم‌رخ، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۱ش.
* وهاب‌زاده، شایان، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسارک، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* همتا، هما، «خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعهٔ مردانه»، روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۸ سپتامبر ۲۰۱۹م.
* یزدانی، عنایت‌الله، «مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۳۷۵ش.
* یزدانی، عنایت‌الله، «مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۳۷۵ش.
* ییلماز، عالیه، «نگاه پروژه‌ای به معضل ریشه‌دار زنان در دورهٔ جمهوریت»، وب‌سایت نیمرخ، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۳ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۳۰

زنان افغانستان؛ نیمی از جامعه افغانستان با نقش بی‌بدیل در پایداری خانواده، اقتصاد و فرهنگ.

زنان افغانستان، ستون‌های پنهان اما استوار خانواده و آیینه‌دار فرهنگ این سرزمین کهن هستند. آنان در جامعه‌ای مردسالار، با وجود محرومیت از حقوق پایه‌ای مانند مالکیت، تحصیل و تصمیم‌گیری، با مهر و ایثار، هستی خانواده را معنا می‌بخشند؛ از مراقبت از کودکان و سالمندان تا همکاری در کشاورزی و صنایع دستی، نقش آنان در اقتصاد و همبستگی خانه انکارناپذیر است. آنها با پوشش‌های سنتی که نماد حیا و عفاف است، هویت خود را حفظ کرده‌اند. تاریخ آموزش و مشارکت آنان، روایت تلاش برای روشنایی است؛ از مکتب‌خانه‌های پنهان تا حضور در عرصه‌های سیاست و علم؛ اما این مسیر با فراز و نشیب همراه بوده و امروز، در سایه محدودیت‌ها، همچنان می‌درخشند. زنانی چون بی‌بی‌سنگی، سیما سمر، حبیبه سرابی و شکردخت جعفری، با شجاعت و دانش، الهام‌بخش نسل‌ها شده‌اند و نشان داده‌اند که زن افغانستانی، علی‌رغم همه موانع، می‌ایستد، می‌آموزد و امید می‌آفریند.

زنانگی

زن در جامعهٔ مردسالار افغانستان معمولاً تابع پدر یا شوهر است.[۱] اثرگذاری زن، تابع ارزش‌گزاری‌ها و پسندهایی است که معیار و سلیقهٔ مردان تعیین می‌کند.[۲] زنانگی‌کردن در جامعه افغانستان، دشوار بوده و ملاحظات بسیاری را می‌طلبد.[۳]

مادری

نوشتار اصلی: مادری

نقش اصلی مادر، مراقبت از خانواده است؛ از نگهداری کودکان و سالمندان تا نظم‌دهی به خانه و رسیدگی به سلامت و تغذیه اعضای خانواده.[۴] افزون‌بر آن، مادران در کنار پدران کار می‌کنند؛ زنان روستایی در کشاورزی و دامداری و زنان شهری با تولید صنایع دستی به اقتصاد خانواده کمک می‌کنند.[۵] آنان دیرتر می‌خوابند و زودتر بیدار می‌شوند و نقش اصلی را در مدیریت مصرف خانواده دارند.[۶] مادر همچنین نقش مهمی در همبستگی خانواده دارد؛ جایگاه معنوی او باعث می‌شود اعضای خانواده از نظم او پیروی کنند و نوعروسان نیز با او همکاری کنند.[۷][۸] بر اساس فرهنگ اسلامی و شرقی، احترام به مادر از الزامات اصلی خانواده است[۹] و او را مظهر مهر و عاطفهٔ خانواده و رکن پایداری آن می‌دانند. این احترام به‌ویژه در میان‌سالی و پیری مادر، افزایش می‌یابد و تکریم او وظیفه‌ای دینی تلقی می‌شود.[۱۰]

مادر با وجود نقش‌های پرمسئولیت، در تصمیم‌گیری‌های کلان خانواده مانند تحصیل، ازدواج و شغل فرزندان، نقش مستقیمی ندارد و تصمیم نهایی با پدر است.[۱۱][۱۲] با این حال، مادران از راه‌های غیررسمی برای نفوذ در این تصمیم‌ها استفاده می‌کنند.[۱۳] مادران در جامعهٔ افغانستان از حقوق اقتصادی محروم‌اند. آنان اموال قابل تصرفی ندارند و در بسیاری موارد، ارثیهٔ خود را دریافت نمی‌کنند.[۱۴] قلمرو صلاحیت مادر به مواردی مانند حضانت فرزندان کوچک یا سرپرستی در نبود پدر محدود می‌شود.[۱۵]

در سال‌های اخیر، جنگ، مهاجرت و تغییرات اقتصادی، ساختار سنتی خانواده را دگرگون کرده است.[۱۶] احترام به مادر تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف، کم‌رنگ‌تر شده و منزلت او دستخوش تغییر شده است.[۱۷] از سوی دیگر، افزایش سواد، تحصیلات و اشتغال مادران، آنان را با حقوق خود آشنا کرده و زمینه‌های حضور مؤثرتر آنان را در امور خانواده فراهم آورده است.[۱۸]

دختری

دختر در جامعهٔ افغانستان، از حقوق بنیادینی مانند مالکیت، کار و تحصیل محروم است و منزلتی هم‌شأن پسر برای او به‌رسمیت شناخته نشده است.[۱۹] دختر، موجودی آسیب‌پذیر و نیازمند مراقبت پنداشته می‌شود که در روابط پرتنش اجتماعی، هزینه‌هایی بر خانواده و جامعه تحمیل می‌کند.[۲۰] در فرهنگ مردسالار افغانستان،[۲۱] دختر همچون کالایی برای معامله، حل دعاوی قبیله‌ای و حتی ادای بدهی استفاده می‌شود و خود زنان نیز این نگاه را پذیرفته‌اند. احترام به دختر تنها در چارچوب عاطفهٔ فرزندی معنا می‌یابد و او موجودی ضعیف و قابل‌ترحم پنداشته می‌شود.[۲۲] هزینه برای آموزش و توانمندسازی دختران، بی‌جهت شمرده می‌شود و دختر را «مال مردم» می‌نامند.[۲۳] این جایگاه در ترانهٔ هزاره‌گی ذیل به روشنی نشان داده شده است:

گل بولو گل بولویه دختردوسال خانه پدر میمویه (مهمانه) دختر
دوسال خانه پدر میمو چه باشدآخر کار سنگ پلخویه (پلخمان) دختر

با این حال، دختران نقش مؤثری در ساماندهی امور خانه و مراقبت از اعضای خانواده دارند و در غیاب مادر، جانشین او می‌شوند.[۲۴] آنان در روستاها در کشاورزی و در شهرها با صنایع دستی، در تأمین معیشت خانواده سهیم هستند.[۲۵] انگاره فرودست‌بودن دختر، در ذهن خود دختران نیز تثبیت شده و آنها معمولاً دیدگاه مثبتی دربارهٔ خود ندارند[۲۶] و فرصت‌های رشد و به‌کارگیری توانایی‌های خود را از دست می‌دهند.[۲۷] امروزه اما تحولات ناشی از گسترش آموزش و مهاجرت، تا حدودی جایگاه حقوقی و اجتماعی دختران را بهبود بخشیده و آنان سلطهٔ سنتی مردان را به چالش می‌کشند.[۲۸]

پوشش

میراث تاریخی افغانستان گویای پوشیدگی کامل زنان در عهد باستان است. بر اساس نشانه‌های به‌جای‌مانده از آثار باستانی، لباس زنان شامل پیراهن، شلوار، کفش و کمربند بوده و رنگ‌های سرخ (قرمز) و ارغوانی از محبوب‌ترین رنگ‌ها میان آنان به‌شمار می‌رفته است.[۲۹] از بدو ورود اسلام تا دوران عبدالرحمان‌خان، زنان پوشش مناسبی داشتند که پوشش سر با پارچهٔ بزرگ کتان نیز جزئی از آن بود. پس از آن، «دولاق» و کمی بعد چادری به نام «چهل‌دری» یا «چهل‌درزی» رواج یافت.[۳۰] تا اواخر سده چهاردهم هجری، زنان با همان چادر بزرگ در کنار مردان خود در مزرعه کار می‌کردند.[۳۱]

تنوع قومیتی در افغانستان، تنوع زیادی در سبک پوشش زنان پدیدآورده است.[۳۲] لباس زنانه به‌طور کلی از «فراق پرتوک» (پیراهن دامن‌دارو شلوار) تشکیل شده و چادر نیز از ضروریات پوشش محسوب می‌شود.[۳۳] شلوار زنانه که از پارچه‌ای لطیف دوخته می‌شود، دارای پاچه‌هایی با چین‌های بیضوی تا قوزک پا است. این نوع شلوار همچنان در برخی نقاط، از جمله میان هزاره‌ها، کوچی‌ها و ساکنان ولایت‌های وردک و پکتیا رایج است.[۳۴]

چادری

پوشش سنتی زنان در افغانستان، لباس دامن‌دار همراه با شال یا چادری (برقع) است.[۳۵] چادری پوششی کامل است که سراسر بدن و حتی صورت را می‌پوشاند و از یک کلاه متصل به چادر و همرنگ تشکیل شده است که توسط خیاطان حرفه‌ای با مهارت ویژه دوخته می‌شود.[۳۶] تاریخچهٔ چادری به دویست سال پیش بازمی‌گردد[۳۷] و امروزه نیز در میان زنان افغانستان مقبولیت دارد.[۳۸] در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱م)، به‌دلیل اجبار این گروه برای پوشش زنان، برقع به نمادی جهانی تبدیل شد.[۳۹] در سال‌های اخیر، زنان کمتر از چادری استفاده می‌کنند. جوان‌ترها بیشتر از مانتو، مقنعه، روسری، شال، ساری هندی و گاهی چادر ایرانی بهره می‌برند.[۴۰] در این لباس‌های جدید نیز از هنر خامک‌دوزی بر روی مانتوها و روسری‌ها استفاده می‌شود.[۴۱]

گندافغانی

«گندافغانی» یکی از لباس‌های شاخص زنانه است که شامل پیراهن دامن‌دار، شلوار و چادر می‌شود. لبه‌های آستین، دامن، یقه و پاچه‌های شلوار آن با مهره‌دوزی و سوزن‌دوزی (دستی یا ماشینی) تزیین می‌شود. دوخت سنتی آن حدود یک ماه زمان می‌برد و در ولایات مختلف، به‌ویژه غزنی، توسط زنان انجام می‌شود. به‌دلیل آب‌وهوای سرد افغانستان، از پارچه‌های ضخیم مانند مخمل، قناویز و کتان برای این لباس استفاده می‌شود و گاهی طول دامن آن به دوازده متر می‌رسد.[۴۲] در تولید این لباس از هنرهای خنجردوزی و گراف‌دوزی استفاده می‌شود و چادر آن به‌صورت روسری مربع یا شال است که در یک لبه تزیینات هنری دارد.[۴۳]

خامک‌دوزی

نوشتار اصلی: خامک‌دوزی

«خامک» یکی از دوخت‌های هنری است که با نخ ابریشم و با دقت و زمان زیاد[۴۴] بر روی پارچه‌های ابریشم یا کتان انجام می‌شود و یقه، آستین، پاچهٔ شلوار، شال و چادر را تزیین می‌کند. زنان افغانستان هنر خامک‌دوزی را نسل‌به‌نسل منتقل کرده‌اند.[۴۵]

محبوبیت پوشاک سنتی

صنایع دستی مرتبط با پوشش زنان، دارای قدمت و تنوع زیادی است و در تزیین لباس اهمیتی ویژه دارد.[۴۶] از مهم‌ترین هنرهای دوخت در لباس‌های سنتی زنان می‌توان به چکن‌دوزی، خنجردوزی، سکه‌دوزی، گراف‌دوزی، پخته‌دوزی و شیشه‌دوزی اشاره کرد.[۴۷] لباس‌های سنتی نماد ارزش‌های قومی، متانت و فرهنگ اسلامی افغانستان هستند[۴۸] و چادری (برقع) نیز نشانه احترام، وقار و موقعیت اجتماعی زنان محسوب می‌شود.[۴۹]

در سال‌های اخیر، فروش لباس‌های سنتی افزایش یافته و حتی برخی از افغانستانی‌های خارج از کشور برای خرید آن به افغانستان می‌آیند.[۵۰] همچنین به‌دلیل استقبال بالا، این لباس‌ها در کشورهای دیگر مانند ایران و پاکستان نیز تولید می‌شود.[۵۱] تعدادی از تولیدکنندگان افغانستانی برای کاهش وابستگی به واردات، از پارچه‌های تولید داخل برای دوخت لباس استفاده می‌کنند.[۵۲] غنای طراحی پوشش زنان افغانستان، توجه طراحان کشورهای غربی را نیز جلب کرده و برخی از برندهای معروف از طرح‌های افغانستانی الهام گرفته‌اند.[۵۳] در سال‌های اخیر، استفاده از لباس‌های سنتی و زیورآلات در میان مهاجران، به‌ویژه زنان هزاره در کشورهای غربی و استرالیا نیز رونق یافته است.[۵۴]

آموزش

پیشینهٔ آموزش زنان در افغانستان به مکتب‌خانه‌های سنتی بازمی‌گردد[۵۵] که در آنها خواندن و نوشتن، قرآن و متون ادبی مانند دیوان حافظ و گلستان سعدی آموزش داده می‌شد.[۵۶] این نظام بیشتر داوطلبانه و محدود به اقشار مرفه شهری بود[۵۷][۵۸] و با وجود محدودیت‌ها، نسلی از زنان باسواد را پرورش داد.[۵۹]

دورهٔ تحول اساسی در آموزش زنان با پادشاهی امان‌الله آغاز شد[۶۰] و نخستین مکتب دخترانه در ۱۲۹۹ش تأسیس گردید.[۶۱] پس از آن، آموزش زنان در دوره‌های مختلف فراز و نشیب‌هایی داشت.[۶۲] در ۱۳۱۰ش دوره آموزش قابلگی در شفاخانه مستورات برای دختران و لیسه نسوان در کابل تأسیس شد. دارالمعلمات نیز در ۱۳۲۷ش برپا شد.[۶۳] در دوره محمدظاهر شاه (۱۳۱۲–۱۳۵۲ش) در همه ولایات، مکتب نسوان تأسیس شد. علاه‌بر آن، در ۱۳۱۵ش، دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت در رشته‌های زبان، بهداشت، مخابرات و فنون برای زنان راه‌اندازی شد.[۶۴] در حکومت محمدداوودخان (۱۳۵۲–۱۳۵۷ش) زنان به‌عنوان محصل، معلم و مربی، در مراکز آموزشی و دانشگاهی حضور داشتند.[۶۵]

آموزش زنان در دورهٔ حاکمیت حزب خلق و پرچم (۱۳۵۷–۱۳۷۳ش) رو به افول گذاشت.[۶۶] از ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶ش به‌دلیل شدت یافتن جنگ‌های داخلی، مراکز آموزشی آسیب دید و محدویت‌هایی در آموزش زنان به‌وجود آمد.[۶۷] در دورهٔ اول طالبان (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش) دختران از تحصیل منع شدند؛[۶۸][۶۹][۷۰] اما نظام جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش) آموزش دختران را رونق بخشید، اما با تسلط دوبارهٔ طالبان در ۱۴۰۰ش، دختران از صنف ششم به بالا[۷۱][۷۲] و تحصیلات عالی منع شدند.[۷۳] طالبان دلایلی مانند کمبود بودجه، نامناسب‌بودن سرفصل‌های درسی،[۷۴] رعایت‌نکردن حجاب و مخالفت با اختلاط را مطرح کرده‌اند،[۷۵][۷۶] اما کارشناسان عوامل عمیق‌تری مانند نگاه قبیله‌ای به زنان،[۷۷][۷۸] تقلید از نظام آموزشی دیوبندیه[۷۹] و تلقی متفاوت از علم را مؤثر می‌دانند.[۸۰][۸۱]

ممنوعیت آموزش زنان در افغانستان، با واکنش‌های گسترده‌ای در داخل و خارج مواجه شده است. تظاهرات زنان و دانش‌آموزان،[۸۲] محکومیت سیاستمداران[۸۳] و عالمان دینی[۸۴] و استادان دانشگاه،[۸۵] واکنش دانشگاه الازهر مصر،[۸۶] مقامات کشورها،[۸۷][۸۸] سازمان‌های بین‌المللی[۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] و اتحادیه اروپا[۹۳] و حتی مخالفت برخی از رهبران میانه‌رو طالبان[۹۴] از جمله این واکنش‌ها است. هرچند طالبان در برابر فشارها مقاومت کرده و این سیاست را ادامه داده است.[۹۵][۹۶] پیامدهای این ممنوعیت، شامل افزایش مشکلات روانی و خودکشی،[۹۷] ترویج ازدواج اجباری، کاهش شاخص‌های توسعه و تهدیدات امنیتی برای منطقه، بسیار جدی است.[۹۸][۹۹] همچنین این سیاست، نظام آموزشی را به سمت آموزش‌های دینی محدود و نابرابری جنسیتی را تشدید کرده است.[۱۰۰][۱۰۱]

با وجود چالش‌های عمیق تاریخی و فرهنگی،[۱۰۲][۱۰۳][۱۰۴] تلاش‌هایی برای حمایت از دختران بازمانده از تحصیل صورت گرفته است؛ از جمله ایجاد مدارس آنلاین،[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷] اعطای بورسیه‌های تحصیلی توسط دانشگاه‌های ایران[۱۰۸][۱۰۹] و کشورهای دیگر[۱۱۰][۱۱۱][۱۱۲][۱۱۳] و تأسیس دانشگاه‌های آنلاین توسط استادان افغانستانی.[۱۱۴]

اشتغال

اشتغال، به فعالیت‌های اقتصادی هدفمند برای کسب درآمد از طریق تولید کالا یا ارائه خدمات گفته می‌شود.[۱۱۵]

اشتغال زنان در افغانستان با فراز و فرودهای متعددی همراه بوده است. در عصر امان‌الله خان (۱۲۹۷–۱۳۰۷ش)، با اصلاحات مدرنیزاسیون، زنان به‌عنوان شهروندانی با حقوق برابر با مردان شناخته شدند. در دوران ظاهرشاه و داوودخان، فضای اجتماعی به‌تدریج بازتر شد و زنان به مشاغلی چون معلمی روی آوردند. در دورهٔ کمونیست‌ها حضور زنان در سازمان‌های دولتی افزایش یافت، اما در دورهٔ مجاهدین و طالبان اول (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش)، زنان به‌کلی از عرصهٔ عمومی حذف شدند. نظام جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش) با تصویب قانون اساسی، حضور زنان در عرصه‌های عمومی را ممکن ساخت، اما با قدرت‌یابی مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، زنان با محدودیت‌های شدید در اشتغال مواجه شدند.[۱۱۶]

اشتغال زنان در افغانستان دارای اهمیت بسیار است؛[۱۱۷] از نظر اقتصادی، به کاهش فقر خانوار،[۱۱۸] افزایش تولید ناخالص داخلی و تنوع اقتصادی کمک می‌کند؛[۱۱۹] از نظر اجتماعی، توانمندسازی فردی،[۱۲۰] بهبود سلامت و آموزش[۱۲۱] و الگوسازی را به همراه دارد؛[۱۲۲] همچنین برای دستیابی به توسعهٔ پایدار[۱۲۳] و پاسخگویی اجتماعی در بخش‌های سلامت و آموزش ضروری است.[۱۲۴][۱۲۵] به همین دلیل، در قوانین اساسی افغانستان (۱۳۰۲، ۱۳۴۳، ۱۳۵۵ و ۱۳۸۲ش)، بر حق انتخاب شغل، برابری جنسیتی و استخدام بر اساس اهلیت تأکید شده است. همچنین قانون منع خشونت علیه زنان (۱۳۸۸ش)، ممانعت از اشتغال زن را جرم دانسته است؛ اما قوانین اساسی ۱۳۱۰ و ۱۳۷۲ش، تحت تأثیر رویکردهای محافظه‌کارانه، این حقوق را محدود کرده‌اند.[۱۲۶]

تفاوت‌های اشتغال زنان در افغانستان تابعی از عوامل جغرافیایی، قومیتی، مذهبی و طبقاتی است. در مناطق شهری، نرخ مشارکت در بخش‌های رسمی بالاتر است، در حالی که در مناطق روستایی، فعالیت در اقتصاد غیررسمی متمرکز است.[۱۲۷] از نظر قومیتی، هنجارهای فرهنگی پشتون‌ها[۱۲۸] محدودکننده‌تر از هزاره‌ها و تاجیک‌ها است.[۱۲۹][۱۳۰] در حوزهٔ مذهبی، قرائت‌های محافظه‌کارانه از فقه حنفی[۱۳۱] در مقابل رویکرد نسبتاً بازتر فقه جعفری[۱۳۲] و تفسیر رادیکال طالبان، تفاوت‌های چشمگیری ایجاد کرده است.[۱۳۳] طبقات اجتماعی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ نخبگان شهری دسترسی بیشتری به فرصت‌های شغلی دارند.[۱۳۴]

عرصه‌های اشتغال زنان شامل بخش تولید (صنایع دستی،[۱۳۵][۱۳۶] کشاورزی و دامداری)[۱۳۷][۱۳۸] و بخش خدمات[۱۳۹] (آموزش،[۱۴۰][۱۴۱] سلامت و نهادهای مدنی) است.[۱۴۲] در نظام جمهوری اسلامی، حمایت جریان‌های سیاسی،[۱۴۳] تصریح قانون اساسی بر برابری،[۱۴۴] تصویب قوانین حمایتی[۱۴۵] مانند قانون کار،[۱۴۶] قانون کارکنان خدمات ملکی[۱۴۷] و قانون منع خشونت علیه زنان[۱۴۸] و ایجاد وزارت امور زنان،[۱۴۹] زمینه‌های اشتغال زنان را فراهم کرد.[۱۵۰] با وجود این، انگاره‌های شناختی در جامعه افغانستان، اشتغال زنان در بیرون از خانه را نیازمند همراهی مردان محرم و تفکیک جنسیتی می‌داند.[۱۵۱] همچنین بیشتر زنان از فراگیری مهارت‌های تخصصی و دسترسی به منابع مالی، محروم هستند.[۱۵۲]

در حاکمیت طالبان، محدودیت‌های شدید بر اشتغال زنان اعمال شده است. بر اساس گزارش UNDP در ۲۰۲۴م، تنها ۷درصد زنان در خارج از خانه کار می‌کنند و این محدودیت‌ها تا ۲۰۲۶م می‌تواند ۹۲۰ میلیون دلار به اقتصاد کشور زیان وارد کند.[۱۵۳] همچنین، احساس امنیت زنان از ۷۲درصد در ۲۰۲۲م به ۵۶درصد در ۲۰۲۴م کاهش یافته[۱۵۴] و ۹۷درصد خانوارهای زن‌سرپرست در معرض شوک‌های اقتصادی قرار گرفته‌اند.[۱۵۵]

خانه امن زنان

خانه‌های امن در افغانستان در سال ۲۰۰۳م تأسیس شدند[۱۵۶] و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۲۰۲۱م، توسط طالبان بسته شدند. طالبان اعلام کرد که در دولت امارت اسلامی هیچ تهدیدی متوجه زنان نیست و فعالیت این خانه‌ها ضرورتی ندارد.[۱۵۷] این خانه‌ها در طول بیست سال تحت نظارت وزارت امور زنان و توسط سازمان‌های غیردولتی اداره شدند.[۱۵۸] این مراکز برای محافظت از زنان خشونت‌دیده در خانواده یا اجتماع[۱۵۹] و زنان فراری از خانه[۱۶۰] در مکان‌های بدون تابلو و با رفت‌آمد کاملاً کنترل‌شده ایجاد شده بودند.[۱۶۱]

اهداف آنها شامل تأمین سرپناه امن برای زنان و دختران در معرض خشونت و فرزندان‌شان،[۱۶۲] میانجی‌گری میان زنان پناهنده و خانواده‌های‌شان،[۱۶۳] ارائه مشاوره حقوقی و روان‌شناسی، وکیل، کمک‌های پزشکی و بهداشتی[۱۶۴] و حمایت و توانمندسازی زنان در امور شغلی بود.[۱۶۵] خدمات ارائه‌شده شامل حمایت مالی، امکانات اولیه،[۱۶۶] مشاوره حقوقی، کمک‌های طبی و روان‌شناسی،[۱۶۷] دوره‌های کوتاه‌مدت آموزش خواندن و نوشتن[۱۶۸] و آموزش خیاطی و کارآفرینی بود.[۱۶۹][۱۷۰] حداکثر مدت اقامت دو سال بود، اما به زنانی که دوباره در معرض خشونت قرار می‌گرفتند یا مورد پذیرش خانواده نبودند، خدمات بیشتری اختصاص داده می‌شد.[۱۷۱]

ورود زنان به این خانه‌ها از طریق وزارت امور زنان، وزارت امور داخله، کمیسیون مستقل حقوق بشر و دیگر نهادهای مرتبط صورت می‌گرفت.[۱۷۲] در مرحله نخست، تلاش بر حل مشکل از طریق مشورت و میانجی‌گری بود و در صورت عدم موفقیت، زن به خانه‌های امن معرفی و پرونده‌اش به مراجع قضایی ارسال می‌شد.[۱۷۳][۱۷۴]

خانه‌های امن در جامعه سنتی افغانستان، مکانی ناسازگار با خانواده و فرهنگ بومی تلقی می‌شدند.[۱۷۵] بی‌اعتمادی دولت و مردم به این مراکز، ناشی از عدم شفافیت مالی و رفتارهای مشکوک بود، به‌طوری که بسیاری از خانواده‌ها حاضر به پذیرش زنان و دختران خود از خانه‌های امن نبودند.[۱۷۶] به نظر کارشناسان، این مراکز به مکانی برای حمایت نمادین و نه واقعی تبدیل شده بودند و زنان در آنها قربانی خشونت‌های پنهان و ظلم سیستماتیک می‌شدند.[۱۷۷] یکی از آسیب‌های زنان ساکن در خانه‌های امن آن بود که هنگام سقوط نظام جمهوریت، آنها ناچار به خانه‌های خود بازگشتند، اما بسیاری از این زنان در معرض خشونت و مرگ توسط خانواده‌های خود و طالبان قرار گرفتند.[۱۷۸]

مشارکت سیاسی

مشارکت سیاسی زنان به سهم‌گیری فعال آنان در امور سیاسی و حکومت‌داری گفته می‌شود که شامل مشارکت خودجوش و نظام‌یافته است.[۱۷۹][۱۸۰] این مشارکت از آن رو اهمیت دارد که به خودباوری زنان،[۱۸۱] مسئولیت‌پذیری اجتماعی[۱۸۲] و تبدیل آنان از مصرف‌کننده به نیروی فعال در جامعه کمک می‌کند.[۱۸۳]

پیشینهٔ تاریخی مشارکت سیاسی زنان در افغانستان فراز و فرودهای بسیاری داشته است. در دورهٔ امان‌الله، این حق به‌صورت رسمی پذیرفته شد، اما به دربار محدود ماند.[۱۸۴][۱۸۵] در دورهٔ ظاهرشاه، زمینه‌های گسترده‌تری فراهم شد[۱۸۶] و زنان به عضویت کابینه و پارلمان رسیدند،[۱۸۷] اما این مشارکت به شهرهای بزرگ و قوم پشتون محدود بود.[۱۸۸] در دوران بعد از ظاهرشاه تا حاکمیت اول طالبان، زنان در جنبش‌های سوسیالیستی و اعتراضات فعال بودند، اما در دولت مجاهدین به‌دلیل جنگ، فعالیت‌های‌شان مختل شد[۱۸۹][۱۹۰] و در دورهٔ اول طالبان به‌کلی از عرصه عمومی منع شدند.[۱۹۱][۱۹۲] در دورهٔ جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش)، قانون اساسی راه را برای مشارکت سیاسی زنان هموار کرد[۱۹۳] و آنان حضور فعالی در عرصه سیاسی داشتند؛[۱۹۴] اما با قدرت‌یابی مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، زنان بار دیگر از هر نوع مشارکت سیاسی محروم شدند.[۱۹۵]

زمینه‌های مشارکت سیاسی زنان در دوران جمهوری اسلامی عبارت بود از: نفی تبعیض در قانون اساسی،[۱۹۶] مشروط‌شدن حمایت‌های بین‌المللی به بهبود وضعیت زنان،[۱۹۷] حضور فعال زنان در کنفرانس بن و لویه‌جرگه‌ها[۱۹۸] و حمایت حقوقی از طریق قانون انتخابات (سهمیه خاص) و قانون منع خشونت علیه زنان.[۱۹۹][۲۰۰][۲۰۱] همچنین جریان‌های اسلام‌گرا و علمای افغانستان از حق سیاسی زنان حمایت می‌کردند[۲۰۲] و فتاوای مراجعی چون محمداسحاق فیاض در این زمینه مورد توجه بود.[۲۰۳]

جلوه‌های این مشارکت در بیست سال جمهوری اسلامی شامل حضور زنان در سطوح مختلف سیاسی بود: از کاندیدای ریاست‌جمهوری و معاونت ریاست‌جمهوری، وزارت، سفارت، والی، معاون ولایات، نمایندگی مجلس، سطوح قضایی (از جمله استره محکمه)، ریاست کمیسیون‌های مستقل، نمایندگی در سازمان ملل، شوراهای ولایتی و شهرداری‌ها و نیز فعالیت در احزاب سیاسی با ثبت حداقل سه حزب به رهبری زنان.[۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶] توافق‌نامه بن بر مشارکت زنان تأکید داشت[۲۰۷] و قانون اساسی بر تساوی در حق انتخاب و انتخاب‌شدن، آزادی بیان، تشکیل حزب و تصدی مناصب عالی تصریح کرد و سهمیه حداقل دو زن از هر ولایت در پارلمان و نیمی از اعضای انتصابی سنا را برای زنان در نظر گرفت.[۲۰۸] پلان کاری ملی برای زنان نیز با هدف حراست از حقوق و مشارکت سیاسی آنان تدوین شد.[۲۰۹]

با این حال، چالش‌های اساسی پیش روی مشارکت سیاسی زنان وجود دارد؛ مدرن‌گرایانِ بی‌توجه به ارزش‌های بومی و سنت‌گرایانِ مخالف هرگونه حضور زن در عرصه عمومی، جامعه را نسبت به مشارکت زنان بدبین کرده است. همچنین سنت‌های قبیله‌ای و خوانش بنیادگرایانه از دین، همراه با استبداد سیاسی، مانعی بزرگ برای مشارکت زنان محسوب می‌شود.[۲۱۰] محرومیت تاریخی زنان نیز سبب شده که بسیاری از آنان خواهان مشارکت فعال نباشند[۲۱۱] و نگاه پروژه‌ای به مشارکت سیاسی زنان، حضور واقعی آنان در ساختار قدرت را کم‌رنگ کرده است.[۲۱۲]

زنان موفق

زنان موفق افغانستانی، با وجود چالش‌های عمیق فرهنگی، اجتماعی و امنیتی، با تکیه بر دانش و پایداری در عرصه‌های علمی، سیاسی و اجتماعی به دستاوردهای چشمگیری نائل شده و الهام‌بخش نسل‌های بعدی بوده‌اند.[۲۱۳]

بی‌بی‌سنگی

بی‌بی‌سنگی (مریم)[۲۱۴] در ۱۲۴۳ش در کابل زاده شد.[۲۱۵] پدرش سنگی‌محمد از سادات، عالم دینی و فرمانده مجاهدین در جنگ‌های ضد انگلیسی بود و مادرش از خاندان سیدعلی ترمذی بود.[۲۱۶] او علوم عربی، فقه و ادبیات فارسی را فراگرفت[۲۱۷] و با یکی از نوادگان عبدالله احرار ازدواج کرد.[۲۱۸] او شاعری استبدادستیز بود که در قالب شعر به حکومت عبدالرحمان اعتراض می‌کرد.[۲۱۹][۲۲۰] بی‌بی‌سنگی اولین زن زندانی سیاسی در عهد عبدالرحمان بود و پس از آزادی به تصوف روی آورد و به تدریس قرآن پرداخت. در زمان حبیب‌الله، معلم دختران شاهی شد و در ابتدای سلطنت امان‌الله، پادشاه را به استقلال و تحصیل تشویق کرد.[۲۲۱] نام او بر لیسه‌ای در کابل نهاده شده است.[۲۲۲]

سیما سمر

سیما سمر در ۱۳۳۵ش در جاغوری (غزنی) زاده شد[۲۲۳] و در دانشگاه کابل پزشکی خواند.[۲۲۴] او در دوران نظام کمونیستی به پاکستان مهاجرت کرد و در کویته به خدمت‌رسانی به پناهندگان پرداخت.[۲۲۵] سمر در کنفرانس بن (۲۰۰۱م) حضور داشت[۲۲۶] و در ۲۰۰۲م معاون لویه‌جرگه و سپس اولین وزیر امور زنان افغانستان شد. او زمینه بازگشت زنان به وظایف دولتی، بازگشایی مدارس و ایجاد مراکز آموزشی و خدماتی برای زنان را فراهم کرد.[۲۲۷][۲۲۸] او پس از وزارت، رئیس کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان شد و بعدها وزیر دولت در امور صلح گردید.[۲۲۹] او در ۱۳۹۷ش، عضویت بورد عالی مشورتی دبیرکل سازمان ملل در امور میانجی‌گری صلح را به‌دست‌آورد.[۲۳۰] همچنین در ۱۳۹۴ش، عنوان معاونت مجمع آسیا و اقیانوسیه (پاسیفیک) را احراز کرد.[۲۳۱]

سمر مؤسسه غیردولتی «سازمان شهدا» (۱۹۸۹م) و «انستیتوت ساینس» را برای آموزش و بهداشت پناهندگان تأسیس کرد.[۲۳۲] او مکاتب زیرزمینی را در دوره اول طالبان راه‌اندازی کرد و پس از آن ۱۱۹ مکتب ساخت یا بازسازی کرد که بیش از ۵۲ درصد دانش‌آموزان آنها دختر بودند.[۲۳۳] او مؤسسه تحصیلات عالی گوهرشاد (۲۰۱۰)، مرکز توانمندسازی زنان و سه یتیم‌خانه را بنیان نهاد.[۲۳۴] سمر گزارشگر ویژه سازمان ملل در سودان (۲۰۰۵) و دو بار نامزد جایزه صلح نوبل (۲۰۰۹ و ۲۰۱۰) شد و برنده جوایز متعددی از جمله «نوبل آلترناتیو» و جایزه «رومن مگسیسی» است.[۲۳۵][۲۳۶]

حبیبه سرابی

حبیبه سرابی در ۱۳۳۷ش[۲۳۷] در ولایت بغلان زاده شد[۲۳۸][۲۳۹] و و در سال ۱۳۶۰ش در رشته فارمسی (داروسازی) از دانشگاه کابل فارغ‌التحصیل گردید.[۲۴۰][۲۴۱] پس از آن، حبیبه با بورسیه‌ای که از طرف سازمان بهداشت جهانی دریافت کرد، ادامهٔ تحصیلات خود را در رشتهٔ هماتولوژی (خون‌شناسی) در هند به پایان رساند.[۲۴۲]

حبیبه پس از اوج‌گیری اعتراضات علیه حکومت وابسته به شوروی با جمعی از دانشجویان، اتحادیهٔ دانشجویان معترض را تأسیس کرد و به‌عنوان یکی از اعضای برجستهٔ آن علیه نظام حاکم، فعالیت می‌کرد.[۲۴۳] سرابی در اردوگاه‌های مهاجرین در پاکستان دوره‌های آموزشی برگزار کرد.[۲۴۴] در زمان حاکمیت اول طالبان دوره‌های کوتاه‌مدت سوادآموزی را در کابل، جلال‌آباد و مزارشریف به‌صورت مخفیانه راه‌اندازی کرد[۲۴۵] و یکی از فعالین در بخش حقوق زنان بود.[۲۴۶]

سرابی در کنفرانس بن (۲۰۰۱م) شرکت داشت، وزیر امور زنان (۱۳۸۱–۱۳۸۳ش) شد[۲۴۷] و سپس به عنوان والی بامیان (۱۳۸۴–۱۳۹۲ش) منصوب گردید که اولین والی زن در تاریخ افغانستان بود.[۲۴۸] او مشاور عبدالله عبدالله،[۲۴۹] معاون شورای عالی صلح[۲۵۰] و عضو تیم مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی در دوحه بود.[۲۵۱] از دستاوردهای او می‌توان به توسعه آموزش و مشارکت زنان در بامیان و تدوین برنامه‌های حمایتی اشاره کرد.[۲۵۲][۲۵۳] سرابی جوایز متعددی از جمله مدال «ملالی»، مدال «کمندر» از فرانسه، لقب «قهرمان محیط زیست» از تایمز،[۲۵۴] جایزه «سیمون» از فرانسه،[۲۵۵] جایزه N-peace awards از سازمان ملل،[۲۵۶] جایزه «رومن مگسیسی»،[۲۵۷] جایزهٔ Prestigious Ramon Magsaysay[۲۵۸] و جایزهٔ Jason از Children Squer ایالت اوماهای آمریکا را دریافت کرده است.[۲۵۹]

شکردخت جعفری

شکردخت جعفری در ۱۳۵۶ش در دایکندی زاده شد[۲۶۰][۲۶۱] و در شش‌سالگی به ایران مهاجرت کرد.[۲۶۲] او مدرک لیسانس تکنولوژی رادیولوژی از ایران گرفت[۲۶۳] و کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته فیزیک پزشکی در بریتانیا با بورسیه سازمان بین‌المللی اتمی به پایان رساند.[۲۶۴][۲۶۵]

جعفری استادیار دانشگاه پزشکی کابل و سپس پژوهشگر و استادیار دانشگاه ساری انگلستان بوده است.[۲۶۶][۲۶۷] او در تأسیس کمیسیون مستقل انرژی اتمی افغانستان و پروژه مرکز رادیوتراپی دانشگاه کابل نقش داشت.[۲۶۸][۲۶۹] او دستگاه دوزسنج ثبت تشعشعات پرتودرمانی سرطان را با استفاده از مهره‌های شیشه‌ای اختراع کرد[۲۷۰] و همچنین سیستم اندازه‌گیری سه‌بعدی دوز اشعه را برای درمان سرطان ابداع نمود.[۲۷۱] او در ۲۰۱۶م جایزه «زنان در نوآوری» بریتانیا را دریافت کرد.[۲۷۲]

پانویس

  1. ↑ همتا، « خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعه‌ی مردانه»، روزنامۀ صبح کابل.
  2. ↑ واعظی، « نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا.
  3. ↑ «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح .
  4. ↑ علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، 1400ش، ص67-69.
  5. ↑ عی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، 1400ش، ص67-69.
  6. ↑ علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، 1400ش، ص227.
  7. ↑ «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح.
  8. ↑ مهدی زینعلی،« بررسی اجمالی خانواده در افغانستان»، وب‌سایت سَند.
  9. ↑ سورهٔ اسراء، آیه 23.
  10. ↑ امینی، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما.
  11. ↑ ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، 1387ش، ص14.
  12. ↑ «خانواده‌های مرد سالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل.
  13. ↑ ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، 1387ش، ص14-16.
  14. ↑ بارکزی، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان.
  15. ↑ اشرفی، «روزمادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز.
  16. ↑ مهدی زینعلی،« بررسی اجمالی خانواده در افغانستان»، وب‌سایت سَند.
  17. ↑ برومندزاده، مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزهٔ مهاجرت، 1393ش، ص79.
  18. ↑ بارکزی، نیلوفر،«بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان.
  19. ↑ «جایگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌های فراوانی روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  20. ↑ کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، 1399ش، ص55.
  21. ↑ کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، 1399ش، ص16.
  22. ↑ باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی.
  23. ↑ باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی.
  24. ↑ بخشی، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور.
  25. ↑ علی‌زادهٔ مالستانی، نامهٔ اعمال؛ زندگی‌نامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص67-69.
  26. ↑ قربانی، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچۀ کتاب‌ها»، وب سایت دیجی کالا.
  27. ↑ بخشی، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور.
  28. ↑ کاوه، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، 1399ش، ص1145-1143.
  29. ↑ محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.
  30. ↑ محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.
  31. ↑ محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.
  32. ↑ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.
  33. ↑ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسارک.
  34. ↑ محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا.
  35. ↑ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب سایت کمدسارک.
  36. ↑ «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک.
  37. ↑ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.
  38. ↑ «پرطرفدارت رین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک.
  39. ↑ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.
  40. ↑ «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب.
  41. ↑ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.
  42. ↑ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.
  43. ↑ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.
  44. ↑ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.
  45. ↑ صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک.
  46. ↑ «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب سایت کمدسارک.
  47. ↑ وهاب‌زاده، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب سایت کمدسارک.
  48. ↑ «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک.
  49. ↑ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.
  50. ↑ «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعۀ افغانستان»، وب‌سایت تی آر تی.
  51. ↑ حسن‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک.
  52. ↑ «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز.
  53. ↑ قادری، «همه‌چیز در بارة انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه.
  54. ↑ «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا.
  55. ↑ خواند میر، تاریخ حبیب السیر، 1380ش، ج3، ص176.
  56. ↑ پوپل، «سیر آموزش۲۰۱۹م در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  57. ↑ پوپل، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  58. ↑ خواند میر، تاریخ حبیب السیر، 1380ش، ج3، ص176.
  59. ↑ پوپل، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  60. ↑ صابری و ابراهیمی، «بررسی شکل‌گیری نظام نوین آموزشی افغانستان در دوره امان‌الله خان (با نگاه ویژه به زنان)»، 1401ش، ص51-60.
  61. ↑ مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص248.
  62. ↑ مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص251.
  63. ↑ کامگار، تاریخ معارف افغانستان، 1387ش، ص26.
  64. ↑ مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص255.
  65. ↑ مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص256.
  66. ↑ مظفری تخاری، زسن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص258.
  67. ↑ مظفری تخاری، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، 1389ش، ص259.
  68. ↑ حقانی، حفیظ‌الله، طالبان، 1377ش، ص135.
  69. ↑ کاوه، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  70. ↑ ساعین، «به دنبال بسته‌شدن دانشگاه‌ها مرکزهای آموزشی نیز به روی دختران بسته شدند»، وب‌سایت طلوع نیوز.
  71. ↑ «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین.
  72. ↑ «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز.
  73. ↑ پوپل، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  74. ↑ «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین.
  75. ↑ «طالبان دلایل ممنوعیت تحصیل دختران دانشجو در افغانستان را اعلام کرد»، خبرگزاری تسنیم.
  76. ↑ «سخت‌گیری طالبان در مورد پوشش؛ بسته ماندن مکاتب دخترانه وارد هشتمین ماه شد»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  77. ↑ «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس.
  78. ↑ باقری، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.
  79. ↑ موسوی، «منع تحصیل زنان؛ امری اسلامی یا هنجاری قبیله‌ای؟»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  80. ↑ امین، «طالبان و علم‌ستیزی؛ جدال سنت و مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  81. ↑ «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز.
  82. ↑ «اعتراض‌ها به تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  83. ↑ «کرزی: منع تحصیل زنان در دانشگاه، افغانستان را محتاج بیگانگان خواهد کرد»، خبرگزاری فارس.
  84. ↑ «اعتراض‌ها به تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  85. ↑ «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکۀ شرق.
  86. ↑ «محدودیت تازۀ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا.
  87. ↑ «محدویت تازۀ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا.
  88. ↑ «عمران خان: محرومیت دختران افغان از آموزش ربطی به دین اسلام ندارد»، خبرگزاری فارس.
  89. ↑ کاوه، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  90. ↑ «محدویت تازۀ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا.
  91. ↑ «مشروط شدن کمک‌های جهانی به افغانستان به بازگشایی مدارس دخترانه»، خبرگزاری پارس تودی.
  92. ↑ «معاونان و دستیاران سازمان ملل در تلاش برای تغییر تصمیم طالبان دربارۀ زنان افغانستان»، خبرگزاری ایرنا.
  93. ↑ «بیانیۀ ۷۰ کشور جهان: محروم ماندن دختران افغان از تحصیل قابل دفاع نیست»، خبرگزاری تسنیم.
  94. ↑ «کلاس‌هایی که خالی ماندند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به‌روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس.
  95. ↑ «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس.
  96. ↑ «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکۀ شرق.
  97. ↑ سایه، «دختران محروم از آموزش از ترس نکاح اجباری با طالبان، ازدواج می‌کنند»، وب‌سایت نیم‌رخ.
  98. ↑ «پیامدهای ممنوعیت از تحصیل دختران در افغانستان؛ کاهش سن ازدواج و افزایش کودک همسری / یک پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی در گفت‌وگو با شفقنا»، خبرگزاری شفقنا.
  99. ↑ عثمانی، «بستن دانشگاه به روی دختران؛ آسیب‌ها و پیامدها»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  100. ↑ «طالبان: محدودیت سنی برای آموزش دختران در مدارس دینی افغانستان وجود ندارد»، خبرگزاری تسنیم.
  101. ↑ «در مدرسه‌های دینی دخترانۀ افغانستان چی می‌گذرد؟»، وب‌سایت شبکۀ دیاسپورای افغانستان.
  102. ↑ «محدودیت‌های تحصیلی برای زنان در افغانستان؛ عوامل و راهکارها»، خبرگزاری جمهور.
  103. ↑ «خلاصه گزارش سیگر؛ زنان افغانستان در 20 سال‌گذشته دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند»، وب‌رونامۀ افغانستان ما.
  104. ↑ «دو دهه پویایی زنان در عرصه‌ی تحصیلی در افغانستان»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات اقتصادی و حقوقی افغانستان.
  105. ↑ «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.
  106. ↑ «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.
  107. ↑ «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.
  108. ↑ «ایران در کنار مردم افغانستان؛ سه دانشگاه برای دختران محروم از تحصیل بورسیه می‌دهند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد.
  109. ↑ «اعلام آمادگی ایران برای پذیرش دختران دانشجوی بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری آوا.
  110. ↑ «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.
  111. ↑ «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.
  112. ↑ «حمایت آلمان از تحصیل دختران افغانستان در خارج»، خبرگزاری aa.
  113. ↑ «کمک به ۱۰۰ هزار کودک بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.
  114. ↑ رضایی، «راه‌اندازی دانشگاه آنلاین زن برای دختران بازمانده از تحصیل»، خبرگزاری خامه پرس.
  115. ↑ «تعریف اشتغال و بی‌کاری»، خبرگزاری دانشجو
  116. ↑ «قسمت دوم: موانع فرهنگی اشتغال زنان»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.
  117. ↑ «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسف­بار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا.
  118. ↑ «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان:فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامۀ سرمایه.
  119. ↑ «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان.
  120. ↑ «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  121. ↑ «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  122. ↑ «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان.
  123. ↑ «اشتغال زنان افغان؛ عامل رشد و توسعه افغانستان، وب‌سایت ایراف، تاریخ.
  124. ↑ «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  125. ↑ «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  126. ↑ «حق اشتغال زنان در قانون‌های‌اساسی افغانستان (۱۳۰۰-۱۴۰۰ خورشیدی)»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.
  127. ↑ «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.
  128. ↑ «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسف­بار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا.
  129. ↑ «آموزگار زن هزاره در کابل: نجاتم دهید پیش از آن‌که دیر شود»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.
  130. ↑ «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی
  131. ↑ «بررسی تطبیقی نظرات شیعه و اهل سنت در مورد اشتغال بانوان (1)»، وب‌سایت راسخون.
  132. ↑ «علمای شیعه افغانستان: اشتغال زنان با رعایت موازین شرعی اشکالی ندارد»، خبرگزاری ابنا.
  133. ↑ «دورنمای جایگاه زنان افغانستان بر مبنای اصول فکری قاضی‌القضات طالبان»، وب‌سایت موسسۀ مطالعات راهبردی شرق.
  134. ↑ «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.
  135. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص145.
  136. ↑ محمدی، «سنگینی توسعۀ اقتصادی بر دوش زنان افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  137. ↑ نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی.
  138. ↑ بهزاد، «مشارکت اقتصادی زنان؛ کلید انکشاف اقتصادی»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.
  139. ↑ طالبی، «وضعیت زنان افغانستان»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.
  140. ↑ «78درصد معلمان مدارس افغانستان زنان هستند»، خبرگزاری میزان.
  141. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص64-65.
  142. ↑ نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی.
  143. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص56-57.
  144. ↑ قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، 1382ش.
  145. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.
  146. ↑ قانون کار جمهوری اسلامی افغانستان، 1385ش، فقرهٔ 2 مادهٔ 3.
  147. ↑ قانون خدمات ملکی جمهوری اسلامی افغانستان، 1387ش، فقرهٔ 2 مادهٔ 2.
  148. ↑ قانون محو خشونت علیه‌زنان، 2007م، مادهٔ 5.
  149. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص61-64.
  150. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص62.
  151. ↑ «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسف­بار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا.
  152. ↑ «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان:فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامۀ سرمایه.
  153. ↑ «نگرانی سازمان ملل از وضعیت اقتصادی زنان افغانستان: تنها ۷ درصد زنان شاغل هستند»، وب‌سایت ایراف.
  154. ↑ «نگرانی سازمان ملل از وضعیت اقتصادی زنان افغانستان: تنها ۷ درصد زنان شاغل هستند»، وب‌سایت ایراف.
  155. ↑ «نگرانی سازمان ملل از وضعیت اقتصادی زنان افغانستان: تنها ۷ درصد زنان شاغل هستند»، وب‌سایت ایراف.
  156. ↑ .«آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.
  157. ↑ «مخالفت طالبان با بازگشایی خانه‌های امن برای زنان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  158. ↑ .«خانه‌های امن زنان در افغانستان دولتی می‌شوند»، وب‌سایت سیاست روز.
  159. ↑ «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.
  160. ↑ بشردوست، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک.
  161. ↑ «گزارشی از یک خانۀ امن در پایتخت افغانستان»، وب‌سایت بامداد.
  162. ↑ .بشردوست، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک.
  163. ↑ «افغانستان: زنان به خانه‌های امن پناه می‌برند»، وب‌سایت مؤسسه جنگ و صلح.
  164. ↑ .«عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله.
  165. ↑ .«خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات.
  166. ↑ .گاستون، «دسترسی زنان به عدالت در افغانستان»، وب‌سایت یونایتد استیت و انستوت پیس.
  167. ↑ .«عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله.
  168. ↑ «این خانه، امن نیست!»، وب‌سایت آوا پرس.
  169. ↑ .«خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات.
  170. ↑ «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.
  171. ↑ .«با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.
  172. ↑ .«آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.
  173. ↑ .حسین‌پور، «ارمغان غرب برای افغانستان؛ فروپاشی هویت زن در خانه‌های امن!»، خبرگزاری مشرق.
  174. ↑ .«آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.
  175. ↑ .«رابطه خانه‌های امن و افزایش خشونت علیه زنان»، خبرگزاری صدای افغان.
  176. ↑ .«با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.
  177. ↑ .«با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه.
  178. ↑ .«عفو بین‌الملل: خانه‌های امن بسته شده و زنان قربانی خشونت پس از تسلط طالبان رها شده‌اند»، خبرگزاری شفقنا.
  179. ↑ مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص182.
  180. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص183.
  181. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص103-102.
  182. ↑ یزدانی، «مشارکت سیاسی واجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  183. ↑ سیفی، «جایگاه زنان نخبهٔ افغانستان در آیندهٔ نظام سیاسی این کشور پس از ورود طالبان به‌بدنهٔ دولت»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.
  184. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص104.
  185. ↑ سایه، «نخستین حضور اجتماعی زنان در دورهٔ امان‌الله خان»، وب‌سایت نیمرخ.
  186. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص106.
  187. ↑ موسوی، «جنبش زنان افغانستان»، وبلاگ دیدهبان.
  188. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص106.
  189. ↑ ضیا، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامه راه مدنیت.
  190. ↑ غفاری لعلی، فریاد عدالت، 1373ش، ص55.
  191. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.
  192. ↑ مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص180.
  193. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص108.
  194. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.
  195. ↑ حمیدی، «واکاوی جایگاه مشارکت سیاسی زنان در افغانستان با تأکید بر امارت اسلامی طالبان»، پایگاه اطلاع‌رسانی سیویکا.
  196. ↑ سیاف، «کسی بخواهد یا نخواهد صلح را آوردنی هستیم»، وب‌سایت اسپوتنیک.
  197. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص57.
  198. ↑ کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص506 -509.
  199. ↑ کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص525 – 527.
  200. ↑ کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص506 -509.
  201. ↑ احمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص109- 110.
  202. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص48.
  203. ↑ «انتشار تقریرات آیت‌الله فیاض درباره "جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام" در ایران و افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.
  204. ↑ ضیا، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامه راه مدنیت.
  205. ↑ مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص199.
  206. ↑ حمدی، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، 1399ش، ص110.
  207. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص57.
  208. ↑ کاظم، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، 2004م، ص508-517.
  209. ↑ نجفی و اسلامی، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان 2001-2019م»، 1389ش، ص62.
  210. ↑ عارفی و حمیدی، «نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (1380-1395ش)»، 1397ش، ص103-106
  211. ↑ مقصودی و غله‌دار، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ 11 سپتامبر»، 1390ش، ص186.
  212. ↑ ییلماز، «نگاه پروژه‌ای به معضل ریشه‌دار زنان در دورهٔ جمهوریت»، وب‌سایت نیمرخ.
  213. ↑ «زنان موفق افغانستان؛ از بانوی خلبان تا وزیر زن افغانستانی»، وب‌سایت روایت.
  214. ↑ .«مختصات افغانستان»، وب‌سایت قاموس کبیر.
  215. ↑ .«بی‌بی‌سنگی کیست؟ و چرا در کابل یک منطقه را (کوته سنگی) می‌گویند؟»، وب‌سایت ماریادارو.
  216. ↑ .شعور، «مریم یا (بی‌بی‌سنگی) شیرزن مبارز و سخنور»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان.
  217. ↑ .«زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور»، صفحۀ فیس‌بوک زنان پیشگام افغانستان.
  218. ↑ .شعور، «مریم یا (بی‌بی‌سنگی) شیرزن مبارز و سخنور»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان
  219. ↑ .علومی، «مشارکت زنان نامدار در حماسه و تاریخ افغانستان»، وب‌سایت افغان جرمن.
  220. ↑ .«زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور» صفحۀ فیس‌بوک زنان پیشگام افغانستان.
  221. ↑ شعور، «بی‌بی‌سنگی شیر زن مبارز و سخنور»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان.
  222. ↑ .«تاریخچۀ کوته‌سنگی کابل»، وب‌سایت یوتیوب.
  223. ↑ «ماجرای تحریف شخصیت سمر به سلمان‌رشدی افغانستان، طبیبی که شاگردش دیپلمات شد، وزیری که دفتر کار نداشت»، خبرگزاری فارس.
  224. ↑ ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.
  225. ↑ مومن‌زاده، «سیما سمر برنده جایزه زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک.
  226. ↑ ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.
  227. ↑ محبی، «بیوگرامی مختصر داکتر سیما سمر»، وبلاگ عصیان.
  228. ↑ احمدی، «سیما سمر: به مردان می‌گویم که زنانه کار کنند»، وب‌سایت هفته‌نامه نیمرخ.
  229. ↑ «بیوگرافی سیما سمر»، انجمن یک‌رمان.
  230. ↑ «بیوگرافی سیما سمر»، انجمن یک‌رمان.
  231. ↑ «داکتر سیما سمر معاون مجمع آسیا و اقیانوسه شد»، وب‌سایت هزاره انترنشنال.
  232. ↑ محبی، «بیوگرامی مختصر داکتر سیما سمر»، وبلاگ عصیان.
  233. ↑ مومن‌زاده، «سیما سمر برنده جایزه زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک.
  234. ↑ ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.
  235. ↑ ماهوره، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی.
  236. ↑ «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وبلاگ می رحیمی.
  237. ↑ «گفتگو با دکتر حبیبه سرابی، وزیر امور زنان افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
  238. ↑ «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی
  239. ↑ « زندگی‌نامه هیئت مذاکره کننده صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک
  240. ↑ «بانوان تاریخ‌ساز؛ 10 زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه
  241. ↑ «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی
  242. ↑ «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی
  243. ↑ «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(3)احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا.
  244. ↑ «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(3)احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا.
  245. ↑ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان
  246. ↑ «حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد.
  247. ↑ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان
  248. ↑ «بررسی شخصیت نامزدها و معاونین، حبیبه سرابی»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان
  249. ↑ « حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد.
  250. ↑ «بانوان تاریخ‌ساز؛ 10 زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه
  251. ↑ «زندگی‌نامه هیئت مذاکره‌کننده صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک
  252. ↑ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
  253. ↑ «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی.
  254. ↑ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
  255. ↑ « حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد.
  256. ↑ «اولین والی زن افغانستان موفق به کسب جایزه صلح شد»، خبرگزاری شفقنا.
  257. ↑ «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(3)احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا.
  258. ↑ « حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد.
  259. ↑ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان
  260. ↑ شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا.
  261. ↑ «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه پرس فارسی.
  262. ↑ «زندگینامه شکردخت جعفری مخترع و فیزیکدان پزشکی هزاره»، وبسایت بشارت.
  263. ↑ «معرفی و بیوگرافی شکر دخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکر آب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی.
  264. ↑ «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»،، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.
  265. ↑ «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام آوران افغانستان.
  266. ↑ «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام‌آوران افغانستان
  267. ↑ «شکردخت جعفری: از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامه درخشان علمی»، مهاجر نیوز.
  268. ↑ «شکردخت جعفری: از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامه درخشان علمی»، مهاجرنیوز.
  269. ↑ «معرفی و بیوگرافی شکر دخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکرآب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی.
  270. ↑ «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه‌پرس.
  271. ↑ «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.
  272. ↑ «شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا.

منابع

  • . «مختصات افغانستان»، وب‌سایت قاموس کبیر، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ش.
  • «۷۸ درصد معلمان مدارس افغانستان زنان هستند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
  • «آموزگار زن هزاره در کابل: نجاتم دهید پیش از آن‌که دیر شود»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۴ش.
  • «آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۸۸ش.
  • «از ساخت گردنبند تا ابداع وسیلهٔ پرتودرمانی»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۹۶ش.
  • «از کارنامه موفق سیما سمر در مراسمی باشکوه تجلیل به عمل آمد»، وب‌سایت چکاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۸ش.
  • «اشتغال زنان افغان؛ عامل رشد و توسعه افغانستان، وب‌سایت ایراف، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۳ش.
  • «اعتراض‌ها به‌تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۱ش.
  • «اعلام آمادگی ایران برای پذیرش دختران دانشجوی بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
  • «افغانستان: زنان به خانه‌های امن پناه می‌برند»، وب‌سایت مؤسسه جنگ و صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آوریل ۲۰۱۷م.
  • «انتشار تقریرات آیت‌الله فیاض دربارهٔ «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام» در ایران و افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۲ش.
  • «اولین والی زن افغانستان موفق به کسب جایزه صلح شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فوریه ۲۰۱۷م.
  • «ایران در کنار مردم افغانستان؛ سه دانشگاه برای دختران محروم از تحصیل بورسیه می‌دهند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد، تاریخ درج مطلب: ۲ ژانویه ۲۰۲۳م.
  • «این خانه، امن نیست!»، وب‌سایت آوا پرس، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۳ش.
  • «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اوت ۲۰۲۰م.
  • «بانوان تاریخ‌ساز؛ ۱۰ زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۵ش.
  • «بررسی تطبیقی نظرات شیعه و اهل سنت در مورد اشتغال بانوان (۱)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
  • «بررسی شخصیت نامزدها و معاونین، حبیبه سرابی»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۲.
  • «بیانیه ۷۰ کشور جهان: محروم ماندن دختران افغان از تحصیل قابل دفاع نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «بیوگرافی سیما سمر، انجمن یک‌رمان»، تاریخ درج مطلب: ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۰م. «داکتر سیما سمر معاون مجمع آسیا و اقیانوسه شد»، وب‌سایت هزاره انترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(۳) احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فوریه ۲۰۱۴م.
  • «بی‌بی‌سنگی کیست؟ و چرا در کابل یک منطقه را (کوته سنگی) می‌گویند؟»، وب‌سایت ماریادارو، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ش.
  • «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۲ش.
  • «پیامدهای ممنوعیت از تحصیل دختران در افغانستان؛ کاهش سن ازدواج و افزایش کودک همسری / یک پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی در گفت‌وگو با شفقنا»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۳ش.
  • «پیشینه تاریخی تحصیل زنان در افغانستان»، وب‌سایت رسانهٔ گوهرشاد، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «تاریخچه کوته‌سنگی کابل»، یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
  • «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فبروری ۲۰۱۷م.
  • «تعریف اشتغال و بیکاری»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۳ش.
  • «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
  • «جایگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌های فراوانی روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۲ش.
  • «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد، تاریخ بازدید: ۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۳ش.
  • «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • «حق اشتغال زنان در قانون‌های‌اساسی افغانستان (۱۳۰۰–۱۴۰۰ خورشیدی)»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «حمایت آلمان از تحصیل دختران افغانستان در خارج»، خبرگزاری aa، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فوریه ۲۰۲۳م.
  • «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۴ش.
  • «خانواده‌های مردسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعهٔ مردانه»، روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۳۹۸ش.
  • «خانه‌های امن زنان در افغانستان دولتی می‌شوند»، وب‌سایت سیاست روز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • «خلاصه گزارش سیگر؛ زنان افغانستان در ۲۰ سال‌گذشته دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند»، وب‌رونامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
  • «در مدرسه‌های دینی دخترانهٔ افغانستان چی می‌گذرد؟»، وب‌سایت شبکهٔ دیاسپورای افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳ سپتامبر ۲۰۲۴م.
  • «دو دهه پویایی زنان در عرصهٔ تحصیلی در افغانستان»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات اقتصادی و حقوقی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ ژوئیه ۲۰۲۲م.
  • «دورنمای جایگاه زنان افغانستان بر مبنای اصول فکری قاضی‌القضات طالبان»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات راهبردی شرق، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
  • «رابطه خانه‌های امن و افزایش خشونت علیه زنان»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۲ش.
  • «روز جهانی زنان روستایی؛ «زنان روستایی افغانستان در اقتصاد خانواده‌ها چه نقشی دارند؟» / گزارش شفقنا افغانستان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۴۰۴ش.
  • «زنان افغانستان در تاریخ هنر و رزمندگی دست بالا دارند»، خبرگزاری جین‌ها اجنسی، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
  • «زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور»، صفحهٔ فیس‌بوک زنان‌پیشگام افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
  • «زنان روستایی و زنان پروژه‌ای؛ دو جهان از هم جدا»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «زنان موفق افغانستان؛ از بانوی خلبان تا وزیر زن افغانستانی»، وب‌سایت روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • «زندگینامه شکردخت جعفری مخترع و فیزیکدان پزشکی هزاره»، وب‌سایت بشارت، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۹ش.
  • «زندگی‌نامه هیئت مذاکره‌کنندهٔ صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰م.
  • «سخت‌گیری طالبان در مورد پوشش؛ بسته ماندن مکاتب دخترانه وارد هشتمین ماه شد»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۹ ثور ۱۴۰۱ش.
  • «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وبلاگ می رحیمی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۳۸۹ش.
  • «شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۱۶م.
  • «شکردخت جعفری از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامهٔ درخشان علمی»، مهاجر نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دسامبر ۲۰۱۹م.
  • «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
  • «شکردخت جعفری را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دسامبر ۲۰۲۱م.
  • «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام‌آوران افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «صنایع دستی افغانستان و نقش آن در اقتصاد خانواده‌های افغان»، وب‌سایت خبرگزاری پیام آفتاب، ۲۰ خرداد ۱۳۹۱ش.
  • «طالبان دلایل ممنوعیت تحصیل دختران دانشجو در افغانستان را اعلام کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۱ش.
  • «طالبان رسماً دروس صنف ششم به بالا را برای دختران ممنوع کرد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۰۲ دی ۱۴۰۱ش.
  • «طالبان: زنان حق کار در سازمان‌های غیردولتی را ندارند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب:۱۳ دی ۱۴۰۳ش.
  • «طالبان: محدودیت سنی برای آموزش دختران در مدارس دینی افغانستان وجود ندارد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۲ش.
  • «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله، ۱۵ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۲۱م.
  • «علمای شیعه افغانستان: اشتغال زنان با رعایت موازین شرعی اشکالی ندارد»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • «عمران خان: محرومیت دختران افغان از آموزش ربطی به دین اسلام ندارد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
  • «قسمت دوم: موانع فرهنگی اشتغال زنان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش.
  • «قصه شکردخت جعفری؛ قصه زنانی که دنیا را تغییر دادند»، وب‌سایت فارسی وان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ جوزا (خرداد) ۱۳۹۷ش.
  • «کرزی: منع تحصیل زنان در دانشگاه، افغانستان را محتاج بیگانگان خواهد کرد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «کمک به ۱۰۰ هزار کودک بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۴۰۳ش
  • «گزارشی از یک خانهٔ امن در پایتخت افغانستان»، وب‌سایت بامداد، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۲ش.
  • «گفتگو با دکتر حبیبه سرابی، وزیر امور زنان افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: فروردین ۱۳۸۲ش.
  • «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعهٔ اففانستان»، وب‌سایت TRT، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دسامبر ۲۰۱۸م.
  • «ماجرای تحریف شخصیت سمر به سلمان‌رشدی افغانستان، طبیبی که شاگردش دیپلمات شد، وزیری که دفتر کار نداشت»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۴ش.
  • «محدودیت‌های تحصیلی برای زنان در افغانستان؛ عوامل و راهکارها»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
  • «محدویت تازهٔ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
  • «مخالفت طالبان با بازگشایی خانه‌های امن برای زنان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسادک، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • «مشروط شدن کمک‌های جهانی به افغانستان به بازگشایی مدارس دخترانه»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «معاونان و دستیاران سازمان ملل در تلاش برای تغییر تصمیم طالبان دربارهٔ زنان افغانستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «معرفی و بیوگرافی شکردخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکر آب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
  • «منع دانشجویان دختر از تحصیل و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات استراتژیک و منطقوی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۱ش.
  • «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۵ش.
  • «نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آوریل ۲۰۱۹م.
  • «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۰ش.
  • «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسفبار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
  • «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان: فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامهٔ سرمایه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۳۸۵ش.
  • «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
  • احمدی، فاطمه، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال سوم، شمارهٔ چهارم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
  • احمدی، فاطمه، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال سوم، شمارهٔ چهارم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
  • احمدی، فاطمه، «سیما سمر: به مردان می‌گویم که زنانه کار کنند»، وب‌سایت هفته‌نامه نیمرخ، تاریخ انتشار: ۲ میزان ۱۳۹۶ش.
  • اخلاصی، احمدبخش، «بررسی تاریخی معارف زنان از دوره ظاهرشاه تا حاکمیت طالبان»، مجلهٔ راه شکوفایی، شمارهٔ ۱۸، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۹.
  • اشرفی، نبیلا، «روز مادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب:۲۴ خرداد ۱۳۷۹ش.
  • امامی، زهرا و دیگران، «الگوی اشتغال بانوان در گفتمان انقلاب اسلامی: بررسی و ترسیم هسته‌های گفتمانی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای»، در مجله نشریه راهبرد، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۰ش.
  • امان‌الله، «تاریخچهٔ اشتغال زنان از گذشته تا امروز»، وبلاگ سمینارهای اقتصادی برای دانشجویان، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • امین، میرویس، «طالبان و علم‌ستیزی؛ جدال سنت و مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
  • امینی، امین‌الله، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • بارکزی، نیلوفر، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فوریه ۲۰۲۱م.
  • باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعهٔ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعهٔ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • بخشی، نبیله، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱۸ حوت ۱۳۹۴ش.
  • بشردوست، ناهید، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲ مارس ۲۰۱۷م.
  • بهزاد، امین، «مشارکت اقتصادی زنان؛ کلید انکشاف اقتصادی»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۳۹۸.
  • پوپل، کریم، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
  • حسن‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
  • حسینی، علی و دیگران، «بررسی جامعه‌پذیری و مشارکت سیاسی زنان»، پژوهش‌نامهٔ زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ اول، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
  • حسین‌پور، سیداحمد، «ارمغان غرب برای افغانستان؛ فروپاشی هویت زن در خانه‌های امن!»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • حسین‌خانی، نورالله، سرمایه‌های فکری، معنوی و انسانی در اندیشه‌های دفاعی امام خامنه‌ای، تهران، یاران شاهد، ۱۳۹۲ش.
  • حقانی، حفیظ‌الله، طالبان، ترجمة رحیم‌الله صافی، کابل، بنیاد نشرات حقیقت، ۱۳۷۷ش.
  • حمیدی، سمیه و نفیسه یراهی، «واکاوی جایگاه مشارکت سیاسی زنان در افغانستان با تأکید بر امارت اسلامی طالبان»، پایگاه اطلاع‌رسانی سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۰.
  • حیدری، محمدعلی، «حق تحصیل و آموزش زنان در اسلام، اسناد بین‌المللی حقوق بشر و قوانین افغانستان»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ خاتم، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۳ش.
  • خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران، خیام‏، چاپ چهارم، ۱۳۸۰ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر لغت‌نامه، وب‌سایت مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی، بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲.
  • دیبرا، ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، ۱۳۸۷ش.
  • رضایی، محمدمهدی، «راه‌اندازی دانشگاه آنلاین زن برای دختران بازمانده از تحصیل»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ درج مطلب: ۶ فوریه ۲۰۲۳م.
  • رضایی، مهری، «محرومیت اطفال از حق آموزش در افغانستان»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره ۱۱، ۱۳۹۷ش.
  • زعفرانچی، لیلاسادات، اشتغال زنان، مجموعه مقالات و گفت‌وگوها، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۸ش.
  • ساعین، اسما، «به دنبال بسته‌شدن دانشگاه‌ها مرکزهای آموزشی نیز به روی دختران بسته شدند»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
  • سایه، «دختران محروم از آموزش از ترس نکاح اجباری با طالبان، ازدواج می‌کنند»، وب‌سایت نیمرخ، ۴دلو ۱۴۰۱ش.
  • سایه، «نخستین حضور اجتماعی زنان در دورهٔ امان‌الله خان»، وب‌سایت نیمرخ، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • سعیدی، گل‌ناز، «وضعیت زنان افغانستان در تحولات سیاسی – بخش نخست»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۵ ستامبر ۲۰۲۱م.
  • سیاف، عبدالرب رسول، «کسی بخواهد یا نخواهد صلح را آوردنی هستیم»، وب‌سایت اسپوتنیک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اپریل ۲۰۱۹م.
  • سیفی، آناهیتا، «جایگاه زنان نخبهٔ افغانستان در آیندهٔ نظام سیاسی این کشور پس از ورود طالبان به بدنهٔ دولت»، وب‌سایت دیپلماسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۰ش.
  • شعور، اسدالله، «بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور، نشر شده»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۳/۶/۲۰۲۰م.
  • شهیر، علی‌شیر، «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهرة تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
  • صابری، حمیده و ابراهیمی، فاطمه‌سادات، «بررسی شکل‌گیری نظام نوین آموزشی افغانستان در دوره امان‌الله خان (با نگاه ویژه به زنان)»، مجلهٔ مطالعات پژوهشی زنان با رویکرد اسلامی، شمارهٔ ۱۶، ۱۴۰۱ش.
  • صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • ضیا، سیدنعمت‌الله، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامهٔ راه مدنیت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ جولای ۲۰۲۰م.
  • طالبی، معصومه، «وضعیت امنیتی افغانستان پس از سال ۲۰۱۴»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اپریل ۲۰۱۳م.
  • عارفی، محمداکرم و حمیدی، روبینه، «نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (۱۳۸۰–۱۳۹۵ش)»، فصل‌نامهٔ کاتب، سال پنجم، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
  • عارفی، محمداکرم و حمیدی، روبینه، نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (۱۳۸۰–۱۳۹۵ش)، فصل‌نامهٔ کاتب علمی و پژوهشی، سال پنجم، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
  • عثمانی، مجیبالرحمان، «بستن دانشگاه به روی دختران؛ آسیب‌ها و پیامدها»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
  • علومی، ناهید، «مشارکت زنان نام‌دار در حماسه و تاریخ افغانستان»، وب‌سایت افغان جرمن، تاریخ درج مطلب: ۲۰/۵/۲۰۲۱م.
  • علی‌زاده مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
  • علی‌زاده، احمدعلی، «مکتب‌خانه؛ پیدایش، سیر تحول، قوت‌ها و ضعف‌ها»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره یازدهم، سال سوم، بهار ۱۳۹۷ش.
  • علی‌زادهٔ مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
  • غفاری لعلی، عبدالله، فریاد عدالت، قم، مؤسسهٔ فرهنگی- تحقیقاتی و آموزشی شهید سجادی، ۱۳۷۳ش.
  • فرهنگ، میرمحمدصدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، ویرجینیا، امریکن سپیدی، قوس (آذر) ۱۳۶۷ش.
  • قادری، بهار، «همه‌چیز درباره انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان مصوب ۱۳۸۲، کابل، میوند، ۱۳۸۳ش.
  • قانون کار جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۵ش.
  • قانون کارکنان خدمات ملکی جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش.
  • قانون محو خشونت علیه زنان جمهوری اسلامی افغانستان، ۲۰۰۷م.
  • قانون مدنی افغانستان، شماره مسلسل ۳۵۳، مصوب ۱۳۵۵ش.
  • قانون‌اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۲ش.
  • قربانی، مهرنوش، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچهٔ کتاب‌ها»، وب‌سایت دیجی کالا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
  • کاظم، عبدالله، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، کالفرنیا، میوند، نوامبر ۲۰۰۴م.
  • کاظم، عبدالله، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، کالفرنیا، میوند، نوامبر ۲۰۰۴م.
  • کامگار، جمیل‌الرحمان، تاریخ معارف افغانستان، کابل، میوند، ۱۳۸۷ش.
  • کاوه، امین، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، تاریخ درج مطلب: ۳۰ قوس ۱۴۰۱ش.
  • کاوه، علی‌احمد، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، ۱۳۹۹ش.
  • گاستون، لوکارو و اریکا، «دسترسی زنان به عدالت در افغانستان»، وب‌سایت یونایتد استیت و انستوت پیس، تاریخ درج مطلب: جولای ۲۰۱۴م.
  • گنیش و دیگران، توانمندسازی اقتصادی زنان افغانستان ۲۰۰۲ – ۲۰۱۲م، (گزارش تحقیقی، ادارهٔ سازمان‌ملل‌متحد برای تساوی جنسیت و توانمندسازی زنان دفتر افغانستان)، آبان ۱۳۹۲ش.
  • مؤمن‌زاده، «سیما سمر برندهٔ جایزهٔ زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۱ش.
  • ماهوره، ثریا، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۸ش.
  • محبی، نورعلی، «بیوگرافی مختصر داکتر سیما سمر، وبلاگ عصیان»، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۲ش.
  • محمدی، محمدداوود، «سنگینی توسعهٔ اقتصادی بر دوش زنان افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۸ش.
  • محمود، شاه‌محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۲ش.
  • محمودی، زهرا و رضایی آهوانویی، زهرا، «بررسی حق تحصیل زنان در حقوق افغانستان»، مجلهٔ پژوهشنامهٔ اسلامی حقوق، شمارهٔ ۷، ۱۴۰۲ش،
  • مظفری تخاری، عبدالغفار، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، کابل، الازهر، ۱۳۸۹ش.
  • مقصودی، مجتبی و غله‌دار، ساحره، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ ۱۱ سپتامبر»، نشریهٔ مطالعات روابط بین‌الملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۰ش.
  • موسوی، «جنبش زنان افغانستان»، وبلاگ دیده‌بان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
  • موسوی، سیدمحمد، «منع تحصیل زنان؛ امری اسلامی یا هنجاری قبیله‌ای؟»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، ۱۴ دی ۱۴۰۱ش.
  • موسوی، عسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمهٔ اسدالله شفایی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳۷۹ش.
  • میری، زینب، «زنان افغانستان و اقتصاد کارآفرینی»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۸دی ۱۳۹۸ش.
  • نجفی، خدیجه و اسلامی، روح‌الله، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان ۲۰۰۱–۲۰۱۹م»، فصل‌نامهٔ کاتب، سال ششم، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
  • نجفی، خدیجه و اسلامی، روح‌الله، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان ۲۰۰۱–۲۰۱۹م»، فصل‌نامهٔ کاتب، علمی و پژوهشی، سال ششم، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
  • نظری، عبدالله، «گذری بر نقش اجتماعی زنان در افغانستان»، مجموعه مقالات همایش زنان در افغانستان، فرصت‌ها، چالش‌ها و راه‌کارها، قم، مرکز ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۸۹ش.
  • واعظی، همزه، «نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دسامبر ۲۰۱۸م.
  • وزارت معارف، «قانون معارف افغانستان»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بازدید ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
  • وزارت معارف، پالیسی تعلیم و تربیه دختران، مسوده، ۱۳۹۷ش.
  • وزارت معارف، چارچوب اصلاحات سیستم معارف افغانستان، ۱۴۰۰ش.
  • وفایی‌زاده، محمدقاسم، «مشکل صدسالهٔ تحصیل دختران در افغانستان»، وب‌سایت نیم‌رخ، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • وهاب‌زاده، شایان، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسارک، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • همتا، هما، «خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعهٔ مردانه»، روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۸ سپتامبر ۲۰۱۹م.
  • یزدانی، عنایت‌الله، «مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۳۷۵ش.
  • یزدانی، عنایت‌الله، «مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۳۷۵ش.
  • ییلماز، عالیه، «نگاه پروژه‌ای به معضل ریشه‌دار زنان در دورهٔ جمهوریت»، وب‌سایت نیمرخ، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۱ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=زنان_افغانستان&oldid=76592»