ادبیات فارسی در افغانستان: تفاوت میان نسخهها
پالایش متن |
جز حمید فاضل صفحهٔ ادبیات در افغانستان را به ادبیات فارسی در افغانستان منتقل کرد |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''ادبیات فارسی در افغانستان؛'''}} بازتاب زبانیِ فرهنگ و ادبِ فارسیزبانان در افغانستان. | |||
ادبیات فارسی در افغانستان، چون رودی خروشان از دل تاریخ کهن این سرزمین جاری شده و با خود حماسههای غزنوی و غزلهای ناب تیموری، از [[فردوسی]] و جامی تا [[بیدل دهلوی|بیدل]] و [[علیشیر نوایی]] را به یادگار آورده است. این ادبیات با گذر از روزگار پرتلاطم [[جنگ]] و [[مهاجرت]]، در سبکهای گوناگون از خراسانی تا هندی و از کلاسیک تا نیمایی، به حیات خود ادامه داده و در داستاننویسی معاصر، با نگاهی تازه به رنج و آرزوی انسان امروز، صفحاتی نو ورق زده است. ادبیات مقاومت، فریاد عدالتخواهی در برابر ظلم و اشغال بوده و شعر و داستان مهاجرت، آوای دلتنگی و امید آدمهایی است که از خاک خود برکنده شدهاند. زنان شاعر و نویسنده، با قلمی صریح و جسور، از سکوتهای تاریخی رستهاند و ادبیات عامیانه، با ترانهها و قصههای سینهبهسینه، روح | ادبیات فارسی در افغانستان، چون رودی خروشان از دل تاریخ کهن این سرزمین جاری شده و با خود حماسههای غزنوی و غزلهای ناب تیموری، از [[فردوسی]] و جامی تا [[بیدل دهلوی|بیدل]] و [[علیشیر نوایی]] را به یادگار آورده است. این ادبیات با گذر از روزگار پرتلاطم [[جنگ]] و [[مهاجرت]]، در سبکهای گوناگون از خراسانی تا هندی و از کلاسیک تا نیمایی، به حیات خود ادامه داده و در داستاننویسی معاصر، با نگاهی تازه به رنج و آرزوی انسان امروز، صفحاتی نو ورق زده است. ادبیات مقاومت، فریاد عدالتخواهی در برابر ظلم و اشغال بوده و شعر و داستان مهاجرت، آوای دلتنگی و امید آدمهایی است که از خاک خود برکنده شدهاند. زنان شاعر و نویسنده، با قلمی صریح و جسور، از سکوتهای تاریخی رستهاند و ادبیات عامیانه، با ترانهها و قصههای سینهبهسینه، روح زندهٔ اقوام گوناگون این سرزمین را بازتاب میدهد. در این میان، [[ادبیات کودک]]، اگرچه با فراز و نشیبهای بسیار، چونان باغی کوچک، در دل فرهنگ شفاهی ریشه دوانده و در سالهای مهاجرت، شکوفههای تازهای بر شاخههای ادبیات فارسی نشانده است. این همه، بخشی از هویت فرهنگی مردمی است که با وجود همه ناگواریها، همچنان واژه را پناهگاه و شعر را مرهم دردهای خویش ساختهاند. | ||
==پیشینه== | == پیشینه == | ||
افغانستان از دیرباز، | افغانستان از دیرباز، خاستگاه زبان و ادب فارسی بوده و همواره میزبان شاعران و ادیبان بزرگ بوده است. دربار سلطان محمود غزنوی، حدود ۴۰۰ شاعر برجسته را گرد آورده بود، ازجمله [[عنصری بلخی]]، [[فرخی سیستانی]]، عسجدی مروزی، [[فردوسی|فردوسی طوسی]] و [[کسایی مروزی]]. پس از [[غزنویان]]، عصر [[تیموریان]] در [[هرات]]، یکی از درخشانترین دورههای [[ادبیات فارسی در دوره تیموریان|ادبیات فارسی]] در افغانستان بهشمار میرود. شاعران و نویسندگان بزرگی چون [[عبدالرحمن جامی]]، [[علیشیر نوایی|امیر علیشیر نوایی]]، [[میرخواند]]، [[کمالالدین بهزاد]] و [[ملاحسین واعظ کاشفی|حسین واعظ کاشفی]] در این دوره میزیستهاند.<ref>پیرنیا (مشیرالدوله) و اقبال آشتیانی، دوره تاریخ ایران، بیتا، ص۲۶۵.</ref><ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص7.</ref> | ||
در دوران معاصر، بیشتر پژوهشگران آغاز دورهٔ معاصر شعر و ادب افغانستان را به دورهٔ حبیباللهخان نسبت میدهند. هرچند پیش از آن، در دورهٔ احمدشاه درانی و تیمور درانی نیز توجهی نسبی به ادبیات میشد و حضور شاعران ایرانی در دربار افغانستان بر غنای ادبیات فارسی در این سرزمین افزود، اما جنگها و ناامنیهای پیدرپی مانع رشد پایدار ادبیات شد. در دوران شیرعلیخان، با اصلاحات [[سید جمالالدین اسدآبادی|سید جمالالدین افغانی]]، ادبیات دوباره رونق یافت، اما بار دیگر جنگها و اشغالهای خارجی آن را به حاشیه راند. در دورهٔ حبیباللهخان، با تأسیس مدارس نوین و تشکیل حلقهٔ ادبا، زمینههای تازهای برای ادبیات فراهم شد، اما در دوران امانالله و پس از کودتاهای متوالی، بسیاری از شاعران و نویسندگان وطن را ترک کردند و ادبیات مهاجرت شکل گرفت.<ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص7-9.</ref> | در دوران معاصر، بیشتر پژوهشگران آغاز دورهٔ معاصر شعر و ادب افغانستان را به دورهٔ حبیباللهخان نسبت میدهند. هرچند پیش از آن، در دورهٔ احمدشاه درانی و تیمور درانی نیز توجهی نسبی به ادبیات میشد و حضور شاعران ایرانی در دربار افغانستان بر غنای ادبیات فارسی در این سرزمین افزود، اما جنگها و ناامنیهای پیدرپی مانع رشد پایدار ادبیات شد. در دوران شیرعلیخان، با اصلاحات [[سید جمالالدین اسدآبادی|سید جمالالدین افغانی]]، ادبیات دوباره رونق یافت، اما بار دیگر جنگها و اشغالهای خارجی آن را به حاشیه راند. در دورهٔ حبیباللهخان، با تأسیس مدارس نوین و تشکیل حلقهٔ ادبا، زمینههای تازهای برای ادبیات فراهم شد، اما در دوران امانالله و پس از کودتاهای متوالی، بسیاری از شاعران و نویسندگان وطن را ترک کردند و ادبیات مهاجرت شکل گرفت.<ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص7-9.</ref> | ||
شعر | == سبکهای ادبی == | ||
در افغانستان، سبکهای ادبی مختلفی در طول تاریخ ظهور و افول کردهاند. در دورهٔ سامانیان، سبک ماوراءالنهر با ویژگیهای سادهنویسی رواج داشت. در عصر غزنویان، سبک خراسانی و در دورهٔ [[سلجوقیان]]، سبک عراقی جایگاه برجستهای پیدا کردند. در دورهٔ تیموریان هند، سبک هندی بر شعر و ادبیات فارسی افغانستان و آسیای مرکزی تأثیر گذاشت و [[بیدل دهلوی|میرزا عبدالقادر بیدل]] و غالب دهلوی از شاعران برجستهٔ این سبک بودند. بیدل در افغانستان از محبوبیت ویژهای برخوردار است و سنت [[بیدلخوانی]] در این کشور رواج دارد. از دورهٔ امیر دوستمحمدخان به بعد، شاعرانی با الهام از سبکهای خراسانی و عراقی، این شیوهها را احیا کردند و نمونههایی ارزشمند از شعر کلاسیک به ادبیات افغانستان افزودند.<ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص 8-9.</ref> | |||
شعر نو در افغانستان سابقهای چندان طولانی ندارد و عمدتاً متأثر از شعر [[نیما یوشیج|نیمایی]] و شعر معاصر ایران شکل گرفته است. پایهگذاران آن را شاعرانی چون آیینه، الهام، بارق شفیعی، توفیق، محمد فارانی و سلیمان لایق دانستهاند. بسیاری از این شاعران نوپرداز، کار خود را با سرودن شعر به سبکهای سنتی آغاز کردهاند. تأثیرپذیری شعر نو افغانستان از شاعران ایرانی مانند فریدون مشیری، نادر نادرپور و نصرتالله رحمانی بهوضوح محسوس است. با این حال، شعر نو در افغانستان نتوانسته همپای شعر کلاسیک پیشرفت کند و شعر سپید کمتر مورد اقبال قرار گرفته است، زیرا مخاطبان افغان هنوز آمادگی کامل برای پذیرش این گونهٔ شعری را ندارند.<ref>ملک جعفریان، شانههای زخمی پامیر، 1371ش، ص 141.</ref><ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص 15-16.</ref> | |||
== ادبیات داستانی == | |||
ادبیات داستانی در افغانستان، به مفهوم مدرن آن، حدود یک سده پیش آغاز شد.<ref>. رضوی غزنوی، نثر دری افغانستان، 1380 ش، ص415.</ref> نخستین بار [[محمود طرزی]] در نشریهٔ «سراجالاخبار» مباحث داستانی را مطرح و آثار غربی را معرفی کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص21.</ref> با آغاز دورهٔ امانالله (۱۹۱۹م)، روزنامهها و مجلاتی مانند «نسیم سحر» و «معرّف معارف» به انتشار قطعات داستانی پرداختند.<ref>. اسماعیل پور، دانشنامه ادب فارسی درافغانستان، 1381ش، ج3، ص383.</ref> «جهاد اکبر» نوشتهٔ مولوی محمدحسین، نخستین داستان مدرن افغانستان است که در ۱۲۹۸ش در ماهنامهٔ «معرف معارف» منتشر شد. پس از آن، آثاری چون «تصویر عبرت» (۱۳۰۱ش)، «ندای طلبهٔ معارف» (۱۳۰۲ش) و «لوحهٔ وفا» به چاپ رسیدند.<ref>. رضوی غزنوی، نثر دری افغانستان، 1356ش، ص18.</ref> | ادبیات داستانی در افغانستان، به مفهوم مدرن آن، حدود یک سده پیش آغاز شد.<ref>. رضوی غزنوی، نثر دری افغانستان، 1380 ش، ص415.</ref> نخستین بار [[محمود طرزی]] در نشریهٔ «سراجالاخبار» مباحث داستانی را مطرح و آثار غربی را معرفی کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص21.</ref> با آغاز دورهٔ امانالله (۱۹۱۹م)، روزنامهها و مجلاتی مانند «نسیم سحر» و «معرّف معارف» به انتشار قطعات داستانی پرداختند.<ref>. اسماعیل پور، دانشنامه ادب فارسی درافغانستان، 1381ش، ج3، ص383.</ref> «جهاد اکبر» نوشتهٔ مولوی محمدحسین، نخستین داستان مدرن افغانستان است که در ۱۲۹۸ش در ماهنامهٔ «معرف معارف» منتشر شد. پس از آن، آثاری چون «تصویر عبرت» (۱۳۰۱ش)، «ندای طلبهٔ معارف» (۱۳۰۲ش) و «لوحهٔ وفا» به چاپ رسیدند.<ref>. رضوی غزنوی، نثر دری افغانستان، 1356ش، ص18.</ref> | ||
در دههٔ ۱۳۳۰ش، نویسندگان جدیدی با شاخصهای داستان امروزی پا به عرصه گذاشتند<ref>. رهیاب، سپیدهدم داستاننویسی، 1384ش، ص98.</ref> و دههٔ چهل، با تدوین قانون اساسی و آزادی مطبوعات، به نقطهٔ عطفی در ادبیات داستانی معاصر تبدیل شد.<ref>. فخری، داستانها و دیدگاهها، 1396ش، ص123.</ref> پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، ادبیات به دو جریان طرفدار رژیم و مستقل از آن تقسیم شد<ref>. پیام، «فراز وفرود نوگرایی در داستاننویسی افغانستان»، | در دههٔ ۱۳۳۰ش، نویسندگان جدیدی با شاخصهای داستان امروزی پا به عرصه گذاشتند<ref>. رهیاب، سپیدهدم داستاننویسی، 1384ش، ص98.</ref> و دههٔ چهل، با تدوین قانون اساسی و آزادی مطبوعات، به نقطهٔ عطفی در ادبیات داستانی معاصر تبدیل شد.<ref>. فخری، داستانها و دیدگاهها، 1396ش، ص123.</ref> پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، ادبیات به دو جریان طرفدار رژیم و مستقل از آن تقسیم شد<ref>. پیام، «فراز وفرود نوگرایی در داستاننویسی افغانستان»، 1382ش، ص269.</ref> و در خارج از کشور، ادبیات مقاومت شکل گرفت. با جنگهای داخلی و ظهور طالبان، نویسندگان بیشتری مهاجرت کردند و به ادبیات ضد جنگ روی آوردند.<ref>[https://maskh4.blogfa.com/post/8 . رستگار، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.]</ref> پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از نویسندگان بازگشتند و فصل جدیدی در داستاننویسی فارسی دری رقم خورد، اما با تسلط مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، اکثریت آنان دوباره مهاجرت کردند.<ref>[https://parsibaan.com/نقد-و-مقاله/مقاله-ها/ادبیات-داستانی،-مظهر-بیبنیگی-ادبیات/ . امینی، «ادبیات داستانی؛ مظهر بیبنیهگی ادبیات افغانستان»، وبسایت پارسیبان.]</ref> | ||
=== دورههای تاریخی داستاننویسی === | === دورههای تاریخی داستاننویسی === | ||
* ۱۲۹۸–۱۳۰۸ش: همزمان با استقلال افغانستان، نخستین داستانوارههای مدرن منتشر شد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص21.</ref> | * ۱۲۹۸–۱۳۰۸ش: همزمان با استقلال افغانستان، نخستین داستانوارههای مدرن منتشر شد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص21.</ref> | ||
* ۱۳۰۸–۱۳۲۸ش: محیالدین انیس نخستین بیانیهٔ رسمی داستاننویسی را منتشر کرد و اولین داستان کوتاه معاصر چاپ شد. تأسیس دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل (۱۳۲۳ش) و انجمنهای علمی به رشد آن کمک کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص97؛ | * ۱۳۰۸–۱۳۲۸ش: محیالدین انیس نخستین بیانیهٔ رسمی داستاننویسی را منتشر کرد و اولین داستان کوتاه معاصر چاپ شد. تأسیس دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل (۱۳۲۳ش) و انجمنهای علمی به رشد آن کمک کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص97؛ زریاب، «خمسهٔ اولیه»، 1382ش، ص235.</ref> | ||
* ۱۳۲۸–۱۳۴۲ش: نویسندگان از بازنویسی [[افسانه | * ۱۳۲۸–۱۳۴۲ش: نویسندگان از بازنویسی [[افسانه]]ها فاصله گرفتند و به بازتاب واقعیتهای اجتماعی، اغلب با نگاهی فقرنگارانه، روی آوردند. نثر ساده و فصیح رواج یافت. انجمن «ویش زلمیان» (جوانان بیدار) با گرایشهای سوسیالیستی شکل گرفت و چهرههایی چون عبدالرؤف بینوا، گلپادشاه الفت و محمدصابر روستا باختری در این دوره فعالیت داشتند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص100؛ زریاب، ازمدرن ساختن تا مدرن شدن، 1377ش، ص10.</ref><ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص101؛ بیژن، نخستین داستانهای معاصر دری، 1367 ش، ص15.</ref> | ||
* ۱۳۴۲–۱۳۵۷ش: فضای باز سیاسی و مطبوعاتی دههٔ دموکراسی، زمینه را برای ظهور نویسندگان جدید و ترویج رئالیسم سوسیالیستی فراهم کرد. داستان کوتاه رونق یافت<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص102؛ فخری، سیری در تحول داستاننویسی، 1377ش، ص22.</ref> و جایگاه خود را در ادبیات معاصر تثبیت کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص99؛ فضایلی، | * ۱۳۴۲–۱۳۵۷ش: فضای باز سیاسی و مطبوعاتی دههٔ دموکراسی، زمینه را برای ظهور نویسندگان جدید و ترویج رئالیسم سوسیالیستی فراهم کرد. داستان کوتاه رونق یافت<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص102؛ فخری، سیری در تحول داستاننویسی، 1377ش، ص22.</ref> و جایگاه خود را در ادبیات معاصر تثبیت کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص99؛ فضایلی، تأثیر نظامهای سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری، 1384ش، ص189.</ref> | ||
* ۱۳۵۷–۱۳۷۱ش: با کودتای ۱۳۵۷ش، رئالیسم سوسیالیستی مورد حمایت قرار گرفت و | * ۱۳۵۷–۱۳۷۱ش: با کودتای ۱۳۵۷ش، رئالیسم سوسیالیستی مورد حمایت قرار گرفت و «اتحادیهٔ نویسندگان جمهوری دموکراتیک افغانستان» شکل گرفت. آثار شعاری و آرمانخواهانه تولید شد، اما برخی نویسندگان مستقل نیز با رویکرد نمادگرایی، آثار قابل قبولی خلق کردند. بسیاری از نویسندگان نیز مجبور به مهاجرت شدند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص98؛ [https://maskh4.blogfa.com/post/55 رستگار، «تأملی بروضعیت داستاننویسی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.]</ref> | ||
* ۱۳۷۱–۱۳۸۴ش: ادبیات مهاجرت در کشورهای مختلف شکل گرفت. در ایران، ابتدا مهاجران و سپس نسل جدید، به داستاننویسی روی آوردند و ادبیات مقاومت و مهاجرت را رونق بخشیدند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص105؛ شجاعی، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، | * ۱۳۷۱–۱۳۸۴ش: ادبیات مهاجرت در کشورهای مختلف شکل گرفت. در ایران، ابتدا مهاجران و سپس نسل جدید، به داستاننویسی روی آوردند و ادبیات مقاومت و مهاجرت را رونق بخشیدند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص105؛ شجاعی، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، 1384ش، ص123.</ref> | ||
=== انواع و ویژگیها === | === انواع و ویژگیها === | ||
تاکنون حدود ۳۰۰ جلد کتاب داستانی در افغانستان منتشر شده که بیشتر آنها داستان کوتاه و بخشی رمان است. بهترین آثار پساز ۱۳۸۰ش در داخل و خارج از کشور چاپ شدهاند.<ref>[https://kabulestan.com/ | تاکنون حدود ۳۰۰ جلد کتاب داستانی در افغانستان منتشر شده که بیشتر آنها داستان کوتاه و بخشی رمان است. بهترین آثار پساز ۱۳۸۰ش در داخل و خارج از کشور چاپ شدهاند.<ref>[https://kabulestan.com/مصاحبه/محمدحسین-محمدی-ادبیات-داستانی-افغان/ «ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت تأثیر نویسندگان عامهپسند ایران بوده تا نویسندگان جدی»، وبسایت کابلستان.]</ref> نخستین ترجمههای داستانی توسط محمود طرزی انجام شد و در دههٔ ۱۳۴۰ش، ترجمهٔ رمانهای فرانسوی، انگلیسی و روسی رواج یافت؛ اما افغانستان در حوزهٔ ترجمه به ایران و تا حدودی پاکستان متکی بوده است.<ref>قویم، مروری برادبیات معاصر دری، 1395ش، ص171؛ گروه نویسندگان، ادبیّات داستانی در ایران زمین، 1391ش، ص55.</ref> رماننویسی از دههٔ چهل آغاز شد و در دهههای هشتاد و نود به شکوفایی رسید، هرچند داستاننویسان بیشتر به داستان کوتاه گرایش داشتهاند.<ref>قویم، مروری برادبیات معاصر دری، 1395ش، ص165.</ref> | ||
'''درونمایهها''': مضامین اولیه شامل مسائل اجتماعی، پایداری و اخلاق بود. در دههٔ چهل، رئالیسم سوسیالیستی با محوریت مظالم حاکمان و مشکلات طبقهٔ کارگر مطرح شد. پساز کودتای ۱۳۵۷ش، ادبیات سرخ و سپس ادبیات مهاجرت، جنگ و ضد جنگ، و همچنین مسائل انسانی، از درونمایههای اصلی داستاننویسی شدند.<ref>فخری، مجموعه مقالات سومین جشنواره ادبیات معاصر افغانستان، 1385ش، ص158؛ حسینی، سیماها و آواها، 1367ش، ص98.</ref> | '''درونمایهها''': مضامین اولیه شامل مسائل اجتماعی، پایداری و اخلاق بود. در دههٔ چهل، رئالیسم سوسیالیستی با محوریت مظالم حاکمان و مشکلات طبقهٔ کارگر مطرح شد. پساز کودتای ۱۳۵۷ش، ادبیات سرخ و سپس ادبیات مهاجرت، جنگ و ضد جنگ، و همچنین مسائل انسانی، از درونمایههای اصلی داستاننویسی شدند.<ref>فخری، مجموعه مقالات سومین جشنواره ادبیات معاصر افغانستان، 1385ش، ص158؛ حسینی، سیماها و آواها، 1367ش، ص98.</ref> | ||
'''مهاجرت''': پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نویسندگان به کشورهای مختلف پراکنده شدند. در ایران، از اواخر دههٔ شصت، نخستین گروه از مهاجران در مشهد و قم به داستاننویسی روی آوردند و بهتدریج از ادبیات تبلیغی به ادبیات ضد جنگ گرایش یافتند. گروه دوم، با اثرپذیری از ادبیات ایران، به نوگرایی و نوجویی پرداختند. پساز ۱۳۸۰ش، بسیاری از این نویسندگان بازگشتند و آثار خود را در [[کابل]] منتشر کردند.<ref>شجاعی، میراث شهرزاد در افغانستان، 1384ش، 23 – 24. 19.</ref><ref>[https://maskh4.blogfa.com/post/55 رستگار، | '''مهاجرت''': پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نویسندگان به کشورهای مختلف پراکنده شدند. در ایران، از اواخر دههٔ شصت، نخستین گروه از مهاجران در مشهد و قم به داستاننویسی روی آوردند و بهتدریج از ادبیات تبلیغی به ادبیات ضد جنگ گرایش یافتند. گروه دوم، با اثرپذیری از ادبیات ایران، به نوگرایی و نوجویی پرداختند. پساز ۱۳۸۰ش، بسیاری از این نویسندگان بازگشتند و آثار خود را در [[کابل]] منتشر کردند.<ref>شجاعی، میراث شهرزاد در افغانستان، 1384ش، 23 – 24. 19.</ref><ref>[https://maskh4.blogfa.com/post/55 رستگار، «تأملی بروضعیت داستاننویسی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.]</ref> | ||
'''داستاننویسی زنان و کودکان''': ماگه رحمانی نخستین بانوی داستاننویس افغانستان است و بهترین داستاننویسان زن در ایران پرورش یافتهاند. داستاننویسی برای کودکان از دههٔ پنجاه آغاز شد و در دوران کمونیستها با مضامین تبلیغاتی رونق گرفت، اما بیشترین آثار با مضامین آموزشی و حقوق بشری در دهههای هشتاد و نود منتشر شد.<ref>[https://research.ru.edu.af/da/doi/full/94/60717c28518f5/70 رفیعزاده، نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان، وبسایت ران.]</ref><ref>آتشینجان، «سراج اطفال»، | '''داستاننویسی زنان و کودکان''': ماگه رحمانی نخستین بانوی داستاننویس افغانستان است و بهترین داستاننویسان زن در ایران پرورش یافتهاند. داستاننویسی برای کودکان از دههٔ پنجاه آغاز شد و در دوران کمونیستها با مضامین تبلیغاتی رونق گرفت، اما بیشترین آثار با مضامین آموزشی و حقوق بشری در دهههای هشتاد و نود منتشر شد.<ref>[https://research.ru.edu.af/da/doi/full/94/60717c28518f5/70 رفیعزاده، نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان، وبسایت ران.]</ref><ref>آتشینجان، «سراج اطفال»، دانشنامهٔ ادب فارسی، 1381ش، ج3، دانشنامه ص506؛ [http://adibanaf.blogfa.com/post/28 افضلی، نقد و بررسی ادبیات کودکان، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.]</ref> | ||
==ادبیات مقاومت== | == ادبیات مقاومت == | ||
ادبیات مقاومت که با هدف پایداری در برابر نظامهای استبدادی، تجاوز خارجی و نبود آزادی شکل گرفته و به توجیه اعتراض، دعوت به مقاومت و توصیف فجایع میپردازد، به ادبیات پایداری نیز معروف است. این ادبیات بر مبارزه با بیداد داخلی یا تجاوز بیرونی در همهٔ حوزههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تأکید دارد.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص396؛ آریانپور، جامعهشناسی هنر، 1354ش، ص95.</ref> در افغانستان، سابقهٔ ادبیات پایداری به جنگهای افغان و انگلیس و آثاری چون «اکبرنامه» و «جنگنامه» بازمیگردد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص63.</ref> با این حال، نمونههای غنیتری از آن در ادبیات عامیانه، بهویژه در دورهٔ سرکوب عبدالرحمان علیه [[هزارهها]]، دیده میشود<ref>دلجو، ادبیات فولکلوریک هزارگی، 1394ش، ص94.</ref> که در دوبیتیها، مختهها و مثلها تجلی یافته است. از مشهورترین این آثار، «مخته گلمامد» است که مظلومیت مردم را در دورهٔ بچّهسقا بازتاب میدهد.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1395ش، | ادبیات مقاومت که با هدف پایداری در برابر نظامهای استبدادی، تجاوز خارجی و نبود آزادی شکل گرفته و به توجیه اعتراض، دعوت به مقاومت و توصیف فجایع میپردازد، به ادبیات پایداری نیز معروف است. این ادبیات بر مبارزه با بیداد داخلی یا تجاوز بیرونی در همهٔ حوزههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تأکید دارد.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص396؛ آریانپور، جامعهشناسی هنر، 1354ش، ص95.</ref> در افغانستان، سابقهٔ ادبیات پایداری به جنگهای افغان و انگلیس و آثاری چون «اکبرنامه» و «جنگنامه» بازمیگردد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص63.</ref> با این حال، نمونههای غنیتری از آن در ادبیات عامیانه، بهویژه در دورهٔ سرکوب عبدالرحمان علیه [[هزارهها]]، دیده میشود<ref>دلجو، ادبیات فولکلوریک هزارگی، 1394ش، ص94.</ref> که در دوبیتیها، مختهها و مثلها تجلی یافته است. از مشهورترین این آثار، «مخته گلمامد» است که مظلومیت مردم را در دورهٔ بچّهسقا بازتاب میدهد.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1395ش، ص204.</ref> در ادبیات رسمی نیز شاعرانی چون سرور جویا و طالب قندهاری و بهویژه [[شیعیان افغانستان#سید اسماعیل بلخی|سید اسماعیل بلخی]]، که بهعنوان بنیانگذار ادبیات پایداری افغانستان شناخته میشود، در شرایط اختناق، صدای اعتراض را بلند کردند.<ref name=":0">غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، 1389ش، ص634.</ref> سروده زیر از سید اسماعیل بلخی است:<ref name=":0"/> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
{{ب|حاجتی نیست به پرسش که چه نام است اینجا|جهل را مسند و بر فقر مقام است اینجا}} | {{ب|حاجتی نیست به پرسش که چه نام است اینجا|جهل را مسند و بر فقر مقام است اینجا}} | ||
{{ب|علم و فضل و هنر و سعی و تفکر | {{ب|علم و فضل و هنر و سعی و تفکر ممنوع|آنچه در شرع حلال است، حرام است اینجا}} | ||
{{ب|فکرِ مجموع در این | {{ب|فکرِ مجموع در این قافله، جز حیرت چیست؟|زان که اندر کف یک فرد زمام است اینجا}} | ||
{{ب|بلخیا! نکبت و ادبار ز سستی | {{ب|بلخیا! نکبت و ادبار ز سستی پیداست|چارهٔ اینهمه یکباره قیام است اینجا}} | ||
{{پایان شعر}} | {{پایان شعر}} | ||
{{پایان نستعلیق}}ادبیات مقاومت در دوران معاصر با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش به یک جریان تبدیل شد. در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ش، شاعران هراتی مقیم مشهد، مجمعی فرهنگی تشکیل دادند و نخستین اشعار مقاومت را سرودند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.</ref> در سالهای بعد، انجمن اسلامی شعرای انقلاب اسلامی افغانستان (۱۳۶۵ش) شکل گرفت و مجموعههایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» منتشر شد. نخستین مجموعهٔ شعر مقاومت، «اشک قلم» (۱۳۶۹ش) و نخستین مجموعهٔ داستان مقاومت، «مهاجران فصل دلتنگی» (۱۳۷۵ش) از جمله آثار شاخص این دوره هستند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص65.</ref> | {{پایان نستعلیق}}ادبیات مقاومت در دوران معاصر با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش به یک جریان تبدیل شد. در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ش، شاعران هراتی مقیم مشهد، مجمعی فرهنگی تشکیل دادند و نخستین اشعار مقاومت را سرودند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.</ref> در سالهای بعد، انجمن اسلامی شعرای انقلاب اسلامی افغانستان (۱۳۶۵ش) شکل گرفت و مجموعههایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» منتشر شد. نخستین مجموعهٔ شعر مقاومت، «اشک قلم» (۱۳۶۹ش) و نخستین مجموعهٔ داستان مقاومت، «مهاجران فصل دلتنگی» (۱۳۷۵ش) از جمله آثار شاخص این دوره هستند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص65.</ref> | ||
ادبیات مقاومت شامل آثار منظوم و منثور است و در قالبهایی چون [[شعر]]، [[داستان]]، [[خاطره]] و [[نمایشنامه]] تجلی یافته است.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.</ref> شعر، بخش مهمی از ادبیات مقاومت را تشکیل میدهد و بهصورت [[سرود]]، [[دوبیتی]]، [[رباعی]]، [[قصیده]] و [[شعر نو]] سروده شده است. شعر سالهای جهاد علیه شوروی، بهترین مصداق «شعر مقاومت افغانستان» دانسته شده است.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، | ادبیات مقاومت شامل آثار منظوم و منثور است و در قالبهایی چون [[شعر]]، [[داستان]]، [[خاطره]] و [[نمایشنامه]] تجلی یافته است.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.</ref> شعر، بخش مهمی از ادبیات مقاومت را تشکیل میدهد و بهصورت [[سرود]]، [[دوبیتی]]، [[رباعی]]، [[قصیده]] و [[شعر نو]] سروده شده است. شعر سالهای جهاد علیه شوروی، بهترین مصداق «شعر مقاومت افغانستان» دانسته شده است.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 14، 1373ش، ص23.</ref> داستاننویسی مقاومت پس از شعر رونق یافت و نخستین مجموعهٔ داستان با عنوان «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش منتشر شد. پیشاز آن، داستانهای کوتاه در مطبوعات مهاجرین به چاپ میرسید.<ref>خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9.</ref><ref>شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.</ref><ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref> خاطرهنویسی مقاومت ابتدا در مطبوعات بهصورت قطعات کوتاه نمود یافت و سپس مجموعههای مستقلی از خاطرات جهاد منتشر شد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.</ref> | ||
از نظر جغرافیایی، ادبیات مقاومت افغانستان در سه کانون شکل گرفته است: | از نظر جغرافیایی، ادبیات مقاومت افغانستان در سه کانون شکل گرفته است: | ||
* '''داخل کشور''': با وجود اختناق، شاعرانی با استفاده از نمادها و استعارهها به مقاومت پرداختند.<ref>باختری، «دیروز، امروز و فردای شعر افغانستان»، ۱۳۷۳ش، ص35.</ref> | |||
قهار عاصی سروده است:<ref>عاصی، مقامهٔ گل سوری، ۱۳۶۷ش، ص11.</ref>{{آغاز نستعلیق}} | |||
قهار عاصی سروده است:<ref> | |||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
{{ب|این ملّت من است که دستان خویش را|بر گرد آفتاب کمربند کرده | {{ب|این ملّت من است که دستان خویش را|بر گرد آفتاب کمربند کرده است}} | ||
{{ب|این مشتهای اوست که میکوبد از | {{ب|این مشتهای اوست که میکوبد از یقین|دروازههای بستهٔ تردید قرن را}} | ||
{{پایان شعر}} | {{پایان شعر}} | ||
{{پایان نستعلیق}}'''ایران''': این کشور به کانون اصلی ادبیات مقاومت تبدیل شد. نسل پیشکسوت و نسل جدید آثار بسیاری در این حوزه خلق کردند.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref> | {{پایان نستعلیق}}'''ایران''': این کشور به کانون اصلی ادبیات مقاومت تبدیل شد. نسل پیشکسوت و نسل جدید آثار بسیاری در این حوزه خلق کردند.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref> | ||
نمونهای از این اشعار:<ref> | نمونهای از این اشعار:<ref>مظفری، سوگنامهٔ بلخ، ۱۳۷۲ش، ص57.</ref>{{شعر|نستعلیق}} | ||
{{ب|گر بگیرد امشب از دستم تبرزین مرا| جشن میگیرند فردا روز آیین تدفین مرا}} | {{ب|گر بگیرد امشب از دستم تبرزین مرا| جشن میگیرند فردا روز آیین تدفین مرا}} | ||
{{ب|تکیه بر بازوی مردی باید امشب داد و | {{ب|تکیه بر بازوی مردی باید امشب داد و بس|جز تفنگ آری، که دارد تاب تأمین مرا؟}} | ||
{{ب|من | {{ب|من نبودم، آسمان یکباره خالی شد ز ماه|کمکمک زین کهکشان چیدند پروین مرا}} | ||
{{ب| | {{ب|ترسِ سر، چندی است دارد سر به راهم میکند|بشکن ای سنگ اجل خوف بلورین مرا}} | ||
{{ب|فصل تزویر است و چاه نابرادر پیش رو|کو فرامرزی که گیرد از عدو کین مرا؟}} | {{ب|فصل تزویر است و چاه نابرادر پیش رو|کو فرامرزی که گیرد از عدو کین مرا؟}} | ||
{{پایان شعر}} | {{پایان شعر}} | ||
{{پایان نستعلیق}}'''پاکستان و کشورهای دیگر''': در پاکستان، ادبیات مقاومت در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) رونق یافت. در سایر کشورها نیز شاعرانی به این جریان پیوستند.<ref>حامد، رازبنها در فصل شگفتن گل انجیر، ۱۳۷۷ش، ص29.</ref><ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را | {{پایان نستعلیق}}'''پاکستان و کشورهای دیگر''': در پاکستان، ادبیات مقاومت در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) رونق یافت. در سایر کشورها نیز شاعرانی به این جریان پیوستند.<ref>حامد، رازبنها در فصل شگفتن گل انجیر، ۱۳۷۷ش، ص29.</ref><ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، 1376ش، ص2.</ref> | ||
شعر ذیل نمونهای از کوشش ادبی در این کشورها است:<ref> | شعر ذیل نمونهای از کوشش ادبی در این کشورها است:<ref>خلیلی، اشکها و خونها، ۱۹۸۵ م، ص93.</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
{{ب|وطندار دلیر | {{ب|وطندار دلیر من! بنازم چشم مستت را|وطن در انتظار بازوی کشورگشای توست}} | ||
{{ب|به خاک | {{ب|به خاک افکن، به خون تر کن، به بادش ده، در آتش سوز!|از این بدتر چه میباشد که دشمن در سرای توست؟}} | ||
{{ب|نگاه آرزومند وطن سوی تو میبیند|که روز | {{ب|نگاه آرزومند وطن سوی تو میبیند|که روز امتحانِ خنجر جنگآزمای توست}} | ||
{{ب|ز فریاد تفنگت جز صدای حق نمیآید|ز خیبر تا مدینه گوشها وقف صدای توست}} | {{ب|ز فریاد تفنگت جز صدای حق نمیآید|ز خیبر تا مدینه گوشها وقف صدای توست}} | ||
{{ب|چه زیباتر از این نقشی که بیند | {{ب|چه زیباتر از این نقشی که بیند دیدهٔ تاریخ|که تو خنجر به کف، دشمن فتاده زیر پای توست}} | ||
{{ب| | {{ب|خداجویی، وطنخواهی سرافرازی و آزادی|به خون شیرمردان نقش بر روی لوای توست}} | ||
{{پایان شعر}} | {{پایان شعر}} | ||
{{پایان نستعلیق}}آثار متعددی در حوزهٔ ادبیات مقاومت منتشر شده است؛ ازجمله «شعر مقاومت افغانستان» (دفتر اول و دوم)،<ref>جعفریان، م. ملک، شانههای زخمی پامیر، 1371ش، ص122.</ref> «سوگنامهٔ بلخ»، «پیاده آمده بودم»، «میدان هوایی گردیز»، «مهاجران فصل دلتنگی»، «سنگ ملامت» و «دستهای خالی».<ref>بلخی و دیگران، سوره بچههای مسجد 44، 1375ش، ص97.</ref> نشریاتی چون «پیام مهاجر»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398.</ref> «گلبانگ»، «دُرّ دری»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.</ref> «فریاد عاشورا» و «بنیاد وحدت» نیز نقش مهمی در انعکاس ادبیات مقاومت داشتند.<ref>فیاض، «رفیق روسیام»، 1369ش، ص8.</ref> تشکلهای ادبی مانند انجمن شاعران انقلاب اسلامی افغانستان، [[مهاجران افغانستانی در ایران#دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#مؤسسه فرهنگی دُرّ دَری|مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#کانون ادبی و فرهنگی کلمه|کانون ادبی کلمه]] و [[مهاجران افغانستانی در ایران#خانه ادبیات افغانستان|خانهٔ ادبیات افغانستان]]، نقش محوری در پرورش نسلهای بعدی ادبیات مقاومت ایفا کردند. همایشهایی چون کنگرهٔ شعر و قصهٔ طلاب و مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان نیز به گسترش این جریان کمک کردند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، | {{پایان نستعلیق}}آثار متعددی در حوزهٔ ادبیات مقاومت منتشر شده است؛ ازجمله «شعر مقاومت افغانستان» (دفتر اول و دوم)،<ref>جعفریان، م. ملک، شانههای زخمی پامیر، 1371ش، ص122.</ref> «سوگنامهٔ بلخ»، «پیاده آمده بودم»، «میدان هوایی گردیز»، «مهاجران فصل دلتنگی»، «سنگ ملامت» و «دستهای خالی».<ref>بلخی و دیگران، سوره بچههای مسجد 44، 1375ش، ص97.</ref> نشریاتی چون «پیام مهاجر»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398.</ref> «گلبانگ»، «دُرّ دری»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.</ref> «فریاد عاشورا» و «بنیاد وحدت» نیز نقش مهمی در انعکاس ادبیات مقاومت داشتند.<ref>فیاض، «رفیق روسیام»، 1369ش، ص8.</ref> تشکلهای ادبی مانند انجمن شاعران انقلاب اسلامی افغانستان، [[مهاجران افغانستانی در ایران#دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#مؤسسه فرهنگی دُرّ دَری|مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#کانون ادبی و فرهنگی کلمه|کانون ادبی کلمه]] و [[مهاجران افغانستانی در ایران#خانه ادبیات افغانستان|خانهٔ ادبیات افغانستان]]، نقش محوری در پرورش نسلهای بعدی ادبیات مقاومت ایفا کردند. همایشهایی چون کنگرهٔ شعر و قصهٔ طلاب و مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان نیز به گسترش این جریان کمک کردند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، 1381ش، ص67-68.</ref> | ||
ادبیات مقاومت غرب کابل، با الهام از مقاومت سهسالهٔ مردم هزاره و شیعه در غرب کابل شکل گرفت و مفاهیم عدالتخواهی، ظلمستیزی و هویتجویی را بازتاب میدهد.<ref>شریعتی سحر، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، 1، 1396ش، ص136.</ref> این مقاومت، نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر افغانستان بود و موجب تقویت خودباوری و حضور مؤثر هزارهها در صحنهٔ سیاسی کشور شد.<ref>[https://www.bonyadesaba.com/ | ادبیات مقاومت غرب کابل، با الهام از مقاومت سهسالهٔ مردم هزاره و شیعه در غرب کابل شکل گرفت و مفاهیم عدالتخواهی، ظلمستیزی و هویتجویی را بازتاب میدهد.<ref>شریعتی سحر، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، 1، 1396ش، ص136.</ref> این مقاومت، نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر افغانستان بود و موجب تقویت خودباوری و حضور مؤثر هزارهها در صحنهٔ سیاسی کشور شد.<ref>[https://www.bonyadesaba.com/اجتماع-و-سیاست/443-استاد-شهید-مزاری-ره-،-مقاومت-غرب-کابل-ودستآوردها.html اعتمادی، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وبسایت سروش صبا.]</ref> ابوطالب مظفری، معتقد است که مقاومت غرب کابل، شاعران را به سمت بازتاب حقایق اجتماعی سوق داد. امروزه شعر عدالتخواهی در چارچوب ادبیات مقاومت غرب کابل، به یکی از جریانهای قدرتمند ادبیات افغانستان تبدیل شده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/34565 «ادبیات پایداری در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری : حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | ||
==ادبیات مهاجرت== | == ادبیات مهاجرت == | ||
ادبیات مهاجرت به آثاری گفته میشود که خارج از مرزهای کشور خلق شده و به سه شکل تعریف میشود: ادبیات در مهاجرت که متأثر از فضای فرهنگی کشور میزبان است؛ ادبیات با محوریت دغدغههای انسان مهاجر؛ ادبیات پسااستعماری در واکنش به سلطهٔ فرهنگی و سیاسی غرب بر شرق.<ref>نیکوبخت و چهرقانی پرچلویی، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1383ش، ص88.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان»، دو فصلنامه علمی پارسی معاصر، 1399ش، ص402.</ref> دوره اوج ادبیات مهاجرت افغانستان، پساز کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش بود که منجر به آوارگی گستردهٔ مردم شد. بستر اصلی رشد این ادبیات در [[ایران]] بود و نخستین نشریهٔ مهاجرین، «پیام مهاجر»، در ۱۳۵۷ش در [[قم]] منتشر شد. در [[مشهد]] نیز شاعرانی به ترویج شعر مهاجرت پرداختند.<ref>کاظمی، | ادبیات مهاجرت به آثاری گفته میشود که خارج از مرزهای کشور خلق شده و به سه شکل تعریف میشود: ادبیات در مهاجرت که متأثر از فضای فرهنگی کشور میزبان است؛ ادبیات با محوریت دغدغههای انسان مهاجر؛ ادبیات پسااستعماری در واکنش به سلطهٔ فرهنگی و سیاسی غرب بر شرق.<ref>نیکوبخت و چهرقانی پرچلویی، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1383ش، ص88.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان»، دو فصلنامه علمی پارسی معاصر، 1399ش، ص402.</ref> دوره اوج ادبیات مهاجرت افغانستان، پساز کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش بود که منجر به آوارگی گستردهٔ مردم شد. بستر اصلی رشد این ادبیات در [[ایران]] بود و نخستین نشریهٔ مهاجرین، «پیام مهاجر»، در ۱۳۵۷ش در [[قم]] منتشر شد. در [[مشهد]] نیز شاعرانی به ترویج شعر مهاجرت پرداختند.<ref>کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص24.</ref> در ابتدای دههٔ ۱۳۶۰ش شب شعر و برنامههای مختلط سیاسی و ادبی توسط برخی احزاب و مراکز فرهنگی در مشهد اجرا میشد.<ref>. حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.</ref> | ||
روند رشد ادبیات مهاجرت از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش با چاپ مجموعههایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» شتاب گرفت و نخستین مجموعهٔ شعر مهاجران با عنوان «اشک قلم» در ۱۳۶۹ش منتشر شد.<ref>کاظمی، | روند رشد ادبیات مهاجرت از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش با چاپ مجموعههایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» شتاب گرفت و نخستین مجموعهٔ شعر مهاجران با عنوان «اشک قلم» در ۱۳۶۹ش منتشر شد.<ref>کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص25.</ref> ادبیات داستانی مهاجرت نیز از اواسط دههٔ ۱۳۶۰ش شکل گرفت و اولین مجموعهٔ داستان مهاجرت با نام «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش به چاپ رسید.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص65.</ref> در دیگر کشورها، نسلهای جدید مهاجرین به شعر و داستان روی نیاوردند و جریان جدیدی ایجاد نشد.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.</ref> در اینگونه از ادبیات، معمولاً مشکلات مهاجرت مانند غربت، تنهایی و فقدان منزلت، مطرح شده و راههای مواجهه با چالشها و تسکین رنجها جستجو میشود تا آیندهای مطلوب برای اقامت، تابعیت، بازگشت یا مهاجرت مجدد بهدست آید.<ref>نیکوبخت، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1386ش، ص38 و 95؛ ثروتی، مویههای پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، 1386ش، ص22.</ref> | ||
انواع ادبیات مهاجرت شامل آثار منظوم و منثور در قالبهای شعر، داستان، خاطره و نمایشنامه است. شعر مهاجرت در قالبهای کلاسیک و نو سروده شده است.<ref>. کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، | انواع ادبیات مهاجرت شامل آثار منظوم و منثور در قالبهای شعر، داستان، خاطره و نمایشنامه است. شعر مهاجرت در قالبهای کلاسیک و نو سروده شده است.<ref>. کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص23 و 121.</ref> نخستین مجموعهٔ داستان مهاجرت در ۱۳۷۵ش منتشر شد<ref>شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.</ref> و رمانهایی چون «زمستان» و «اینک دانمارک» نیز در این حوزه نوشته شده است.<ref>کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، پاییز 1399ش، ص101.</ref> خاطرهنویسی مهاجرت نیز از دههٔ ۱۳۸۰ش با گسترش وبلاگنویسی رونق یافت و آثاری چون «کتاب وطندار» و «از هریرود تا زایندهرود» از جمله آثار مکتوب در این زمینه هستند.<ref>رجایی، وطندار، 1401ش، ص4.</ref><ref>عرفان، از هریرود تا زایندهرود، 1401ش، ص3.</ref> | ||
از نظر جغرافیایی، ادبیات مهاجرت افغانستان در چهار کانون شکل گرفته است: | از نظر جغرافیایی، ادبیات مهاجرت افغانستان در چهار کانون شکل گرفته است: | ||
* '''ایران''': نخستین و مهمترین کانون ادبیات مهاجرت است که تحت تأثیر ادبیات انقلاب اسلامی قرار داشت. شاعران مهاجر در قالبهای کلاسیک به مضامینی چون دفاع مقدس، عدالتخواهی و ارزشهای اخلاقی پرداختند و در داستاننویسی نیز تحت تأثیر ادبیات داستانی ایران قرار گرفتند.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص22-23؛ زرکوب، «پیشینهٔ شعر مقاومت افغانستان»، 1376ش، ص58.</ref> کانونهای ادبی مهاجران در [[مشهد]]، [[قم]]، [[تهران]]، اراک و [[اصفهان]] فعال بودند.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref><ref>بلخی، «سوره بچههای مسجد»، 1375ش، ص15؛ خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9؛ کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، 1399ش، ص101.</ref> پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از ادیبان به افغانستان بازگشتند و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۱۴۰۰ش، شمار کمی از آنان در ایران باقی ماندند.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص192.</ref> | |||
* '''پاکستان''': در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) ادبیات مهاجرت در پاکستان رونق یافت، اما پس از سقوط طالبان، بسیاری از ادیبان به کشور بازگشتند یا به کشورهای دیگر مهاجرت کردند.<ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، 1376ش، ص2.</ref> | |||
* '''اروپا''' و '''آمریکا''': ادیبان افغانستانی بهصورت پراکنده در این کشورها حضور داشتند و آثاری تولید کردند، اما جریان قابلتوجهی شکل نگرفت.<ref>. حسینی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، 1402ش، ص11-13.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانتسان»، 1399ش، ص408</ref><ref>[https://jfp-af.org/فرهنگ-و-اجتماع/literature-immigration/ حیدربیکی، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وبسایت حزب عدالت و آزادی.]</ref> | |||
در دههٔ شصت و هفتاد شمسی همایشها، نشستها، کنگرهها و شبهای شعر بسیاری در ایران و گاهی در برخی از کشورهای دیگر برگزار میشد که اغلب بازتابدهندهٔ ادبیات مهاجرت و مقاومت بود؛ «کنگرهٔ شعر و قصه طلاب» و «مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان» توسط نمایندهگی رهبر جمهوری اسلامی ایران در امور افغانستان، در شهرهای مختلف ایران برگزار میشد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، 1381ش، ص68.</ref> بعدها جشنوارهٔ قند پارسی در تهران که نهمین دورهٔ آن در ۱۳۹۶ش در تهران، جشنوارهٔ هزار و یکشب که ششمین دورهٔ آن در ۱۳۹۶ش در [[کابل]] و جشنوارههای پراکنده دیگری در شهرهای مختلف جهان برگزار شده است.<ref>کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، پاییز 1399ش، ص99.</ref> برخی وبسایتهای ادبی نیز در حوزهٔ معرفی ادبیات مهاجرت افغانستان فعال هستند، ازجمله «وطن ادب» و «[[کابلستان]]».<ref>[https://www.watanadab.com/fa ادبیات معاصر افغانستان، وبسایت وطنادب؛ فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وبسایت کابلستان.]</ref> | |||
== ادبیات زنان == | |||
==ادبیات زنان== | |||
ادبیات زنان افغانستان، از [[رابعه بلخی]] (قرن چهارم هجری) بهعنوان نخستین شاعر زن پارسیگو، تا شاعران معاصر، همواره روایتی از مقاومت در برابر محرومیتهای تاریخی و ساختارهای مردسالارانه بوده است. در دورههای اولیه، شاعرانی چون رابعه بلخی و مخفی بدخشی (سیدهبگم، ۱۲۵۵–۱۳۴۲ش) ناگزیر از استعارههای پیچیده و نامهای مستعار برای بیان دردهای زنانه استفاده میکردند؛ اما در دوران معاصر، نسل جدیدی از شاعران زن با صراحت بیشتری به بیان مسائل زنان پرداختهاند.<ref>[https://8am.media/fa/female-position-in-the-farsi-literature-of-afghanistan/ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | ادبیات زنان افغانستان، از [[رابعه بلخی]] (قرن چهارم هجری) بهعنوان نخستین شاعر زن پارسیگو، تا شاعران معاصر، همواره روایتی از مقاومت در برابر محرومیتهای تاریخی و ساختارهای مردسالارانه بوده است. در دورههای اولیه، شاعرانی چون رابعه بلخی و مخفی بدخشی (سیدهبگم، ۱۲۵۵–۱۳۴۲ش) ناگزیر از استعارههای پیچیده و نامهای مستعار برای بیان دردهای زنانه استفاده میکردند؛ اما در دوران معاصر، نسل جدیدی از شاعران زن با صراحت بیشتری به بیان مسائل زنان پرداختهاند.<ref>[https://8am.media/fa/female-position-in-the-farsi-literature-of-afghanistan/ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | ||
دورهٔ طالبان (نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۷۰ش) تاریکترین دوره برای فعالیتهای ادبی زنان بود و حتی مطالعهٔ ادبیات نیز برای آنان ممنوع شد؛ اما پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، نسل جدیدی از شاعران زن مانند حمیرا نکهت دستگیرزاده، خالده فروغ و مهتاب ساحل پا به عرصه گذاشتند. آنان با استفاده از فضای مجازی، محدودیتهای سنتی را تا حدی کنار زدهاند. محور اصلی آثار این نسل، اعتراض به نابرابریهای جنسیتی و پیامدهای [[جنگ]] است؛ اما با وجود پیشرفتها، ادبیات زنان افغانستان همچنان با چالشهایی چون سنتهای [[مردسالاری|مردسالارانه]]، شرایط سیاسی ناپایدار و ناهمخوانی محتوای برخی آثار با [[سبک زندگی]] مردم مواجه است. با این حال، افزایش زنان تحصیلکرده و شکلگیری شبکههای ادبی زنان موجب شده است که شاعران جوان با تلفیق سنت و مدرنیته، راه جدیدی در ادبیات زنانه بگشایند.<ref>[https://8am.media/fa/female-position-in-the-farsi-literature-of-afghanistan/ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | دورهٔ طالبان (نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۷۰ش) تاریکترین دوره برای فعالیتهای ادبی زنان بود و حتی مطالعهٔ ادبیات نیز برای آنان ممنوع شد؛ اما پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، نسل جدیدی از شاعران زن مانند حمیرا نکهت دستگیرزاده، خالده فروغ و مهتاب ساحل پا به عرصه گذاشتند. آنان با استفاده از فضای مجازی، محدودیتهای سنتی را تا حدی کنار زدهاند. محور اصلی آثار این نسل، اعتراض به نابرابریهای جنسیتی و پیامدهای [[جنگ]] است؛ اما با وجود پیشرفتها، ادبیات زنان افغانستان همچنان با چالشهایی چون سنتهای [[مردسالاری|مردسالارانه]]، شرایط سیاسی ناپایدار و ناهمخوانی محتوای برخی آثار با [[سبک زندگی]] مردم مواجه است. با این حال، افزایش زنان تحصیلکرده و شکلگیری شبکههای ادبی زنان موجب شده است که شاعران جوان با تلفیق سنت و مدرنیته، راه جدیدی در ادبیات زنانه بگشایند.<ref>[https://8am.media/fa/female-position-in-the-farsi-literature-of-afghanistan/ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | ||
== | == ادبیات عامیانه == | ||
ادبیات افغانستان در دو جریان متمایز شکل گرفته است: ادبیات عامیانه که بازتابدهندهٔ روحیات و ارزشهای نظام قبیلهای است و از طریق روایتهای شفاهی، سینهبهسینه حفظ و منتقل شده است؛ و ادبیات رسمی فارسی که خاص طبقات فرهیخته و تحصیلکرده است و گونههای متنوعی چون حماسه، تراژدی، کمدی و شعر غنایی را در بر میگیرد. ادبیات عامیانه با ترانههای فولکلوریک، [[تصنیف | ادبیات افغانستان در دو جریان متمایز شکل گرفته است: ادبیات عامیانه که بازتابدهندهٔ روحیات و ارزشهای نظام قبیلهای است و از طریق روایتهای شفاهی، سینهبهسینه حفظ و منتقل شده است؛ و ادبیات رسمی فارسی که خاص طبقات فرهیخته و تحصیلکرده است و گونههای متنوعی چون حماسه، تراژدی، کمدی و شعر غنایی را در بر میگیرد. ادبیات عامیانه با ترانههای فولکلوریک، [[تصنیف]]ها، امثال و حکم و [[لالایی]]ها، در فرهنگ عامه نفوذ یافته و هر یک از این دو جریان، بهگونهای خاص در شکلدهی به هویت فرهنگی افغانستان نقش داشته است.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، 1383ش، ص39-42.</ref> | ||
تنوع قومی و زبانی در افغانستان، موجب غنای کمنظیر ادبیات عامیانه شده است. هر یک از اقوام [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، [[قوم تاجیک|تاجیک]]، [[قوم پشتون|پشتون]]، [[قوم ترکمن|ترکمن]] و [[قوم بلوچ|بلوچ]]، اشکال خاصی از ادبیات شفاهی دارند و درونمایههای عاشقانه و نگاه حماسی، بیشترین کاربرد را در این ادبیات دارند. برای نمونه، ازبکها با ترانههایی به زبان ترکی جغتایی که برخی به [[علیشیر نوایی]] منسوب است، تاجیکان با ترانههای کوتاه «میده»، پشتونها با فرم شعری «لندی»، بلوچها با «شیر» بهعنوان شعر حماسی، و هزارهها با «[[مخته]]» بهعنوان آیین سوگواریِ آمیخته با [[شعر]] و [[موسیقی]]، اشکال منحصربهفردی از ادبیات عامیانه را پرورش دادهاند. مختهها که عمدتاً توسط زنان و بر پایهٔ بداههسرایی اجرا میشوند، با درونمایههای حماسی و تراژیک، داستانهای پایداری را بازگو کرده و نمونههای برجستهای چون مخته فیضوخان، نجفبیگ شیرو و گلمحمدخان را در خود جای دادهاند.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، | تنوع قومی و زبانی در افغانستان، موجب غنای کمنظیر ادبیات عامیانه شده است. هر یک از اقوام [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، [[قوم تاجیک|تاجیک]]، [[قوم پشتون|پشتون]]، [[قوم ترکمن|ترکمن]] و [[قوم بلوچ|بلوچ]]، اشکال خاصی از ادبیات شفاهی دارند و درونمایههای عاشقانه و نگاه حماسی، بیشترین کاربرد را در این ادبیات دارند. برای نمونه، ازبکها با ترانههایی به زبان ترکی جغتایی که برخی به [[علیشیر نوایی]] منسوب است، تاجیکان با ترانههای کوتاه «میده»، پشتونها با فرم شعری «لندی»، بلوچها با «شیر» بهعنوان شعر حماسی، و هزارهها با «[[مخته]]» بهعنوان آیین سوگواریِ آمیخته با [[شعر]] و [[موسیقی]]، اشکال منحصربهفردی از ادبیات عامیانه را پرورش دادهاند. مختهها که عمدتاً توسط زنان و بر پایهٔ بداههسرایی اجرا میشوند، با درونمایههای حماسی و تراژیک، داستانهای پایداری را بازگو کرده و نمونههای برجستهای چون مخته فیضوخان، نجفبیگ شیرو و گلمحمدخان را در خود جای دادهاند.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، 1383ش، ص39-42.</ref> | ||
==ادبیات کودکان== | == ادبیات کودکان == | ||
ادبیات سازگار با ذوق و سطح درک کودک<ref>علیپور، آشنایی با ادبیات کودکان، | ادبیات سازگار با ذوق و سطح درک کودک<ref>علیپور، آشنایی با ادبیات کودکان، 1379ش، ص13.</ref> شامل لالاییها، ضربالمثلها، قصهها، نمایشنامهها، اشعار و نوشتههای آموزشی و سرگرمکننده است.<ref>انوشه، دانشنامه زبان و ادب فارسی، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۵۹.</ref> در افغانستان، ادبیات کودک ریشه در فرهنگ شفاهی دارد و با لالاییها، قصهها و سرودهای فولکلوریک شکل گرفته است.<ref>نیکطلب، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، 1392ش، ص20-23.</ref> محمود طرزی مجلهٔ «سراج الاطفال» را در ۱۲۹۷ش منتشر کرد که به آموزش، سرگرمی و اخلاق کودکان میپرداخت. در دو دهه بعدی، نشریات «انیس کودک» و «مکتب» منتشر شدند.<ref>شریفی، ادبیات کودک در افغانستان، 1389ش، ص36.</ref> | ||
در دورهٔ ۱۳۳۰–۱۳۷۰ش ادبیات کودک به زبان فارسی به بلوغ نسبی رسید و آثاری چون «دهقان کوچک» و «افسانههای شیرین» منتشر شد. تشکیل بخش تخصصی ادبیات کودک در انجمن نویسندگان و انتشار مجلاتی مانند «فرهنگ مردم» از دستاوردهای این دوره بود. در دههٔ ۱۳۶۰ش، با ایجاد بخش ادبیات کودک در اتحادیهٔ نویسندگان، آثار فراوانی پدید آمد و مجلات «انیس» و «انیس کودکان» منتشر شدند.<ref>[http://adibanaf.blogfa.com/post/28 افضلی، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.]</ref> پساز تحولات ۱۳۸۰ش، فضای فرهنگی کشور شاهد احیای ادبیات کودک بود. نشریات «کودک»، «معرفت»، «روزنه زندگی» و «باغ» منتشر شدند.<ref>نیکطلب، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، 1392ش، ص20-23.</ref> برپایی نمایشگاههای کتاب کودک از فعالیتهای مهم این دوره بود.<ref>[https://8am.media/fa/institutionalizing-childrens-literature-in-afghanistan-where-is-the-importance-of-the-issue/ «نهادینهسازی ادبیات کودک در افغانستان؛ اهمیت موضوع در کجا است؟»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> از ۱۴۰۰ش با بازگشت طالبان، ادبیات کودک به رکود کامل دچار شد و مهاجرت گستردهٔ نویسندگان و محدودیتهای انتشاراتی، آیندهٔ این حوزه را با ابهام مواجه کرده است.<ref>[https://www.watanadab.com/fa/mshahyr/20240325183700 شریفی، «پویشی در پیدایی و روند روشد ادبیات کودک در افغانستان»، وبلاگ ادب وطن.]</ref> | |||
انواع ادبیات کودک در افغانستان عمدتاً در سه ژانر خلاصه میشود: | |||
* '''شعر''' که بخش اعظمی از ادبیات کودک را شامل میشود و در مطبوعات و کتابها منتشر شده است؛ | * '''شعر''' که بخش اعظمی از ادبیات کودک را شامل میشود و در مطبوعات و کتابها منتشر شده است؛ | ||
* '''داستان''' که آثار زیادی در این زمینه به چاپ رسیده و بخشی ترجمه و بخشی تولید نویسندگان داخلی است؛ | * '''داستان''' که آثار زیادی در این زمینه به چاپ رسیده و بخشی ترجمه و بخشی تولید نویسندگان داخلی است؛ | ||
* '''ادبیات عامیانه''' شامل قصهها، افسانهها، لطیفهها و اشعار عامیانه که در نشریات و کتابها برای کودکان چاپ شده است.<ref>[https://www.watanadab.com/fa/mshahyr/20240325183700 شریفی، «پویشی در پیدایی و روند رشد ادبیات کودک در افغانستان»، وبسایت وطن ادب.]</ref> | * '''ادبیات عامیانه''' شامل قصهها، افسانهها، لطیفهها و اشعار عامیانه که در نشریات و کتابها برای کودکان چاپ شده است.<ref>[https://www.watanadab.com/fa/mshahyr/20240325183700 شریفی، «پویشی در پیدایی و روند رشد ادبیات کودک در افغانستان»، وبسایت وطن ادب.]</ref> | ||
ازجمله نشریات منتشرشده در داخل کشور میتوان به «سراج الاطفال»، «پیشاهنگ»، «جهان کودک»، «روشنک»، «سلامسلام بچهها»، «کودک افغان»، «همیاران»، «شاپرک»، «انیس کودک» و «صدای کودک» اشاره کرد.<ref>تنویر، تاریخ و | ازجمله نشریات منتشرشده در داخل کشور میتوان به «سراج الاطفال»، «پیشاهنگ»، «جهان کودک»، «روشنک»، «سلامسلام بچهها»، «کودک افغان»، «همیاران»، «شاپرک»، «انیس کودک» و «صدای کودک» اشاره کرد.<ref>تنویر، تاریخ و روزنامهنگاری افغانستان، 1378ش، ص83؛ [http://adibanaf.blogfa.com/post/28 افضلی، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.]</ref> | ||
=== ادبیات کودک در مهاجرت === | === ادبیات کودک در مهاجرت === | ||
با تأسیس حوزهٔ هنری سازمان تبلیغات اسلامی، فعالیتهای ادبیات کودک و نوجوان در ایران شکل گرفت. در ۱۳۷۰ش، دفتر هنر و ادبیات افغانستان در مشهد تأسیس شد و برای اولینبار زمزمهٔ ادبیات کودک و نوجوان میان مهاجران شنیده شد. نخستین مجموعهٔ مرتبط، «سورهٔ بچههای مسجد ۳۹» بود که در ۱۳۷۵ش منتشر شد و شامل آثار مشترک نویسندگان ایرانی و افغانستانی بود. پس از آن، «سورهٔ بچههای مسجد ۴۳» و «سورهٔ بچههای مسجد ۴۴» منتشر شد.<ref> | با تأسیس حوزهٔ هنری سازمان تبلیغات اسلامی، فعالیتهای ادبیات کودک و نوجوان در ایران شکل گرفت. در ۱۳۷۰ش، دفتر هنر و ادبیات افغانستان در مشهد تأسیس شد و برای اولینبار زمزمهٔ ادبیات کودک و نوجوان میان مهاجران شنیده شد. نخستین مجموعهٔ مرتبط، «سورهٔ بچههای مسجد ۳۹» بود که در ۱۳۷۵ش منتشر شد و شامل آثار مشترک نویسندگان ایرانی و افغانستانی بود. پس از آن، «سورهٔ بچههای مسجد ۴۳» و «سورهٔ بچههای مسجد ۴۴» منتشر شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، فصلنامهٔ پیامبر، شمارهٔ 1، 1377ش، ص20.</ref> در سالهای بعد، نشریات متعددی در این حوزه منتشر شد و شاعران و نویسندگان بسیاری به تولید آثار پرداختند.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص125؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 46، 1398، ص2؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 48، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، شمارة اول، 1373ش، ص4؛ «شناسنامه»، شمارهٔ اول، 1377ش، ص2؛ «سرمقاله»، شمارهٔ اول، 1383ش، ص2. رهیاب، مجموعه مقالات، «زنگ تفریح» برای «همصنفیها»، (آمادهٔ چاپ)، ص98.</ref> | ||
در پاکستان فعالیتها بیشتر به چاپ آثاری توسط «مرکز تعاون افغانستان» و «نشریهٔ صدف» محدود بود و نویسندگان جدیدی در این کشور مجال بروز نیافتند. در آمریکا و کانادا جدا از چاپ برخی کتابها، در نشریاتی چون «زرنگار» نیز بهصورت پراکنده مطالبی برای کودکان نشر شده است.<ref>خلیق، تاریخ ادبیات بلخ، 1387ش، ص18-19.</ref> | |||
مهمترین نشریات مهاجرین در ایران عبارتاند از: «شکوفهها» (۱۳۷۳ش، مشهد)، «صدای کودکان» (۱۳۷۳ش، مشهد)، «همصنفی» (وابسته به مدرسهٔ خودگردان شهید بلخی)، «غچی» (۱۳۷۷ش، قم)، «پرستوها» (۱۳۷۷ش، مشهد)، «زنگ تفریح» (۱۳۷۸–۱۳۸۰ش، مشهد)، «گلستانه» (۱۳۷۹ش، قم)، «پرواز» (۱۳۸۰ش، قم)، «طراوت» (۱۳۸۰ش، تهران)، «قاصدک» (۱۳۸۱ش، قم)، «باغ» (۱۳۹۱ش، تهران)، «کودکان آفتاب»، «کاغذپران»، «شهرزاد و دنیازاد»، «اینها» و «هواباز» (۱۴۰۳ش).<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص125؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 46، 1398، ص2؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 48، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، شمارة اول، 1373ش، ص4؛ «شناسنامه»، شمارهٔ اول، 1377ش، ص2؛ «سرمقاله»، شمارهٔ اول، 1383ش، ص2 و رهیاب، مجموعه مقالات، «زنگ تفریح» برای «همصنفیها»، (آمادهٔ چاپ)، ص98.</ref> | |||
# بخش کودکان انجمن نویسندگان افغانستان اوایل | === تشکلها === | ||
نخستین تشکل ادبی برای کودکان در ۱۳۶۰ش در [[کابل]] ایجاد شد و بعدها در داخل و خارج از کشور تشکلهایی در جهت ترویج ادبیات کودکان فعالیت کردند، ازجمله: | |||
# بخش کودکان انجمن نویسندگان افغانستان اوایل دههٔ شصت شمسی؛ | |||
# واحد کودکان دفتر ادبیات افغانستان در مشهد از ۱۳۷۱ش؛<ref>بلخی، سوره بچههای مسجد 44، 1375ش، ص15؛ جزینی، سوره بچههای مسجد 39، 1375ش، ص5.</ref> | # واحد کودکان دفتر ادبیات افغانستان در مشهد از ۱۳۷۱ش؛<ref>بلخی، سوره بچههای مسجد 44، 1375ش، ص15؛ جزینی، سوره بچههای مسجد 39، 1375ش، ص5.</ref> | ||
# گروه گهواره (بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش)؛ | # گروه گهواره (بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش)؛ | ||
# انتشارات کودکانه؛ | # انتشارات کودکانه؛ | ||
# | # خانهٔ کودکان افغانستان در تهران؛ | ||
# | # خانهٔ کودکان افغانستان در قم؛ | ||
# بنیاد ملی ادبیات کودکان افغانستان.<ref>مدقق، «سرمقاله»، 1402ش، ص3. </ref> | # بنیاد ملی ادبیات کودکان افغانستان.<ref>مدقق، «سرمقاله»، 1402ش، ص3.</ref> | ||
== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | |||
*آتشینجان، بابک، «سراج اطفال»، | == منابع == | ||
*آریانپور، امیرحسین، جامعهشناسی هنر، تهران، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، | {{آغاز منابع}} | ||
*ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت | * آتشینجان، بابک، «سراج اطفال»، دانشنامهٔ ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش. | ||
*«ادبیات پایداری» در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری: حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ بازدید: | * آریانپور، امیرحسین، جامعهشناسی هنر، تهران، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ش. | ||
*«ادبیات معاصر افغانستان»، وبسایت وطنادب، بازدید در تاریخ: | * ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت تأثیر نویسندگان عامهپسند ایران بوده تا نویسندگان جدی، وبسایت کابلستان، درج مطلب: ۲۲ جدی ۱۳۹۷ش. | ||
* «ادبیات پایداری» در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری: حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | |||
* «ادبیات معاصر افغانستان»، وبسایت وطنادب، بازدید در تاریخ: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش. | |||
* اعتمادی، محمدعیوض، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وبسایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | |||
*اعتمادی، محمدعیوض، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وبسایت سروش صبا، تاریخ بازدید: | * افضلی، خلیلالله، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان، درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۱ش. | ||
*افضلی، خلیلالله، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان، درج مطلب: | * امینی، حمیدالله، «ادبیات داستانی، مظهر بیبنیهگی ادبیات افغانستان»، وبسایت پارسیبان، درج مطلب: ۱۹ عقرب ۱۴۰۲ش. | ||
*امینی، حمیدالله، «ادبیات داستانی، مظهر بیبنیهگی ادبیات افغانستان»، وبسایت پارسیبان، درج مطلب: | * انوشه، حسن، دانشنامه زبان و ادب فارسی، تهران، سمت، ۱۳۷۶ش. | ||
*انوشه، حسن، | * باختری، واصف، «دیروز، امروز و فردای شعر افغانستان»، مجله شعر، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۷۳ش. | ||
*باختری، واصف، «دیروز، امروز و فردای شعر افغانستان»، مجله شعر، | * بلخی، سید میرزاحسین و دیگران، سوره بچههای مسجد، شماره ۴۴، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش. | ||
* بیژن، فرید، نخستین داستانهای معاصر دری، کابل، مطبعه دولتی، ۱۳۶۷ش. | |||
*بلخی، سید میرزاحسین و دیگران، سوره بچههای مسجد، شماره | * «پنجرهٔ آفتابی»، فصلنامهٔ پیامبر، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۷ش. | ||
* پیام، علی، «فراز و فرود نوگرایی در داستاننویسی افغانستان»، فصلنامهٔ خط سوم، شمارهٔ سه و چهار، ۱۳۸۲ش. | |||
* پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن و اقبال آشتیانی، عباس، دوره تاریخ ایران به کوشش دکتر محمد دبیرساقی، تهران، انتشارات کتابخانه خیام، بیتا. | |||
* تنویر، محمدحلیم، تاریخ و روزنامهنگاری افغانستان، هلند، انستیتوت تحقیقات و بازسازی افغانستان، ۱۳۷۸ش. | |||
*بیژن، فرید، نخستین داستانهای معاصر دری، کابل، مطبعه دولتی، | * ثروتی، بهروز، مویههای پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، تهران، الهدی، ۱۳۸۶ش. | ||
* | * «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۳۹۶ش. | ||
*پیام، علی، «فراز و فرود نوگرایی در داستاننویسی افغانستان»، | * جزینی، جواد، سوره بچههای مسجد ۳۹، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش. | ||
*پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن و اقبال آشتیانی، عباس، دوره تاریخ ایران به کوشش دکتر محمد دبیرساقی، تهران، انتشارات کتابخانه خیام، بیتا. | * جعفریان، م. ملک، شانههای زخمی پامیر، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۱ش. | ||
*تنویر، محمدحلیم، تاریخ و | * چهرقانی برچلویی، رضا، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، مجلهٔ کیهان فرهنگی، شمارهٔ ۲۲۱، اسفند ۱۳۸۳ش. | ||
*ثروتی، بهروز، مویههای پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، تهران، الهدی، | * حامد، عبدالسمیع، رازبنها در فصل شگفتن گل انجیر، پشاور، انجمن آزاد نویسندگان، ۱۳۷۷ش. | ||
*«جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت | * حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش. | ||
*جزینی، جواد، سوره بچههای مسجد | * حسینی، سید موسی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۲ش. | ||
*جعفریان، م. ملک، شانههای زخمی پامیر، تهران، حوزه هنری، | * حسینی، نعمت، سیماها و آواها، کابل، مطبعهٔ دولتی، ۱۳۶۷ش. | ||
* حیدربیگی، حسین، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصلنامه ادبیات معاصر، کابل، ۱۳۹۵ش. | |||
* حیدربیگی، حسین، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وبسایت حزب عدالت و آزادی، تاریخ درج مطلب: ۱ سرطان ۱۴۰۳ش. | |||
*چهرقانی برچلویی، رضا، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، | * خاوری، جواد و علی، پیام، سنگ ملامت، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۶ش. | ||
*حامد، عبدالسمیع، رازبنها در فصل شگفتن گل انجیر، پشاور، انجمن آزاد نویسندگان، | * خلیق، صالحمحمد، تاریخ ادبیات بلخ، کابل، انجمن نویسندگان بلخ، ۱۳۸۷ش. | ||
* خلیلی، خلیلالله، اشکها و خونها، اسلامآباد، رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران، ۱۹۸۵م. | |||
* دلجو، عباس، ادبیات فولکلوریک هزارگی، کابل، مقصودی، ۱۳۹۴ش. | |||
*حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، | * رجایی، محمدسرور، وطندار، تهران، جامجم، ۱۴۰۱ش. | ||
* رستگار، علیشیر، «تأملی بروضعیت داستاننویسی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: ۱۹ آذرماه ۱۳۸۸ش. | |||
*حسینی، سید موسی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، قم، صبح امید دانش، | * رستگار، علیشیر، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: ۱۸ مهرماه ۱۳۸۷ش. | ||
*حسینی، نعمت، سیماها و آواها، کابل، | * رضوی، علی، نثر دری افغانستان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۷ش. | ||
*حیدربیگی، حسین، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصلنامه ادبیات معاصر، کابل، | * رفیعزاده، سرو رسا، «نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان»، وبسایت رانا، بازدید: ۲۷ بهمن ماه ۱۴۰۳ش. | ||
*حیدربیگی، حسین، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وبسایت حزب عدالت و آزادی، تاریخ درج مطلب: | * رهیاب، محمد ناصر، سپیدهدم داستاننویسی، مشهد، ترانه، ۱۳۸۴ش. | ||
*خاوری، جواد و علی، پیام، سنگ ملامت، تهران، حوزه هنری، | * زرکوب، فضلالله، «پیشینهٔ شعر مقاومت افغانستان»، فصلنامهٔ درّ دری، ۱۳۷۶ش. | ||
* زریاب، رهنورد، «از مدرن ساختن تا مدرن شدن»، فصلنامهٔ در دری، شمارهٔ پنجم، ۱۳۷۷ش. | |||
*خلیق، صالحمحمد، تاریخ ادبیات بلخ، کابل، انجمن نویسندگان بلخ، | * زریاب، رهنورد، «خمسهٔ اولیه»، فصلنامهٔ خط سوم، شمارهٔ سه و چهار، ۱۳۸۲ش. | ||
*خلیلی، خلیلالله، اشکها و خونها، اسلامآباد، رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران، | * شجاعی، سید اسحاق، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، فصلنامهٔ کرامت، ۱۳۸۴ش. | ||
* شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، تهران، حوزهٔ هنری، ۱۳۷۵ش. | |||
* شجاعی، سید اسحاق، میراث شهرزاد در افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۴ش. | |||
*دلجو، عباس، ادبیات فولکلوریک هزارگی، کابل، مقصودی، | * شریعتی، سحر، حفیظ، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، مجلهٔ عدالت و امید، شمارههٔ ۱، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۶. | ||
*رجایی، محمدسرور، وطندار، تهران، جامجم، | * شریفی، محمدفاضل، ادبیات کودک در افغانستان، کابل، سعید، ۱۳۸۹ش. | ||
*رستگار، علیشیر، | * شریفی، محمدفاضل، پویشی در پیدایی و روند رشد ادبیات کودک در افغانستان، وبسایت وطن ادب، بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۳ش. ۱۳۹۵ش. | ||
*رستگار، علیشیر، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: | * «شناسنامه» مجلهٔ باغ، شمارهٔ ۴۸، ۱۳۹۴ش. | ||
*رضوی، علی، نثر دری افغانستان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، | * «شناسنامه»، مجلهٔ پرواز، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۷ش. | ||
*رفیعزاده، سرو رسا، «نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان»، وبسایت رانا، بازدید: | * «شناسنامه»، مجلهٔ کودکان آفتاب، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۹۸ش. | ||
* «شناسنامه»، نشریهٔ صدای کودکان، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۳ش. | |||
*رهیاب، محمد ناصر، سپیدهدم داستاننویسی، مشهد، ترانه، | * عاصی، قهّار، مقامهٔ گل سوری، کابل، انجمن نویسندگان افغانستان، ۱۳۶۷ش. | ||
*زرکوب، فضلالله، | * عرفان، محمدداوود، از هریرود تا زایندهرود، تهران، عرفان، ۱۴۰۱ش. | ||
*زریاب، رهنورد، «از مدرن ساختن تا مدرن شدن»، | * علیپور، منوچهر، آشنایی با ادبیات کودکان، تهران، تیرگان، ۱۳۷۹ش. | ||
*زریاب، رهنورد، | * غبار، غلاممحمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جنگل، ۱۳۸۹ش. | ||
* فخری، حسین، «سیری در تحول داستاننویسی»، فصلنامهٔ در دری، شمارهٔ پنجم، ۱۳۷۷ش. | |||
* فخری، حسین، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، دو هفتهنامهٔ گلبانگ، ۱۳۷۶ش. | |||
*شجاعی، سید اسحاق، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، | * فخری، حسین، داستانها و دیدگاهها، کابل، کانون اصلاحات، ۱۳۹۶ش. | ||
*شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، تهران، | * فخری، حسین، مجموعه مقالات سومین جشنوارهٔ ادبیات معاصر افغانستان، کابل، انجمن قلم افغانستان، ۱۳۸۵ش. | ||
*شجاعی، سید اسحاق، میراث شهرزاد در افغانستان، تهران، عرفان، | * فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وبسایت کابلستان، بازدید در تاریخ: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش. | ||
*شریعتی، سحر، حفیظ، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، | * فضایلی، حسن، تأثیر نظامهای سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری، قم، چهارده معصوم، ۱۳۸۴ش. | ||
*شریفی، | * فیاض، محمداسحاق، «رفیق روسیام»، هفته نامه وحدت، ۱۳۶۹ش. | ||
*شریفی، | * فیاض، محمدحسین، «ادبیات مقاومت»، دانشنامهٔ هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۷ش. | ||
*«شناسنامه» | * قویم، عبدالقیوم، مروری بر ادبیات معاصر دری (۱۲۵۹–۱۳۸۰ش)، کابل، سعید، ۱۳۹۵ش. | ||
*«شناسنامه»، | * کاظمی، محمدکاظم، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلهٔ سوره، شمارهٔ ۲۴، ۱۳۸۴ش. | ||
*«شناسنامه»، | * کاظمی، محمدکاظم، «کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی»، مجلهٔ شعر، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۷۳ش. | ||
*«شناسنامه»، | * کریمی، کبری، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، فصلنامهٔ رویکردهای پژوهشی در علوم اجتماعی، شمارهٔ ۲۳، پاییز ۱۳۹۹ش. | ||
*عاصی، قهّار، | * گروه نویسندگان، ادبیات داستانی در ایران زمین، ترجمه پیمان متین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش. | ||
*عرفان، محمدداوود، از هریرود تا زایندهرود، تهران، عرفان، | * محمدی، محمدحسین، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، تهران، چشمه، ۱۳۸۸ش. | ||
*علیپور، منوچهر، آشنایی با ادبیات کودکان، تهران، تیرگان، | * محمدی، محمدحسین، سورهٔ بچههای مسجد ۴۳، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۷ش. | ||
*غبار، غلاممحمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جنگل، | * مدقق، احمد، «سرمقاله»، مجلهٔ اینها، شمارهٔ اول، ۱۴۰۲ش. | ||
* مظفری، سیدابوطالب، سوگنامهٔ بلخ، تهران، حوزهٔ هنری، ۱۳۷۲ش. | |||
*فخری، حسین، «سیری در تحول داستاننویسی»، | * ملک جعفریان، م، ح، شانههای زخمی پامیر: جلوههایی از ادبیات و هنر مقاومت افغانستان، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش. | ||
*فخری، حسین، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، دو | * موسوی، امفروه و حسینی، مریم، «فضای پسااستعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان؛ نمونهٔ موردی: رمان سبز، سرخ و آبری عارف فرمان»، دو فصلنامه ادبیات پارسی معاصر، سال دهم، شمارهٔ دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. | ||
*فخری، حسین، داستانها و دیدگاهها، کابل، کانون اصلاحات، | * مولایی، محمدسرور، شعر معاصر افغانستان، تهران، رز، ۱۳۵۰ش. | ||
*فخری، حسین، مجموعه مقالات سومین | * میرحسین شاه، «پشتو در قرن نوزده و اوایل قرن بیست»، کابل، عرفان، ۱۳۵۵ش. | ||
*فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وبسایت کابلستان، بازدید در تاریخ: | * «نهادینهسازی ادبیات کودک در افغانستان؛ اهمیت موضوع در کجا است؟»، وبسایت ۸ صبح، درج مطلب در تاریخ: ۱۱ دلو ۱۴۰۳ش. | ||
* نیکطلب، پوپک، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، مجلهٔ کتاب ماه کودک و نوجوان، شمارهٔ ۱۸۷، اردیبهشت ۱۳۹۲ش، ص۲۰–۲۳. | |||
*فضایلی، حسن، | * نیکوبخت، ناصر، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، پژوهشهای ادب عرفانی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۸۶ش. | ||
*فیاض، محمداسحاق، «رفیق روسیام»، هفته نامه وحدت، | {{پایان منابع}} | ||
*فیاض، محمدحسین، «ادبیات مقاومت»، | |||
*قویم، عبدالقیوم، مروری بر ادبیات معاصر دری ( | |||
*کاظمی، محمدکاظم، «شعر مقاومت در افغانستان»، | |||
*کاظمی، محمدکاظم، | |||
*کریمی، کبری، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، | |||
*گروه نویسندگان، ادبیات داستانی در ایران زمین، ترجمه پیمان متین، تهران، امیرکبیر، | |||
*محمدی، محمدحسین، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، تهران، چشمه، | |||
*محمدی، | |||
*مدقق، احمد، «سرمقاله»، | |||
*مظفری، سیدابوطالب، | |||
*ملک جعفریان، م، ح، شانههای زخمی پامیر: | |||
*موسوی، | |||
*مولایی، محمدسرور، شعر معاصر افغانستان، تهران، رز، | |||
*میرحسین شاه، «پشتو در قرن نوزده و اوایل قرن بیست»، کابل، عرفان، ۱۳۵۵ش. | |||
*«نهادینهسازی ادبیات کودک در افغانستان؛ اهمیت موضوع در کجا است؟»، وبسایت | |||
*نیکطلب، پوپک، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، | |||
*نیکوبخت، ناصر، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، پژوهشهای ادب عرفانی، | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۴
ادبیات فارسی در افغانستان؛ بازتاب زبانیِ فرهنگ و ادبِ فارسیزبانان در افغانستان.
ادبیات فارسی در افغانستان، چون رودی خروشان از دل تاریخ کهن این سرزمین جاری شده و با خود حماسههای غزنوی و غزلهای ناب تیموری، از فردوسی و جامی تا بیدل و علیشیر نوایی را به یادگار آورده است. این ادبیات با گذر از روزگار پرتلاطم جنگ و مهاجرت، در سبکهای گوناگون از خراسانی تا هندی و از کلاسیک تا نیمایی، به حیات خود ادامه داده و در داستاننویسی معاصر، با نگاهی تازه به رنج و آرزوی انسان امروز، صفحاتی نو ورق زده است. ادبیات مقاومت، فریاد عدالتخواهی در برابر ظلم و اشغال بوده و شعر و داستان مهاجرت، آوای دلتنگی و امید آدمهایی است که از خاک خود برکنده شدهاند. زنان شاعر و نویسنده، با قلمی صریح و جسور، از سکوتهای تاریخی رستهاند و ادبیات عامیانه، با ترانهها و قصههای سینهبهسینه، روح زندهٔ اقوام گوناگون این سرزمین را بازتاب میدهد. در این میان، ادبیات کودک، اگرچه با فراز و نشیبهای بسیار، چونان باغی کوچک، در دل فرهنگ شفاهی ریشه دوانده و در سالهای مهاجرت، شکوفههای تازهای بر شاخههای ادبیات فارسی نشانده است. این همه، بخشی از هویت فرهنگی مردمی است که با وجود همه ناگواریها، همچنان واژه را پناهگاه و شعر را مرهم دردهای خویش ساختهاند.
پیشینه
افغانستان از دیرباز، خاستگاه زبان و ادب فارسی بوده و همواره میزبان شاعران و ادیبان بزرگ بوده است. دربار سلطان محمود غزنوی، حدود ۴۰۰ شاعر برجسته را گرد آورده بود، ازجمله عنصری بلخی، فرخی سیستانی، عسجدی مروزی، فردوسی طوسی و کسایی مروزی. پس از غزنویان، عصر تیموریان در هرات، یکی از درخشانترین دورههای ادبیات فارسی در افغانستان بهشمار میرود. شاعران و نویسندگان بزرگی چون عبدالرحمن جامی، امیر علیشیر نوایی، میرخواند، کمالالدین بهزاد و حسین واعظ کاشفی در این دوره میزیستهاند.[۱][۲]
در دوران معاصر، بیشتر پژوهشگران آغاز دورهٔ معاصر شعر و ادب افغانستان را به دورهٔ حبیباللهخان نسبت میدهند. هرچند پیش از آن، در دورهٔ احمدشاه درانی و تیمور درانی نیز توجهی نسبی به ادبیات میشد و حضور شاعران ایرانی در دربار افغانستان بر غنای ادبیات فارسی در این سرزمین افزود، اما جنگها و ناامنیهای پیدرپی مانع رشد پایدار ادبیات شد. در دوران شیرعلیخان، با اصلاحات سید جمالالدین افغانی، ادبیات دوباره رونق یافت، اما بار دیگر جنگها و اشغالهای خارجی آن را به حاشیه راند. در دورهٔ حبیباللهخان، با تأسیس مدارس نوین و تشکیل حلقهٔ ادبا، زمینههای تازهای برای ادبیات فراهم شد، اما در دوران امانالله و پس از کودتاهای متوالی، بسیاری از شاعران و نویسندگان وطن را ترک کردند و ادبیات مهاجرت شکل گرفت.[۳]
سبکهای ادبی
در افغانستان، سبکهای ادبی مختلفی در طول تاریخ ظهور و افول کردهاند. در دورهٔ سامانیان، سبک ماوراءالنهر با ویژگیهای سادهنویسی رواج داشت. در عصر غزنویان، سبک خراسانی و در دورهٔ سلجوقیان، سبک عراقی جایگاه برجستهای پیدا کردند. در دورهٔ تیموریان هند، سبک هندی بر شعر و ادبیات فارسی افغانستان و آسیای مرکزی تأثیر گذاشت و میرزا عبدالقادر بیدل و غالب دهلوی از شاعران برجستهٔ این سبک بودند. بیدل در افغانستان از محبوبیت ویژهای برخوردار است و سنت بیدلخوانی در این کشور رواج دارد. از دورهٔ امیر دوستمحمدخان به بعد، شاعرانی با الهام از سبکهای خراسانی و عراقی، این شیوهها را احیا کردند و نمونههایی ارزشمند از شعر کلاسیک به ادبیات افغانستان افزودند.[۴]
شعر نو در افغانستان سابقهای چندان طولانی ندارد و عمدتاً متأثر از شعر نیمایی و شعر معاصر ایران شکل گرفته است. پایهگذاران آن را شاعرانی چون آیینه، الهام، بارق شفیعی، توفیق، محمد فارانی و سلیمان لایق دانستهاند. بسیاری از این شاعران نوپرداز، کار خود را با سرودن شعر به سبکهای سنتی آغاز کردهاند. تأثیرپذیری شعر نو افغانستان از شاعران ایرانی مانند فریدون مشیری، نادر نادرپور و نصرتالله رحمانی بهوضوح محسوس است. با این حال، شعر نو در افغانستان نتوانسته همپای شعر کلاسیک پیشرفت کند و شعر سپید کمتر مورد اقبال قرار گرفته است، زیرا مخاطبان افغان هنوز آمادگی کامل برای پذیرش این گونهٔ شعری را ندارند.[۵][۶]
ادبیات داستانی
ادبیات داستانی در افغانستان، به مفهوم مدرن آن، حدود یک سده پیش آغاز شد.[۷] نخستین بار محمود طرزی در نشریهٔ «سراجالاخبار» مباحث داستانی را مطرح و آثار غربی را معرفی کرد.[۸] با آغاز دورهٔ امانالله (۱۹۱۹م)، روزنامهها و مجلاتی مانند «نسیم سحر» و «معرّف معارف» به انتشار قطعات داستانی پرداختند.[۹] «جهاد اکبر» نوشتهٔ مولوی محمدحسین، نخستین داستان مدرن افغانستان است که در ۱۲۹۸ش در ماهنامهٔ «معرف معارف» منتشر شد. پس از آن، آثاری چون «تصویر عبرت» (۱۳۰۱ش)، «ندای طلبهٔ معارف» (۱۳۰۲ش) و «لوحهٔ وفا» به چاپ رسیدند.[۱۰]
در دههٔ ۱۳۳۰ش، نویسندگان جدیدی با شاخصهای داستان امروزی پا به عرصه گذاشتند[۱۱] و دههٔ چهل، با تدوین قانون اساسی و آزادی مطبوعات، به نقطهٔ عطفی در ادبیات داستانی معاصر تبدیل شد.[۱۲] پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، ادبیات به دو جریان طرفدار رژیم و مستقل از آن تقسیم شد[۱۳] و در خارج از کشور، ادبیات مقاومت شکل گرفت. با جنگهای داخلی و ظهور طالبان، نویسندگان بیشتری مهاجرت کردند و به ادبیات ضد جنگ روی آوردند.[۱۴] پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از نویسندگان بازگشتند و فصل جدیدی در داستاننویسی فارسی دری رقم خورد، اما با تسلط مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، اکثریت آنان دوباره مهاجرت کردند.[۱۵]
دورههای تاریخی داستاننویسی
- ۱۲۹۸–۱۳۰۸ش: همزمان با استقلال افغانستان، نخستین داستانوارههای مدرن منتشر شد.[۱۶]
- ۱۳۰۸–۱۳۲۸ش: محیالدین انیس نخستین بیانیهٔ رسمی داستاننویسی را منتشر کرد و اولین داستان کوتاه معاصر چاپ شد. تأسیس دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل (۱۳۲۳ش) و انجمنهای علمی به رشد آن کمک کرد.[۱۷]
- ۱۳۲۸–۱۳۴۲ش: نویسندگان از بازنویسی افسانهها فاصله گرفتند و به بازتاب واقعیتهای اجتماعی، اغلب با نگاهی فقرنگارانه، روی آوردند. نثر ساده و فصیح رواج یافت. انجمن «ویش زلمیان» (جوانان بیدار) با گرایشهای سوسیالیستی شکل گرفت و چهرههایی چون عبدالرؤف بینوا، گلپادشاه الفت و محمدصابر روستا باختری در این دوره فعالیت داشتند.[۱۸][۱۹]
- ۱۳۴۲–۱۳۵۷ش: فضای باز سیاسی و مطبوعاتی دههٔ دموکراسی، زمینه را برای ظهور نویسندگان جدید و ترویج رئالیسم سوسیالیستی فراهم کرد. داستان کوتاه رونق یافت[۲۰] و جایگاه خود را در ادبیات معاصر تثبیت کرد.[۲۱]
- ۱۳۵۷–۱۳۷۱ش: با کودتای ۱۳۵۷ش، رئالیسم سوسیالیستی مورد حمایت قرار گرفت و «اتحادیهٔ نویسندگان جمهوری دموکراتیک افغانستان» شکل گرفت. آثار شعاری و آرمانخواهانه تولید شد، اما برخی نویسندگان مستقل نیز با رویکرد نمادگرایی، آثار قابل قبولی خلق کردند. بسیاری از نویسندگان نیز مجبور به مهاجرت شدند.[۲۲]
- ۱۳۷۱–۱۳۸۴ش: ادبیات مهاجرت در کشورهای مختلف شکل گرفت. در ایران، ابتدا مهاجران و سپس نسل جدید، به داستاننویسی روی آوردند و ادبیات مقاومت و مهاجرت را رونق بخشیدند.[۲۳]
انواع و ویژگیها
تاکنون حدود ۳۰۰ جلد کتاب داستانی در افغانستان منتشر شده که بیشتر آنها داستان کوتاه و بخشی رمان است. بهترین آثار پساز ۱۳۸۰ش در داخل و خارج از کشور چاپ شدهاند.[۲۴] نخستین ترجمههای داستانی توسط محمود طرزی انجام شد و در دههٔ ۱۳۴۰ش، ترجمهٔ رمانهای فرانسوی، انگلیسی و روسی رواج یافت؛ اما افغانستان در حوزهٔ ترجمه به ایران و تا حدودی پاکستان متکی بوده است.[۲۵] رماننویسی از دههٔ چهل آغاز شد و در دهههای هشتاد و نود به شکوفایی رسید، هرچند داستاننویسان بیشتر به داستان کوتاه گرایش داشتهاند.[۲۶]
درونمایهها: مضامین اولیه شامل مسائل اجتماعی، پایداری و اخلاق بود. در دههٔ چهل، رئالیسم سوسیالیستی با محوریت مظالم حاکمان و مشکلات طبقهٔ کارگر مطرح شد. پساز کودتای ۱۳۵۷ش، ادبیات سرخ و سپس ادبیات مهاجرت، جنگ و ضد جنگ، و همچنین مسائل انسانی، از درونمایههای اصلی داستاننویسی شدند.[۲۷]
مهاجرت: پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نویسندگان به کشورهای مختلف پراکنده شدند. در ایران، از اواخر دههٔ شصت، نخستین گروه از مهاجران در مشهد و قم به داستاننویسی روی آوردند و بهتدریج از ادبیات تبلیغی به ادبیات ضد جنگ گرایش یافتند. گروه دوم، با اثرپذیری از ادبیات ایران، به نوگرایی و نوجویی پرداختند. پساز ۱۳۸۰ش، بسیاری از این نویسندگان بازگشتند و آثار خود را در کابل منتشر کردند.[۲۸][۲۹]
داستاننویسی زنان و کودکان: ماگه رحمانی نخستین بانوی داستاننویس افغانستان است و بهترین داستاننویسان زن در ایران پرورش یافتهاند. داستاننویسی برای کودکان از دههٔ پنجاه آغاز شد و در دوران کمونیستها با مضامین تبلیغاتی رونق گرفت، اما بیشترین آثار با مضامین آموزشی و حقوق بشری در دهههای هشتاد و نود منتشر شد.[۳۰][۳۱]
ادبیات مقاومت
ادبیات مقاومت که با هدف پایداری در برابر نظامهای استبدادی، تجاوز خارجی و نبود آزادی شکل گرفته و به توجیه اعتراض، دعوت به مقاومت و توصیف فجایع میپردازد، به ادبیات پایداری نیز معروف است. این ادبیات بر مبارزه با بیداد داخلی یا تجاوز بیرونی در همهٔ حوزههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تأکید دارد.[۳۲] در افغانستان، سابقهٔ ادبیات پایداری به جنگهای افغان و انگلیس و آثاری چون «اکبرنامه» و «جنگنامه» بازمیگردد.[۳۳] با این حال، نمونههای غنیتری از آن در ادبیات عامیانه، بهویژه در دورهٔ سرکوب عبدالرحمان علیه هزارهها، دیده میشود[۳۴] که در دوبیتیها، مختهها و مثلها تجلی یافته است. از مشهورترین این آثار، «مخته گلمامد» است که مظلومیت مردم را در دورهٔ بچّهسقا بازتاب میدهد.[۳۵] در ادبیات رسمی نیز شاعرانی چون سرور جویا و طالب قندهاری و بهویژه سید اسماعیل بلخی، که بهعنوان بنیانگذار ادبیات پایداری افغانستان شناخته میشود، در شرایط اختناق، صدای اعتراض را بلند کردند.[۳۶] سروده زیر از سید اسماعیل بلخی است:[۳۶]
| حاجتی نیست به پرسش که چه نام است اینجا | جهل را مسند و بر فقر مقام است اینجا | |
| علم و فضل و هنر و سعی و تفکر ممنوع | آنچه در شرع حلال است، حرام است اینجا | |
| فکرِ مجموع در این قافله، جز حیرت چیست؟ | زان که اندر کف یک فرد زمام است اینجا | |
| بلخیا! نکبت و ادبار ز سستی پیداست | چارهٔ اینهمه یکباره قیام است اینجا |
ادبیات مقاومت در دوران معاصر با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش به یک جریان تبدیل شد. در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ش، شاعران هراتی مقیم مشهد، مجمعی فرهنگی تشکیل دادند و نخستین اشعار مقاومت را سرودند.[۳۷] در سالهای بعد، انجمن اسلامی شعرای انقلاب اسلامی افغانستان (۱۳۶۵ش) شکل گرفت و مجموعههایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» منتشر شد. نخستین مجموعهٔ شعر مقاومت، «اشک قلم» (۱۳۶۹ش) و نخستین مجموعهٔ داستان مقاومت، «مهاجران فصل دلتنگی» (۱۳۷۵ش) از جمله آثار شاخص این دوره هستند.[۳۸]
ادبیات مقاومت شامل آثار منظوم و منثور است و در قالبهایی چون شعر، داستان، خاطره و نمایشنامه تجلی یافته است.[۳۹] شعر، بخش مهمی از ادبیات مقاومت را تشکیل میدهد و بهصورت سرود، دوبیتی، رباعی، قصیده و شعر نو سروده شده است. شعر سالهای جهاد علیه شوروی، بهترین مصداق «شعر مقاومت افغانستان» دانسته شده است.[۴۰] داستاننویسی مقاومت پس از شعر رونق یافت و نخستین مجموعهٔ داستان با عنوان «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش منتشر شد. پیشاز آن، داستانهای کوتاه در مطبوعات مهاجرین به چاپ میرسید.[۴۱][۴۲][۴۳] خاطرهنویسی مقاومت ابتدا در مطبوعات بهصورت قطعات کوتاه نمود یافت و سپس مجموعههای مستقلی از خاطرات جهاد منتشر شد.[۴۴]
از نظر جغرافیایی، ادبیات مقاومت افغانستان در سه کانون شکل گرفته است:
- داخل کشور: با وجود اختناق، شاعرانی با استفاده از نمادها و استعارهها به مقاومت پرداختند.[۴۵]
قهار عاصی سروده است:[۴۶]
| این ملّت من است که دستان خویش را | بر گرد آفتاب کمربند کرده است | |
| این مشتهای اوست که میکوبد از یقین | دروازههای بستهٔ تردید قرن را |
ایران: این کشور به کانون اصلی ادبیات مقاومت تبدیل شد. نسل پیشکسوت و نسل جدید آثار بسیاری در این حوزه خلق کردند.[۴۷]
نمونهای از این اشعار:[۴۸]
| گر بگیرد امشب از دستم تبرزین مرا | جشن میگیرند فردا روز آیین تدفین مرا | |
| تکیه بر بازوی مردی باید امشب داد و بس | جز تفنگ آری، که دارد تاب تأمین مرا؟ | |
| من نبودم، آسمان یکباره خالی شد ز ماه | کمکمک زین کهکشان چیدند پروین مرا | |
| ترسِ سر، چندی است دارد سر به راهم میکند | بشکن ای سنگ اجل خوف بلورین مرا | |
| فصل تزویر است و چاه نابرادر پیش رو | کو فرامرزی که گیرد از عدو کین مرا؟ |
پاکستان و کشورهای دیگر: در پاکستان، ادبیات مقاومت در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) رونق یافت. در سایر کشورها نیز شاعرانی به این جریان پیوستند.[۴۹][۵۰]
شعر ذیل نمونهای از کوشش ادبی در این کشورها است:[۵۱]
| وطندار دلیر من! بنازم چشم مستت را | وطن در انتظار بازوی کشورگشای توست | |
| به خاک افکن، به خون تر کن، به بادش ده، در آتش سوز! | از این بدتر چه میباشد که دشمن در سرای توست؟ | |
| نگاه آرزومند وطن سوی تو میبیند | که روز امتحانِ خنجر جنگآزمای توست | |
| ز فریاد تفنگت جز صدای حق نمیآید | ز خیبر تا مدینه گوشها وقف صدای توست | |
| چه زیباتر از این نقشی که بیند دیدهٔ تاریخ | که تو خنجر به کف، دشمن فتاده زیر پای توست | |
| خداجویی، وطنخواهی سرافرازی و آزادی | به خون شیرمردان نقش بر روی لوای توست |
آثار متعددی در حوزهٔ ادبیات مقاومت منتشر شده است؛ ازجمله «شعر مقاومت افغانستان» (دفتر اول و دوم)،[۵۲] «سوگنامهٔ بلخ»، «پیاده آمده بودم»، «میدان هوایی گردیز»، «مهاجران فصل دلتنگی»، «سنگ ملامت» و «دستهای خالی».[۵۳] نشریاتی چون «پیام مهاجر»،[۵۴] «گلبانگ»، «دُرّ دری»،[۵۵] «فریاد عاشورا» و «بنیاد وحدت» نیز نقش مهمی در انعکاس ادبیات مقاومت داشتند.[۵۶] تشکلهای ادبی مانند انجمن شاعران انقلاب اسلامی افغانستان، دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان، مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری، کانون ادبی کلمه و خانهٔ ادبیات افغانستان، نقش محوری در پرورش نسلهای بعدی ادبیات مقاومت ایفا کردند. همایشهایی چون کنگرهٔ شعر و قصهٔ طلاب و مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان نیز به گسترش این جریان کمک کردند.[۵۷]
ادبیات مقاومت غرب کابل، با الهام از مقاومت سهسالهٔ مردم هزاره و شیعه در غرب کابل شکل گرفت و مفاهیم عدالتخواهی، ظلمستیزی و هویتجویی را بازتاب میدهد.[۵۸] این مقاومت، نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر افغانستان بود و موجب تقویت خودباوری و حضور مؤثر هزارهها در صحنهٔ سیاسی کشور شد.[۵۹] ابوطالب مظفری، معتقد است که مقاومت غرب کابل، شاعران را به سمت بازتاب حقایق اجتماعی سوق داد. امروزه شعر عدالتخواهی در چارچوب ادبیات مقاومت غرب کابل، به یکی از جریانهای قدرتمند ادبیات افغانستان تبدیل شده است.[۶۰]
ادبیات مهاجرت
ادبیات مهاجرت به آثاری گفته میشود که خارج از مرزهای کشور خلق شده و به سه شکل تعریف میشود: ادبیات در مهاجرت که متأثر از فضای فرهنگی کشور میزبان است؛ ادبیات با محوریت دغدغههای انسان مهاجر؛ ادبیات پسااستعماری در واکنش به سلطهٔ فرهنگی و سیاسی غرب بر شرق.[۶۱][۶۲] دوره اوج ادبیات مهاجرت افغانستان، پساز کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش بود که منجر به آوارگی گستردهٔ مردم شد. بستر اصلی رشد این ادبیات در ایران بود و نخستین نشریهٔ مهاجرین، «پیام مهاجر»، در ۱۳۵۷ش در قم منتشر شد. در مشهد نیز شاعرانی به ترویج شعر مهاجرت پرداختند.[۶۳] در ابتدای دههٔ ۱۳۶۰ش شب شعر و برنامههای مختلط سیاسی و ادبی توسط برخی احزاب و مراکز فرهنگی در مشهد اجرا میشد.[۶۴]
روند رشد ادبیات مهاجرت از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش با چاپ مجموعههایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» شتاب گرفت و نخستین مجموعهٔ شعر مهاجران با عنوان «اشک قلم» در ۱۳۶۹ش منتشر شد.[۶۵] ادبیات داستانی مهاجرت نیز از اواسط دههٔ ۱۳۶۰ش شکل گرفت و اولین مجموعهٔ داستان مهاجرت با نام «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش به چاپ رسید.[۶۶] در دیگر کشورها، نسلهای جدید مهاجرین به شعر و داستان روی نیاوردند و جریان جدیدی ایجاد نشد.[۶۷] در اینگونه از ادبیات، معمولاً مشکلات مهاجرت مانند غربت، تنهایی و فقدان منزلت، مطرح شده و راههای مواجهه با چالشها و تسکین رنجها جستجو میشود تا آیندهای مطلوب برای اقامت، تابعیت، بازگشت یا مهاجرت مجدد بهدست آید.[۶۸]
انواع ادبیات مهاجرت شامل آثار منظوم و منثور در قالبهای شعر، داستان، خاطره و نمایشنامه است. شعر مهاجرت در قالبهای کلاسیک و نو سروده شده است.[۶۹] نخستین مجموعهٔ داستان مهاجرت در ۱۳۷۵ش منتشر شد[۷۰] و رمانهایی چون «زمستان» و «اینک دانمارک» نیز در این حوزه نوشته شده است.[۷۱] خاطرهنویسی مهاجرت نیز از دههٔ ۱۳۸۰ش با گسترش وبلاگنویسی رونق یافت و آثاری چون «کتاب وطندار» و «از هریرود تا زایندهرود» از جمله آثار مکتوب در این زمینه هستند.[۷۲][۷۳]
از نظر جغرافیایی، ادبیات مهاجرت افغانستان در چهار کانون شکل گرفته است:
- ایران: نخستین و مهمترین کانون ادبیات مهاجرت است که تحت تأثیر ادبیات انقلاب اسلامی قرار داشت. شاعران مهاجر در قالبهای کلاسیک به مضامینی چون دفاع مقدس، عدالتخواهی و ارزشهای اخلاقی پرداختند و در داستاننویسی نیز تحت تأثیر ادبیات داستانی ایران قرار گرفتند.[۷۴] کانونهای ادبی مهاجران در مشهد، قم، تهران، اراک و اصفهان فعال بودند.[۷۵][۷۶] پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از ادیبان به افغانستان بازگشتند و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۱۴۰۰ش، شمار کمی از آنان در ایران باقی ماندند.[۷۷]
- پاکستان: در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) ادبیات مهاجرت در پاکستان رونق یافت، اما پس از سقوط طالبان، بسیاری از ادیبان به کشور بازگشتند یا به کشورهای دیگر مهاجرت کردند.[۷۸]
- اروپا و آمریکا: ادیبان افغانستانی بهصورت پراکنده در این کشورها حضور داشتند و آثاری تولید کردند، اما جریان قابلتوجهی شکل نگرفت.[۷۹][۸۰][۸۱]
در دههٔ شصت و هفتاد شمسی همایشها، نشستها، کنگرهها و شبهای شعر بسیاری در ایران و گاهی در برخی از کشورهای دیگر برگزار میشد که اغلب بازتابدهندهٔ ادبیات مهاجرت و مقاومت بود؛ «کنگرهٔ شعر و قصه طلاب» و «مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان» توسط نمایندهگی رهبر جمهوری اسلامی ایران در امور افغانستان، در شهرهای مختلف ایران برگزار میشد.[۸۲] بعدها جشنوارهٔ قند پارسی در تهران که نهمین دورهٔ آن در ۱۳۹۶ش در تهران، جشنوارهٔ هزار و یکشب که ششمین دورهٔ آن در ۱۳۹۶ش در کابل و جشنوارههای پراکنده دیگری در شهرهای مختلف جهان برگزار شده است.[۸۳] برخی وبسایتهای ادبی نیز در حوزهٔ معرفی ادبیات مهاجرت افغانستان فعال هستند، ازجمله «وطن ادب» و «کابلستان».[۸۴]
ادبیات زنان
ادبیات زنان افغانستان، از رابعه بلخی (قرن چهارم هجری) بهعنوان نخستین شاعر زن پارسیگو، تا شاعران معاصر، همواره روایتی از مقاومت در برابر محرومیتهای تاریخی و ساختارهای مردسالارانه بوده است. در دورههای اولیه، شاعرانی چون رابعه بلخی و مخفی بدخشی (سیدهبگم، ۱۲۵۵–۱۳۴۲ش) ناگزیر از استعارههای پیچیده و نامهای مستعار برای بیان دردهای زنانه استفاده میکردند؛ اما در دوران معاصر، نسل جدیدی از شاعران زن با صراحت بیشتری به بیان مسائل زنان پرداختهاند.[۸۵]
دورهٔ طالبان (نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۷۰ش) تاریکترین دوره برای فعالیتهای ادبی زنان بود و حتی مطالعهٔ ادبیات نیز برای آنان ممنوع شد؛ اما پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، نسل جدیدی از شاعران زن مانند حمیرا نکهت دستگیرزاده، خالده فروغ و مهتاب ساحل پا به عرصه گذاشتند. آنان با استفاده از فضای مجازی، محدودیتهای سنتی را تا حدی کنار زدهاند. محور اصلی آثار این نسل، اعتراض به نابرابریهای جنسیتی و پیامدهای جنگ است؛ اما با وجود پیشرفتها، ادبیات زنان افغانستان همچنان با چالشهایی چون سنتهای مردسالارانه، شرایط سیاسی ناپایدار و ناهمخوانی محتوای برخی آثار با سبک زندگی مردم مواجه است. با این حال، افزایش زنان تحصیلکرده و شکلگیری شبکههای ادبی زنان موجب شده است که شاعران جوان با تلفیق سنت و مدرنیته، راه جدیدی در ادبیات زنانه بگشایند.[۸۶]
ادبیات عامیانه
ادبیات افغانستان در دو جریان متمایز شکل گرفته است: ادبیات عامیانه که بازتابدهندهٔ روحیات و ارزشهای نظام قبیلهای است و از طریق روایتهای شفاهی، سینهبهسینه حفظ و منتقل شده است؛ و ادبیات رسمی فارسی که خاص طبقات فرهیخته و تحصیلکرده است و گونههای متنوعی چون حماسه، تراژدی، کمدی و شعر غنایی را در بر میگیرد. ادبیات عامیانه با ترانههای فولکلوریک، تصنیفها، امثال و حکم و لالاییها، در فرهنگ عامه نفوذ یافته و هر یک از این دو جریان، بهگونهای خاص در شکلدهی به هویت فرهنگی افغانستان نقش داشته است.[۸۷]
تنوع قومی و زبانی در افغانستان، موجب غنای کمنظیر ادبیات عامیانه شده است. هر یک از اقوام هزاره، ازبک، تاجیک، پشتون، ترکمن و بلوچ، اشکال خاصی از ادبیات شفاهی دارند و درونمایههای عاشقانه و نگاه حماسی، بیشترین کاربرد را در این ادبیات دارند. برای نمونه، ازبکها با ترانههایی به زبان ترکی جغتایی که برخی به علیشیر نوایی منسوب است، تاجیکان با ترانههای کوتاه «میده»، پشتونها با فرم شعری «لندی»، بلوچها با «شیر» بهعنوان شعر حماسی، و هزارهها با «مخته» بهعنوان آیین سوگواریِ آمیخته با شعر و موسیقی، اشکال منحصربهفردی از ادبیات عامیانه را پرورش دادهاند. مختهها که عمدتاً توسط زنان و بر پایهٔ بداههسرایی اجرا میشوند، با درونمایههای حماسی و تراژیک، داستانهای پایداری را بازگو کرده و نمونههای برجستهای چون مخته فیضوخان، نجفبیگ شیرو و گلمحمدخان را در خود جای دادهاند.[۸۸]
ادبیات کودکان
ادبیات سازگار با ذوق و سطح درک کودک[۸۹] شامل لالاییها، ضربالمثلها، قصهها، نمایشنامهها، اشعار و نوشتههای آموزشی و سرگرمکننده است.[۹۰] در افغانستان، ادبیات کودک ریشه در فرهنگ شفاهی دارد و با لالاییها، قصهها و سرودهای فولکلوریک شکل گرفته است.[۹۱] محمود طرزی مجلهٔ «سراج الاطفال» را در ۱۲۹۷ش منتشر کرد که به آموزش، سرگرمی و اخلاق کودکان میپرداخت. در دو دهه بعدی، نشریات «انیس کودک» و «مکتب» منتشر شدند.[۹۲]
در دورهٔ ۱۳۳۰–۱۳۷۰ش ادبیات کودک به زبان فارسی به بلوغ نسبی رسید و آثاری چون «دهقان کوچک» و «افسانههای شیرین» منتشر شد. تشکیل بخش تخصصی ادبیات کودک در انجمن نویسندگان و انتشار مجلاتی مانند «فرهنگ مردم» از دستاوردهای این دوره بود. در دههٔ ۱۳۶۰ش، با ایجاد بخش ادبیات کودک در اتحادیهٔ نویسندگان، آثار فراوانی پدید آمد و مجلات «انیس» و «انیس کودکان» منتشر شدند.[۹۳] پساز تحولات ۱۳۸۰ش، فضای فرهنگی کشور شاهد احیای ادبیات کودک بود. نشریات «کودک»، «معرفت»، «روزنه زندگی» و «باغ» منتشر شدند.[۹۴] برپایی نمایشگاههای کتاب کودک از فعالیتهای مهم این دوره بود.[۹۵] از ۱۴۰۰ش با بازگشت طالبان، ادبیات کودک به رکود کامل دچار شد و مهاجرت گستردهٔ نویسندگان و محدودیتهای انتشاراتی، آیندهٔ این حوزه را با ابهام مواجه کرده است.[۹۶] انواع ادبیات کودک در افغانستان عمدتاً در سه ژانر خلاصه میشود:
- شعر که بخش اعظمی از ادبیات کودک را شامل میشود و در مطبوعات و کتابها منتشر شده است؛
- داستان که آثار زیادی در این زمینه به چاپ رسیده و بخشی ترجمه و بخشی تولید نویسندگان داخلی است؛
- ادبیات عامیانه شامل قصهها، افسانهها، لطیفهها و اشعار عامیانه که در نشریات و کتابها برای کودکان چاپ شده است.[۹۷]
ازجمله نشریات منتشرشده در داخل کشور میتوان به «سراج الاطفال»، «پیشاهنگ»، «جهان کودک»، «روشنک»، «سلامسلام بچهها»، «کودک افغان»، «همیاران»، «شاپرک»، «انیس کودک» و «صدای کودک» اشاره کرد.[۹۸]
ادبیات کودک در مهاجرت
با تأسیس حوزهٔ هنری سازمان تبلیغات اسلامی، فعالیتهای ادبیات کودک و نوجوان در ایران شکل گرفت. در ۱۳۷۰ش، دفتر هنر و ادبیات افغانستان در مشهد تأسیس شد و برای اولینبار زمزمهٔ ادبیات کودک و نوجوان میان مهاجران شنیده شد. نخستین مجموعهٔ مرتبط، «سورهٔ بچههای مسجد ۳۹» بود که در ۱۳۷۵ش منتشر شد و شامل آثار مشترک نویسندگان ایرانی و افغانستانی بود. پس از آن، «سورهٔ بچههای مسجد ۴۳» و «سورهٔ بچههای مسجد ۴۴» منتشر شد.[۹۹] در سالهای بعد، نشریات متعددی در این حوزه منتشر شد و شاعران و نویسندگان بسیاری به تولید آثار پرداختند.[۱۰۰]
در پاکستان فعالیتها بیشتر به چاپ آثاری توسط «مرکز تعاون افغانستان» و «نشریهٔ صدف» محدود بود و نویسندگان جدیدی در این کشور مجال بروز نیافتند. در آمریکا و کانادا جدا از چاپ برخی کتابها، در نشریاتی چون «زرنگار» نیز بهصورت پراکنده مطالبی برای کودکان نشر شده است.[۱۰۱]
مهمترین نشریات مهاجرین در ایران عبارتاند از: «شکوفهها» (۱۳۷۳ش، مشهد)، «صدای کودکان» (۱۳۷۳ش، مشهد)، «همصنفی» (وابسته به مدرسهٔ خودگردان شهید بلخی)، «غچی» (۱۳۷۷ش، قم)، «پرستوها» (۱۳۷۷ش، مشهد)، «زنگ تفریح» (۱۳۷۸–۱۳۸۰ش، مشهد)، «گلستانه» (۱۳۷۹ش، قم)، «پرواز» (۱۳۸۰ش، قم)، «طراوت» (۱۳۸۰ش، تهران)، «قاصدک» (۱۳۸۱ش، قم)، «باغ» (۱۳۹۱ش، تهران)، «کودکان آفتاب»، «کاغذپران»، «شهرزاد و دنیازاد»، «اینها» و «هواباز» (۱۴۰۳ش).[۱۰۲]
تشکلها
نخستین تشکل ادبی برای کودکان در ۱۳۶۰ش در کابل ایجاد شد و بعدها در داخل و خارج از کشور تشکلهایی در جهت ترویج ادبیات کودکان فعالیت کردند، ازجمله:
- بخش کودکان انجمن نویسندگان افغانستان اوایل دههٔ شصت شمسی؛
- واحد کودکان دفتر ادبیات افغانستان در مشهد از ۱۳۷۱ش؛[۱۰۳]
- گروه گهواره (بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش)؛
- انتشارات کودکانه؛
- خانهٔ کودکان افغانستان در تهران؛
- خانهٔ کودکان افغانستان در قم؛
- بنیاد ملی ادبیات کودکان افغانستان.[۱۰۴]
پانویس
- ↑ پیرنیا (مشیرالدوله) و اقبال آشتیانی، دوره تاریخ ایران، بیتا، ص۲۶۵.
- ↑ مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص7.
- ↑ مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص7-9.
- ↑ مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص 8-9.
- ↑ ملک جعفریان، شانههای زخمی پامیر، 1371ش، ص 141.
- ↑ مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص 15-16.
- ↑ . رضوی غزنوی، نثر دری افغانستان، 1380 ش، ص415.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص21.
- ↑ . اسماعیل پور، دانشنامه ادب فارسی درافغانستان، 1381ش، ج3، ص383.
- ↑ . رضوی غزنوی، نثر دری افغانستان، 1356ش، ص18.
- ↑ . رهیاب، سپیدهدم داستاننویسی، 1384ش، ص98.
- ↑ . فخری، داستانها و دیدگاهها، 1396ش، ص123.
- ↑ . پیام، «فراز وفرود نوگرایی در داستاننویسی افغانستان»، 1382ش، ص269.
- ↑ . رستگار، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.
- ↑ . امینی، «ادبیات داستانی؛ مظهر بیبنیهگی ادبیات افغانستان»، وبسایت پارسیبان.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص21.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص97؛ زریاب، «خمسهٔ اولیه»، 1382ش، ص235.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص100؛ زریاب، ازمدرن ساختن تا مدرن شدن، 1377ش، ص10.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص101؛ بیژن، نخستین داستانهای معاصر دری، 1367 ش، ص15.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص102؛ فخری، سیری در تحول داستاننویسی، 1377ش، ص22.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص99؛ فضایلی، تأثیر نظامهای سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری، 1384ش، ص189.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص98؛ رستگار، «تأملی بروضعیت داستاننویسی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.
- ↑ . محمدی، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، 1388ش، ص105؛ شجاعی، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، 1384ش، ص123.
- ↑ «ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت تأثیر نویسندگان عامهپسند ایران بوده تا نویسندگان جدی»، وبسایت کابلستان.
- ↑ قویم، مروری برادبیات معاصر دری، 1395ش، ص171؛ گروه نویسندگان، ادبیّات داستانی در ایران زمین، 1391ش، ص55.
- ↑ قویم، مروری برادبیات معاصر دری، 1395ش، ص165.
- ↑ فخری، مجموعه مقالات سومین جشنواره ادبیات معاصر افغانستان، 1385ش، ص158؛ حسینی، سیماها و آواها، 1367ش، ص98.
- ↑ شجاعی، میراث شهرزاد در افغانستان، 1384ش، 23 – 24. 19.
- ↑ رستگار، «تأملی بروضعیت داستاننویسی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.
- ↑ رفیعزاده، نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان، وبسایت ران.
- ↑ آتشینجان، «سراج اطفال»، دانشنامهٔ ادب فارسی، 1381ش، ج3، دانشنامه ص506؛ افضلی، نقد و بررسی ادبیات کودکان، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.
- ↑ فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص396؛ آریانپور، جامعهشناسی هنر، 1354ش، ص95.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص63.
- ↑ دلجو، ادبیات فولکلوریک هزارگی، 1394ش، ص94.
- ↑ شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1395ش، ص204.
- ↑ ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، 1389ش، ص634.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص65.
- ↑ کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.
- ↑ کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 14، 1373ش، ص23.
- ↑ خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9.
- ↑ شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.
- ↑ فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.
- ↑ باختری، «دیروز، امروز و فردای شعر افغانستان»، ۱۳۷۳ش، ص35.
- ↑ عاصی، مقامهٔ گل سوری، ۱۳۶۷ش، ص11.
- ↑ فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.
- ↑ مظفری، سوگنامهٔ بلخ، ۱۳۷۲ش، ص57.
- ↑ حامد، رازبنها در فصل شگفتن گل انجیر، ۱۳۷۷ش، ص29.
- ↑ فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، 1376ش، ص2.
- ↑ خلیلی، اشکها و خونها، ۱۹۸۵ م، ص93.
- ↑ جعفریان، م. ملک، شانههای زخمی پامیر، 1371ش، ص122.
- ↑ بلخی و دیگران، سوره بچههای مسجد 44، 1375ش، ص97.
- ↑ فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398.
- ↑ فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.
- ↑ فیاض، «رفیق روسیام»، 1369ش، ص8.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، 1381ش، ص67-68.
- ↑ شریعتی سحر، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، 1، 1396ش، ص136.
- ↑ اعتمادی، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وبسایت سروش صبا.
- ↑ «ادبیات پایداری در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری : حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ نیکوبخت و چهرقانی پرچلویی، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1383ش، ص88.
- ↑ موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان»، دو فصلنامه علمی پارسی معاصر، 1399ش، ص402.
- ↑ کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص24.
- ↑ . حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.
- ↑ کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص25.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص65.
- ↑ کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.
- ↑ نیکوبخت، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1386ش، ص38 و 95؛ ثروتی، مویههای پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، 1386ش، ص22.
- ↑ . کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص23 و 121.
- ↑ شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.
- ↑ کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، پاییز 1399ش، ص101.
- ↑ رجایی، وطندار، 1401ش، ص4.
- ↑ عرفان، از هریرود تا زایندهرود، 1401ش، ص3.
- ↑ کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص22-23؛ زرکوب، «پیشینهٔ شعر مقاومت افغانستان»، 1376ش، ص58.
- ↑ فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.
- ↑ بلخی، «سوره بچههای مسجد»، 1375ش، ص15؛ خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9؛ کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، 1399ش، ص101.
- ↑ حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص192.
- ↑ فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، 1376ش، ص2.
- ↑ . حسینی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، 1402ش، ص11-13.
- ↑ موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانتسان»، 1399ش، ص408
- ↑ حیدربیکی، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وبسایت حزب عدالت و آزادی.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، 1381ش، ص68.
- ↑ کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، پاییز 1399ش، ص99.
- ↑ ادبیات معاصر افغانستان، وبسایت وطنادب؛ فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وبسایت کابلستان.
- ↑ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.
- ↑ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.
- ↑ چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، 1383ش، ص39-42.
- ↑ چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، 1383ش، ص39-42.
- ↑ علیپور، آشنایی با ادبیات کودکان، 1379ش، ص13.
- ↑ انوشه، دانشنامه زبان و ادب فارسی، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۵۹.
- ↑ نیکطلب، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، 1392ش، ص20-23.
- ↑ شریفی، ادبیات کودک در افغانستان، 1389ش، ص36.
- ↑ افضلی، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.
- ↑ نیکطلب، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، 1392ش، ص20-23.
- ↑ «نهادینهسازی ادبیات کودک در افغانستان؛ اهمیت موضوع در کجا است؟»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.
- ↑ شریفی، «پویشی در پیدایی و روند روشد ادبیات کودک در افغانستان»، وبلاگ ادب وطن.
- ↑ شریفی، «پویشی در پیدایی و روند رشد ادبیات کودک در افغانستان»، وبسایت وطن ادب.
- ↑ تنویر، تاریخ و روزنامهنگاری افغانستان، 1378ش، ص83؛ افضلی، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.
- ↑ «پنجرهٔ آفتابی»، فصلنامهٔ پیامبر، شمارهٔ 1، 1377ش، ص20.
- ↑ حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص125؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 46، 1398، ص2؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 48، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، شمارة اول، 1373ش، ص4؛ «شناسنامه»، شمارهٔ اول، 1377ش، ص2؛ «سرمقاله»، شمارهٔ اول، 1383ش، ص2. رهیاب، مجموعه مقالات، «زنگ تفریح» برای «همصنفیها»، (آمادهٔ چاپ)، ص98.
- ↑ خلیق، تاریخ ادبیات بلخ، 1387ش، ص18-19.
- ↑ حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص125؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 46، 1398، ص2؛ «شناسنامه»، شمارهٔ 48، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، شمارة اول، 1373ش، ص4؛ «شناسنامه»، شمارهٔ اول، 1377ش، ص2؛ «سرمقاله»، شمارهٔ اول، 1383ش، ص2 و رهیاب، مجموعه مقالات، «زنگ تفریح» برای «همصنفیها»، (آمادهٔ چاپ)، ص98.
- ↑ بلخی، سوره بچههای مسجد 44، 1375ش، ص15؛ جزینی، سوره بچههای مسجد 39، 1375ش، ص5.
- ↑ مدقق، «سرمقاله»، 1402ش، ص3.
منابع
- آتشینجان، بابک، «سراج اطفال»، دانشنامهٔ ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- آریانپور، امیرحسین، جامعهشناسی هنر، تهران، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ش.
- ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت تأثیر نویسندگان عامهپسند ایران بوده تا نویسندگان جدی، وبسایت کابلستان، درج مطلب: ۲۲ جدی ۱۳۹۷ش.
- «ادبیات پایداری» در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری: حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- «ادبیات معاصر افغانستان»، وبسایت وطنادب، بازدید در تاریخ: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
- اعتمادی، محمدعیوض، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وبسایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- افضلی، خلیلالله، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وبسایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان، درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
- امینی، حمیدالله، «ادبیات داستانی، مظهر بیبنیهگی ادبیات افغانستان»، وبسایت پارسیبان، درج مطلب: ۱۹ عقرب ۱۴۰۲ش.
- انوشه، حسن، دانشنامه زبان و ادب فارسی، تهران، سمت، ۱۳۷۶ش.
- باختری، واصف، «دیروز، امروز و فردای شعر افغانستان»، مجله شعر، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۷۳ش.
- بلخی، سید میرزاحسین و دیگران، سوره بچههای مسجد، شماره ۴۴، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش.
- بیژن، فرید، نخستین داستانهای معاصر دری، کابل، مطبعه دولتی، ۱۳۶۷ش.
- «پنجرهٔ آفتابی»، فصلنامهٔ پیامبر، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۷ش.
- پیام، علی، «فراز و فرود نوگرایی در داستاننویسی افغانستان»، فصلنامهٔ خط سوم، شمارهٔ سه و چهار، ۱۳۸۲ش.
- پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن و اقبال آشتیانی، عباس، دوره تاریخ ایران به کوشش دکتر محمد دبیرساقی، تهران، انتشارات کتابخانه خیام، بیتا.
- تنویر، محمدحلیم، تاریخ و روزنامهنگاری افغانستان، هلند، انستیتوت تحقیقات و بازسازی افغانستان، ۱۳۷۸ش.
- ثروتی، بهروز، مویههای پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، تهران، الهدی، ۱۳۸۶ش.
- «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۳۹۶ش.
- جزینی، جواد، سوره بچههای مسجد ۳۹، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش.
- جعفریان، م. ملک، شانههای زخمی پامیر، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۱ش.
- چهرقانی برچلویی، رضا، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، مجلهٔ کیهان فرهنگی، شمارهٔ ۲۲۱، اسفند ۱۳۸۳ش.
- حامد، عبدالسمیع، رازبنها در فصل شگفتن گل انجیر، پشاور، انجمن آزاد نویسندگان، ۱۳۷۷ش.
- حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- حسینی، سید موسی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۲ش.
- حسینی، نعمت، سیماها و آواها، کابل، مطبعهٔ دولتی، ۱۳۶۷ش.
- حیدربیگی، حسین، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصلنامه ادبیات معاصر، کابل، ۱۳۹۵ش.
- حیدربیگی، حسین، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وبسایت حزب عدالت و آزادی، تاریخ درج مطلب: ۱ سرطان ۱۴۰۳ش.
- خاوری، جواد و علی، پیام، سنگ ملامت، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۶ش.
- خلیق، صالحمحمد، تاریخ ادبیات بلخ، کابل، انجمن نویسندگان بلخ، ۱۳۸۷ش.
- خلیلی، خلیلالله، اشکها و خونها، اسلامآباد، رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران، ۱۹۸۵م.
- دلجو، عباس، ادبیات فولکلوریک هزارگی، کابل، مقصودی، ۱۳۹۴ش.
- رجایی، محمدسرور، وطندار، تهران، جامجم، ۱۴۰۱ش.
- رستگار، علیشیر، «تأملی بروضعیت داستاننویسی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: ۱۹ آذرماه ۱۳۸۸ش.
- رستگار، علیشیر، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»، وبسایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: ۱۸ مهرماه ۱۳۸۷ش.
- رضوی، علی، نثر دری افغانستان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۷ش.
- رفیعزاده، سرو رسا، «نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان»، وبسایت رانا، بازدید: ۲۷ بهمن ماه ۱۴۰۳ش.
- رهیاب، محمد ناصر، سپیدهدم داستاننویسی، مشهد، ترانه، ۱۳۸۴ش.
- زرکوب، فضلالله، «پیشینهٔ شعر مقاومت افغانستان»، فصلنامهٔ درّ دری، ۱۳۷۶ش.
- زریاب، رهنورد، «از مدرن ساختن تا مدرن شدن»، فصلنامهٔ در دری، شمارهٔ پنجم، ۱۳۷۷ش.
- زریاب، رهنورد، «خمسهٔ اولیه»، فصلنامهٔ خط سوم، شمارهٔ سه و چهار، ۱۳۸۲ش.
- شجاعی، سید اسحاق، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، فصلنامهٔ کرامت، ۱۳۸۴ش.
- شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، تهران، حوزهٔ هنری، ۱۳۷۵ش.
- شجاعی، سید اسحاق، میراث شهرزاد در افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۴ش.
- شریعتی، سحر، حفیظ، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، مجلهٔ عدالت و امید، شمارههٔ ۱، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۶.
- شریفی، محمدفاضل، ادبیات کودک در افغانستان، کابل، سعید، ۱۳۸۹ش.
- شریفی، محمدفاضل، پویشی در پیدایی و روند رشد ادبیات کودک در افغانستان، وبسایت وطن ادب، بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۳ش. ۱۳۹۵ش.
- «شناسنامه» مجلهٔ باغ، شمارهٔ ۴۸، ۱۳۹۴ش.
- «شناسنامه»، مجلهٔ پرواز، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۷ش.
- «شناسنامه»، مجلهٔ کودکان آفتاب، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۹۸ش.
- «شناسنامه»، نشریهٔ صدای کودکان، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۳ش.
- عاصی، قهّار، مقامهٔ گل سوری، کابل، انجمن نویسندگان افغانستان، ۱۳۶۷ش.
- عرفان، محمدداوود، از هریرود تا زایندهرود، تهران، عرفان، ۱۴۰۱ش.
- علیپور، منوچهر، آشنایی با ادبیات کودکان، تهران، تیرگان، ۱۳۷۹ش.
- غبار، غلاممحمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جنگل، ۱۳۸۹ش.
- فخری، حسین، «سیری در تحول داستاننویسی»، فصلنامهٔ در دری، شمارهٔ پنجم، ۱۳۷۷ش.
- فخری، حسین، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمیچرخاند»، دو هفتهنامهٔ گلبانگ، ۱۳۷۶ش.
- فخری، حسین، داستانها و دیدگاهها، کابل، کانون اصلاحات، ۱۳۹۶ش.
- فخری، حسین، مجموعه مقالات سومین جشنوارهٔ ادبیات معاصر افغانستان، کابل، انجمن قلم افغانستان، ۱۳۸۵ش.
- فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وبسایت کابلستان، بازدید در تاریخ: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
- فضایلی، حسن، تأثیر نظامهای سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری، قم، چهارده معصوم، ۱۳۸۴ش.
- فیاض، محمداسحاق، «رفیق روسیام»، هفته نامه وحدت، ۱۳۶۹ش.
- فیاض، محمدحسین، «ادبیات مقاومت»، دانشنامهٔ هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۷ش.
- قویم، عبدالقیوم، مروری بر ادبیات معاصر دری (۱۲۵۹–۱۳۸۰ش)، کابل، سعید، ۱۳۹۵ش.
- کاظمی، محمدکاظم، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلهٔ سوره، شمارهٔ ۲۴، ۱۳۸۴ش.
- کاظمی، محمدکاظم، «کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی»، مجلهٔ شعر، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۷۳ش.
- کریمی، کبری، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، فصلنامهٔ رویکردهای پژوهشی در علوم اجتماعی، شمارهٔ ۲۳، پاییز ۱۳۹۹ش.
- گروه نویسندگان، ادبیات داستانی در ایران زمین، ترجمه پیمان متین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.
- محمدی، محمدحسین، تاریخ تحلیلی داستاننویسی افغانستان، تهران، چشمه، ۱۳۸۸ش.
- محمدی، محمدحسین، سورهٔ بچههای مسجد ۴۳، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۷ش.
- مدقق، احمد، «سرمقاله»، مجلهٔ اینها، شمارهٔ اول، ۱۴۰۲ش.
- مظفری، سیدابوطالب، سوگنامهٔ بلخ، تهران، حوزهٔ هنری، ۱۳۷۲ش.
- ملک جعفریان، م، ح، شانههای زخمی پامیر: جلوههایی از ادبیات و هنر مقاومت افغانستان، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- موسوی، امفروه و حسینی، مریم، «فضای پسااستعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان؛ نمونهٔ موردی: رمان سبز، سرخ و آبری عارف فرمان»، دو فصلنامه ادبیات پارسی معاصر، سال دهم، شمارهٔ دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- مولایی، محمدسرور، شعر معاصر افغانستان، تهران، رز، ۱۳۵۰ش.
- میرحسین شاه، «پشتو در قرن نوزده و اوایل قرن بیست»، کابل، عرفان، ۱۳۵۵ش.
- «نهادینهسازی ادبیات کودک در افغانستان؛ اهمیت موضوع در کجا است؟»، وبسایت ۸ صبح، درج مطلب در تاریخ: ۱۱ دلو ۱۴۰۳ش.
- نیکطلب، پوپک، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، مجلهٔ کتاب ماه کودک و نوجوان، شمارهٔ ۱۸۷، اردیبهشت ۱۳۹۲ش، ص۲۰–۲۳.
- نیکوبخت، ناصر، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، پژوهشهای ادب عرفانی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۸۶ش.