مهاجران افغانستانی در ایران؛ اتباع افغانستانی که بهدلایل مختلف از جمله ناامنی کشور خود را ترک کرده و در ایران اقامت گزیدهاند.
مهاجرت افغانستانیها به ایران، روایتی چندوجهی از پیوندهای تاریخی، همبستگیهای فرهنگی و تلاش برای زیستنی بهتر در سایهٔ همسایگی دیرینه است؛ جریانی که از دههها پیش با کوچ هزارهها آغاز شد و در پی هر تحول تلخ در افغانستان، خانوادههای بسیاری را به سرزمین مادریِ دوم کشاند. امروز، جمعیتی بالغ بر شش میلیون نفر از این مهاجران، با وجود فراز و نشیبهای سیاستهای ایران از «درهای باز» تا «سختگیریِ بازگشت»، نه تنها بار سنگین اقتصاد غیررسمی و محدودیتهای اشتغال را بر دوش میکشند، بلکه با ایجاد مدارس خودگردان، مراکز ادبی پویا و هیئتهای مذهبی، پلی برای هویت و امید ساختهاند؛ خانوادههایی که با فرمان رهبر جمهوری اسلامی ایران، فرزندانشان را در مدارس ایران نشاندند تا از دل محرومیت، نسلی تحصیلکرده، شاعری توانا و مهندسی خلاق سر برآورد. این زیستِ مشترک، با همهٔ چالشهایش، تاریخ دو سرزمین را به هم گره زده و نشان داده است که در دل مهاجرت، میتوان ریشهها را حفظ کرد و بر شاخههای امید، شکوفههای تازه همدلی نشاند.
تاریخچه
مهاجرت افغانستانیها به ایران از دههٔ ۱۲۳۰ش آغاز شد و نخستین گروه آن، شامل پنجهزار خانواده از مردم هزاره بود.[۱] این جریان در چهار موج اصلی ادامه یافت.
- در دوران سرکوبهای عبدالرحمان علیه مردم هزاره (دههٔ نود قرن ۱۹م) بسیاری از خانوادههایی که سرپرست خود را از دست داده بودند، به ایران پناه آوردند.[۲]
- با آغاز جهاد مردم افغانستان علیه نظام کمونیستی و تجاوز شوروی، شمار زیادی از خانوادههای افغانستانی وارد ایران شدند. این روند در دورهٔ حاکمیت اول طالبان شدت یافت.[۳]
- پس از تشکیل نظام جمهوری اسلامی در افغانستان (۱۳۸۱ش)، بازگشت مهاجران به کشورشان آغاز شد؛ اما از ۱۳۸۵ش برخی از آنان بهدلیل افزایش ناامنی و مشکلات اقتصادی، دوباره به ایران مهاجرت کردند.[۴]
- با سقوط حکومت محمد اشرف غنی در مرداد ۱۴۰۰ش و بازگشت طالبان به قدرت، موج دیگری از مهاجرت آغاز شد. این مهاجرتها تأثیرات قابلتوجهی بر ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر دو کشور داشته است.[۵]
ویژگیهای جمعیتی
بر اساس دادههای مرکز آمار ایران در سرشماری ۱۳۹۵ش، تعداد اتباع افغانستانی مقیم ایران یک میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر (معادل ۱/۹۸ درصد از کل جمعیت کشور) بوده است؛ اما برآوردهای کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان در زمستان ۱۴۰۰ش و همچنین اعلام مقامات داخلی در سالهای ۱۴۰۰ش و ۱۴۰۱ش، شمار آنان را حدود ۴ تا ۵ میلیون نفر تخمین زدهاند.[۶] بر اساس آمار رسمی مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است که شامل سه دستهٔ اصلی است: ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر دارای مدارک اقامتی معتبر، ۲ میلیون نفر فاقد مدارک قانونی و ۲ میلیون نفر ثبتشده در طرحهای سرشماری.[۷]
اقامت اتباع افغانستانی در ۱۵ استان ایران ممنوع است و آنان تنها در برخی شهرستانهای استانهای مجاز (به جز سه استان تهران، البرز و قم) حق اقامت دارند. در استان تهران نیز محدودیتهایی از جمله ممنوعیت اقامت در منطقهٔ ۱۳ اعمال شده است.[۸]
جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران ساختاری جوان دارد؛ بهگونهای که ۴۲ درصد آنان زیر ۲۰ سال و ۴۷ درصد زیر ۳۰ سال سن دارند، در حالی که تنها ۳۱ درصد از جمعیت بومی ایران زیر ۲۰ سال هستند. بالا بودن نرخ زاد و ولد و پایین بودن سن ازدواج از عوامل اصلی این جوانی جمعیت است. همچنین بسیاری از مهاجران حاضر در ایران، متولد این کشور هستند که نشان از تداوم حضور و استقرار طولانیمدت آنان دارد.[۹]
بیشتر جامعهٔ مهاجر افغانستانی مقیم ایران را هزارهها (که عمدتاً شیعهمذهب هستند) تشکیل میدهند و دیگر گروههای قومی شامل تاجیکها، پشتونها و ازبکها میشوند. این تنوع قومی و همخوانی مذهبی بخش قابلتوجهی از مهاجران با جامعهٔ میزبان، در سبک زندگی، الگوهای تعاملات اجتماعی و نحوهٔ ادغام آنان در بافت فرهنگی ایران تأثیرگذار بوده است.[۱۰]
سیاستهای ایران
سیاست رسمی جمهوری اسلامی ایران در قبال اتباع افغانستانی، عمدتاً بر مدیریت اقامت موقت و تسهیل بازگشت داوطلبانه استوار بوده است. این رویکرد از طریق ابزارهای حقوقی مانند صدور «کارت آمایش» به جای پروندهسازی پناهندگی فردی اجرا شده و امکان دسترسی به مسیرهای قانونی برای ادغام کامل یا کسب تابعیت را محدود میسازد. اگرچه دسترسی به خدمات آموزشی و بهداشتی در سالهای اخیر بهبود یافته، اما محدودیتهای گسترده در اشتغال قانونی (مشاغل سخت و زیانآور) و ممنوعیت اقامت در بسیاری از استانها و شهرها، مهاجران را به سکونت در حاشیه شهرها و اشتغال در بخش غیررسمی اقتصاد سوق داده است. اجبار به دریافت مدارک هویتی از سفارت افغانستان، حتی برای متولدین ایران، بهصورت ملی پذیرش تابعیت افغانستان را در پی دارد و امکان بهرهمندی از ظرفیتهای قانونی مانند «تابعیت از طریق تولد» (ماده ۹۷۶ قانون مدنی) را برای نسل دوم و سوم مهاجران به حداقل میرساند.[۱۱]
سیاست ایران در قبال مهاجران افغانستانی در طول چهار دهه، دستخوش نوسانات قابلتوجهی بوده است:
- دهه ۶۰ش (سیاست درهای باز): پس از تهاجم شوروی به افغانستان، ایران با موج پناهندگان مواجه شد. رویکرد غالب مبتنی بر حمایت انسانی و اسلامی بود و مهاجران به بازار کار و مراکز آموزشی دسترسی داشتند و فرزندان آنان بدون محدودیت در مدارس دولتی ثبتنام میکردند.
- دهه ۷۰ و ۸۰ش (سیاست بازگشت به وطن): با پایان جنگ ایران و عراق و افزایش چالشهای اقتصادی، سیاست ایران به سمت محدودیتهای بیشتر و تشویق به بازگشت سوق یافت. در دههٔ ۷۰، محدودیتهایی برای تحصیل کودکان مهاجر اعمال شد و در ۱۳۸۲ش تحصیل آنان در مدارس دولتی منوط به پرداخت شهریه گردید.[۱۲] برنامههای بازگشت داوطلبانه با همکاری UNHCR اجرا شد و اوج آن در سالهای ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۴ش با بازگشت حدود ۸۰۰ هزار نفر رقم خورد.[۱۳]
- دهه ۹۰ش به بعد (سیاست ادغام محدود و مدیریت سکونت): با تثبیت حضور طولانیمدت مهاجران و تغییر شرایط در افغانستان، رویکرد ایران تعدیل یافت. در ۱۳۹۳ش با فرمان رهبر جمهوری اسلامی ایران، تحصیل تمام کودکان افغانستانی (حتی فاقدان مدرک اقامتی) در مدارس دولتی رایگان شد و شمار دانشآموزان افغانستانی از ۳۲۹ هزار نفر در سال تحصیلی ۹۲–۹۳ به بیش از ۶۷۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۱–۱۴۰۲ش افزایش یافت. همچنین دسترسی به سایر خدمات اساسی از جمله بهداشت و اشتغال بهبود یافت.
- از ۱۴۰۰ش (سیاست سختگیری مجدد): پس از سقوط دولت افغانستان و قدرتگیری طالبان در ۱۴۰۰ش، ایران با موج جدیدی از مهاجران مواجه شد و سیاستهای سختگیرانهتری در پیش گرفت؛ از جمله افزایش فشار برای بازگشت، باطلشدن برگهٔ سرشماری از ۳۰ اسفند ۱۴۰۳ش (که ۲ میلیون و ۳۳ هزار نفر را شامل میشود)، ممنوعیت ثبتنام دانشآموزان دارای برگه سرشماری برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۴ش و بازگشت ۱ میلیون و ۸۳۳ هزار و ۶۳۶ نفر از اسفند ۱۴۰۳ش تا شهریور ۱۴۰۴ش.[۱۴]
اقتصاد
اقتصاد مهاجران افغانستانی در ایران، شامل شیوههای کسب درآمد و مصرف آن برای نیازهای مادی و غیرمادی، تابع سیاستهای دولت ایران است.[۱۵][۱۶] بهطور مثال، در دولت سیزدهم، عملکرد در بخش اشتغال و بهداشت بهبود یافت،[۱۷][۱۸] اما در دولت چهاردهم سیاست سختگیرانهای اتخاذ شد که بر اساس آن، اشتغال بدون روادید ورود و حق کار مجاز نیست و مهاجران باید پروانه کار دریافت کنند.[۱۹]
اشتغال و منابع درآمد: بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ش، ۵۳۸٬۶۴۶ نفر از مهاجران شاغل بودهاند (۴/۲ درصد از شاغلین کل کشور)[۲۰] و در ۱۳۹۹ش، ۵۳۹٬۱۳۰ نفر (۳/۲ درصد نیروی کار ایران) را تشکیل دادهاند.[۲۱] مشاغل مجاز شامل کورهپزی، ساختمانی، کشاورزی، چرمسازی و امحای زباله است که از پستترین مشاغل اجتماعی محسوب میشوند.[۲۲][۲۳] در سالهای اخیر، فارغالتحصیلان رشتههای پزشکی و مهندسی نیز اجازهٔ کار یافتهاند.[۲۴] اشتغال در سایر مشاغل ممنوع و جریمه دارد،[۲۵] اما برخی مهاجران در کیفدوزی و خیاطی نیز فعالیت میکنند.[۲۶]
سرمایهگذاری و کارآفرینی: اتباع افغانستان بزرگترین سرمایهگذار خارجی در ایران در ۱۴۰۱ش بودهاند[۲۷] و نیمی از سرمایهگذاران خارجی را تشکیل میدهند.[۲۸] بر اساس قوانین ایران، ۲۰ نفر از سرمایهگذاران افغانستانی تابعیت ایران را کسب کردهاند.[۲۹] زمینههای سرمایهگذاری شامل بندر کاسپین، بورس، فرش ماشینی و پارچهبافی است.[۳۰][۳۱][۳۲] همچنین شرکتهای دانشبنیان و ۱۶۰۰ شرکت در حوزههای هتلداری، پتروشیمی، صنعت و معدن، خدمات و کشاورزی با سرمایهای بالغ بر یک میلیارد دلار ثبت شده است.[۳۳][۳۴][۳۵]
هزینهها
مسکن: به جز کارگران کورهپزی و دامداری، اکثر مهاجران اجارهنشین هستند[۳۶] و کاهش ارزش پول ایران، دریافتنکردن وام اجاره و پرجمعیتبودن خانوادهها، موجب افزایش اجارهبهای مسکن برای مهاجران افغانستان میشود.[۳۷][۳۸][۳۹][۴۰]
بهداشت و درمان: هزینههای درمانی بخش قابلتوجهی از مخارج را تشکیل میدهد؛ بهدلیل نداشتن بیمه درمانی[۴۱] (به جز ۱۵۷ هزار نفر آسیبپذیر)،[۴۲] ضعف آگاهی از روند پزشکی[۴۳] و پرجمعیت بودن خانوادهها.[۴۴]
تمدید مدارک: شامل کارت آمایش،[۴۵] گذرنامههای خانواری[۴۶][۴۷][۴۸] و کارت کارگری.[۴۹][۵۰]
تحصیل فرزندان: علیرغم رایگانشدن تحصیل در مدارس از ۱۳۹۳ش، هزینههای تحصیل در مقاطع بالاتر و از دسترفتن درآمد فرزندان، باعث ترک تحصیل برخی شده است.[۵۱]
مصارف روزمره: هزینههای خوراک، پوشاک، سفر و مراسمهای فرهنگی نیز بخشی از مخارج روزمره را تشکیل میدهد.[۵۲]
چالشهای اقتصادی
محدودیتهای اشتغال،[۵۳] بهویژه برای نسل دوم و سوم[۵۴] و آسیبپذیری و عدم امنیت شغلی بهدلیل مشاغل موقت و غیراستخدامی، از چالشهای اصلی مهاجرانی افغانستانی در ایران است.[۵۵]
اشتغال زنان: ۳۶٪ از خانوادههای تازهوارد را خانوادههای زنسرپرست تشکیل میدهند،[۵۶] اما مطابق ماده ۱۲۱ قانون کار، زنان مهاجر حق اشتغال رسمی ندارند.[۵۷][۵۸] زنان مهاجر بهدلیل فقر یا بیکاری،[۵۹] درآمد پایین و اعتیاد مرد خانواده، مجبور به اشتغال[۶۰] با دستمزد اندک و بدون مزایا[۶۱] در مشاغل غیررسمی مانند نظافت، خیاطی، کشاورزی و کارهای خانگی هستند.[۶۲] این مشاغل فاقد بیمه، بازنشستگی و سقف زمانی مشخص هستند و از طریق واسطهها یا سرکارگرها به دست میآیند.[۶۳][۶۴][۶۵] دستمزد آنان بهصورت روزانه یا بر اساس واحد کالا پرداخت میشود[۶۶][۶۷] و چالشهایی مانند عدم دسترسی به بازار رسمی کار، تبعیض، خشونت جنسی، رقابت و مشکلات خانوادگی دارند.[۶۸][۶۹][۷۰] تعداد اندکی از زنان تحصیلکردهٔ مهاجر در نهادهای حوزهٔ مهاجرت، کودکان و زنان آسیبپذیر، پژوهشگری، معلمی و گاهی مدیریت آن مراکز، فعالیتهای هنری، درمانگاهها و مطبهای خصوصی و نهادهای خیریه مشغول هستند.[۷۱]
کار کودکان: ۸۳٪ کودکان کار در ایران، اتباع خارجی و بیشتر افغانستانی هستند که ۶۰٪ آنان اسناد اقامتی ندارند[۷۲][۷۳] و بهدلایلی مانند جنگ، فقر، فروپاشی خانواده، اعتیاد و بیکاری، در بخش اقتصاد غیررسمی فعالیت میکنند.[۷۴][۷۵][۷۶]
آموزش
در دههٔ ۱۳۶۰ش، فرزندان مهاجران افغانستانی بدون محدودیت در مدارس دولتی ایران تحصیل میکردند و بزرگسالان نیز در مراکز نهضت سوادآموزی آموزش میدیدند.[۷۷] در سال تحصیلی ۱۳۷۰–۱۳۷۱ش، تعداد دانشآموزان مهاجر افغانستانی ۱۲۱ هزار نفر بود.[۷۸] با افزایش مهاجران و تغییر سیاستها، محدودیتهایی ایجاد شد؛[۷۹] در دههٔ ۱۳۷۰ش، سیاست بازگشت مهاجران اجرا شد و در ۱۳۸۲ش، شورای وزیران تصویب کرد که کودکان مهاجران قانونی تنها با پرداخت شهریه حق تحصیل در مدارس دولتی را داشته باشند. در نتیجه، تعداد دانشآموزان افغانستانی به ۸۴ هزار نفر کاهش یافت و تحصیل در دورهٔ پیشدانشگاهی برای آنها ممنوع شد.[۸۰]
پس از سال ۱۳۸۵ش، با تغییر سیاست ایران و پذیرش حضور طولانیمدت مهاجران، روند ثبتنام دانشآموزان افزایش یافت. در ۱۳۹۳ش، با فرمان رهبر جمهوری اسلامی ایران، تحصیل دانشآموزان افغانستانی در مدارس دولتی رایگان شد و حتی فرزندان اتباع بدون مدرک اقامتی نیز اجازهٔ تحصیل یافتند. تعداد دانشآموزان از ۳۶۱ هزار نفر در سال ۹۳–۹۴ش به ۵۰۳ هزار نفر در سال ۹۸–۹۹ش رسید.[۸۱] پساز قدرتگیری طالبان در ۱۴۰۰ش و ورود موج جدید مهاجران، تعداد دانشآموزان افغانستانی در سال تحصیلی ۱۴۰۲–۱۴۰۱ش به ۶۷۰ هزار نفر رسید.[۸۲][۸۳] بر اساس سیاست جدید دولت ایران در ۱۴۰۴ش، ثبتنام دانشآموزان تنها با مدارک معتبر ازجمله گذرنامهٔ دارای پروانه اقامت، روادید خانواری الکترونیکی یا دفترچه اقامت امکانپذیر است و مدارک برگه سرشماری و گذرنامهٔ غیرالکترونیک فاقد اعتبار هستند.[۸۴]
هزینهٔ آموزش:پساز فرمان سید علی خامنهای در ۱۳۹۳ش، دریافت شهریه از دانشآموزان مهاجر ممنوع شد.[۸۵] حدود ۱۰٪ هزینهٔ آموزش توسط کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل و مابقی توسط دولت ایران تأمین میشود.[۸۶] در سال تحصیلی ۱۴۰۱–۱۴۰۲ش، ۱۷ میلیون دلار کمک بینالمللی و ۳۳۵ میلیون دلار از بودجهٔ داخلی صرف آموزش اتباع افغانستانی شد.[۸۷]
فرصتها: افزایش نرخ سواد در جامعهٔ افغانستان، تربیت نیروی متخصص و ایجاد امید برای دختران بازمانده از تحصیل در افغانستان از مهمترین فرصتهای آموزشی برای کودکان مهاجر افغانستانی در ایران است.[۸۸][۸۹]
چالشها
آموزش کودکان مهاجر افغانستانی در ایران با چندین دسته از چالشها و موانع روبرو است:
- چالشهای قانونی: نبود رویهٔ مشخص، تفسیر سلیقهای قوانین، ممنوعیت تحصیل در برخی رشتهها و گوناگونی مدارک اقامتی؛[۹۰][۹۱][۹۲][۹۳][۹۴][۹۵]
- چالشهای فرهنگی: درخواست جداسازی دانشآموزان مهاجر، نبود مواد آموزشی مناسب، عدم بازآموزی کادر آموزشی، بیتوجهی به آموزش دختران در برخی اقوام و بحران هویتی؛[۹۶][۹۷][۹۸]
- چالشهای اقتصادی: فقر، تنگدستی و ناتوانی در تأمین هزینههای آموزشی؛[۹۹]
- چالشهای اجتماعی: حاشیهنشینی، محدودیت اشتغال، ناپایداری حضور و احساس تبعیض.[۱۰۰]
مدارس خودگردان
مدارس خودگردان، مدارس غیررسمی هستند که توسط جمعی از تحصیلکردگان و نهادهای مدنی داوطلب مهاجران افغانستانی برای دانشآموزانی که امکان تحصیل در مدارس دولتی را ندارند، راهاندازی شدهاند.[۱۰۱] این مدارس بدون حمایت دولتی و با هزینههای اندک یا بهصورت خیریه اداره میشوند.[۱۰۲]
پیشینه فعالیت کلاسهای آموزشی کودکان مهاجر افغانستانی در ایران با محوریت احزاب جهادی به سال ۱۳۶۱ش بازمیگردد.[۱۰۳] پس از غیرقانونی شدن فعالیت احزاب جهادی، با حمایت روحانیان و ریشسفیدان جامعه مهاجران افغانستان در ایران، مدارسی تأسیس شد که بعدها مدارس خودگردان نام گرفت.[۱۰۴] جمعیت این مدارس شامل مهاجران قانونی ساکن در غیر استان محل صدور مدرک، افراد با سن نامناسب برای مقطع تحصیلی، بازماندگان از تحصیل بهدلیل تکمیل ظرفیت، تازهمهاجران بدون مدرک، ساکنان مناطق حاشیهنشین، فرزندان ایرانی با مشکلات هویتی و فرزندان مادران ایرانی بدون مدرک معتبر است.[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷] در دهههای ۷۰ و ۸۰ش، تعداد این مدارس به ۴۰۰ باب رسید، اما پس از فرمان ۱۳۹۳ش، شمار آنها کاهش یافت.[۱۰۸]
مدارس خودگران اگرچه با خلأ قانونی،[۱۰۹] کادر آموزشی غیرحرفهای[۱۱۰] و کمبود منابع روبرو هستند،[۱۱۱] اما فرصتی برای هماندیشی دربارهٔ آموزش بهتر، ایجاد هویت فراقومی، تقویت دیدگاه عدالتجویانه، جامعهپذیری و کاهش آسیبهای اجتماعی و تقویت حضور زنان در عرصهٔ اجتماع فراهم کردهاند.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴] با این حال، کارکردهای منفی مانند آموزش ضعیف، تقویت حس ناسیونالیستی افغانستانی و کماعتنایی به جامعهٔ میزبان نیز داشتهاند.[۱۱۵][۱۱۶]
تحصیلات عالی
تحصیلات عالی مهاجران افغانستانی تابع سیاستهای سهگانهٔ درهای باز (۱۳۵۸–۱۳۷۰ش)، بازگشت (۱۳۷۰–۱۳۸۵ش)، سازماندهی (۱۳۸۶ش به بعد)[۱۱۷] و سیاست سختگیرانهٔ بازگشت از ۱۴۰۳ش بوده است.[۱۱۸] ورود فرزندان مهاجران به دانشگاههای ایران از دههٔ ۱۳۷۰ش آغاز شد[۱۱۹] و در دههٔ ۱۳۸۰ش، ضوابطی برای امور کنسولی، مناطق مجاز، رشتهها و شهریه تدوین شد. از ۱۳۹۲ش، «شیوهنامهٔ ثبتنام دانشجویان غیرایرانی» شکل مدونی به خود گرفت.[۱۲۰] مهمترین بندهای این شیوهنامه شامل پرداخت ۸۰٪ شهریه شبانه، تبدیل کارت اقامت به پاسپورت و اخذ ویزای تحصیلی و الزام به خروج پس از فراغت بود.[۱۲۱] برخی از این بندها، مانند شهریهٔ دلاری و الزام به خروج، بعدها برداشته شد.[۱۲۲][۱۲۳][۱۲۴]
شیوههای پذیرش: متقاضیان از سه طریق بورس تحصیلی، شرکت در کنکور سراسری و بهعنوان دانشجوی بینالمللی (با شهریهٔ دلاری) پذیرش میشوند.[۱۲۵] سالانه حدود ده هزار متقاضی مهاجر در آزمونها شرکت میکنند که حدود ۳۵۰۰ نفر قبول میشوند. از این میان ۸۰۰ نفر در دورههای روزانه پذیرفته میشوند و حدود ۸۵٪ آنان را مهاجران افغانستانی تشکیل میدهند.[۱۲۶]
فرصتها: امکان تحصیل در تمامی مقاطع (به جز رشتههای ممنوعه)،[۱۲۷] پرداخت شهریه ریالی از ۱۴۰۱ش،[۱۲۸] امکان اشتغال محدود برای فارغالتحصیلان رشتههای پزشکی و مهندسی،[۱۲۹] همسانی فرهنگی و زبانی، و سهولت دسترسی به خانواده از مزیتهای تحصیل در ایران است.[۱۳۰][۱۳۱]
دستاوردها: دانشجویان مهاجر اختراعات مهمی مانند «دستگاه سنجش آلودگی هوا»، «شیشههای الکتروکرومیک»،[۱۳۲] «دستگاه تخلیص پیوسته سیال»،[۱۳۳] «کیت تعیین جنسیت از روی خون مادر» و «کیت تشخیص ناباروری مردان» به ثبت رساندهاند.[۱۳۴] همچنین رتبههای تکرقمی و دو رقمی کنکور را کسب کردهاند.[۱۳۵] پس از سقوط طالبان، بسیاری از فارغالتحصیلان دانشگاههای ایران در افغانستان حضور گسترده و اثرگذار داشتند.[۱۳۶] شکردخت جعفری، با اختراع دو دستگاه در زمینهٔ درمان سرطان، موفقیت بینالمللی کسب کرد.[۱۳۷]
محدودیتها: ناتوانی مالی،[۱۳۸] محدودیت انتخاب رشتهها مانند فیزیک هستهای، مهندسی هواپیما و علوم نظامی،[۱۳۹] محدودیت اشتغال،[۱۴۰] و الزام به تبدیل وضعیت اقامت،[۱۴۱] از مهمترین چالشهای دانشجویان مهاجر افغانستانی در ایران است که موجب سرخوردگی و نارضایتی دانشجویان افغانستانی از جامعهٔ ایران و تلاش برخی از آنان برای مهاجرت به اروپا و استرالیا شده است.[۱۴۲]
هیئتهای مذهبی
مهاجران افغانستانی مقیم ایران، با تکیه بر پیشینهٔ فرهنگی مشترک با جامعهٔ ایران، هیئتهای مذهبی را برای گرامیداشت مناسبتهای دینی شکل دادهاند.[۱۴۳] این هیئتها ابتدا بهصورت خانوادگی در مشهد پا گرفتند و با گسترش فعالیت احزاب جهادی و حضور مهاجران در شهرهای دیگر، به تشکلهای بزرگتری تبدیل شدند. پس از کمرنگ شدن نقش احزاب، این هیئتها به شکل مردمی تداوم یافتند.[۱۴۴] امروزه بیش از هزار هیئت مذهبی مهاجران افغانستانی در سراسر ایران فعالیت دارند[۱۴۵] که دارای مجوز از ادارهٔ امور اتباع و مهاجرین هستند.[۱۴۶] برخی هیئتها دارای هیئت مؤسسان و هیئت امنا متشکل از روحانیون، مداحان و افراد مورداعتماد هستند و در هر استان، شورای هماهنگی متشکل از نمایندگان هیئتها با نظارت ادارهٔ امور اتباع و مهاجرین فعالیت میکند.[۱۴۷]
هیئتهای مذهبی مهاجران افغانستانی در ایران به چند دسته تقسیم میشوند:
- دائمی: با ساختار منسجم و فعالیت در تمام مناسبتهای دینی.
- موقت: فعال در ایام محرم.
- نیمهفعال: فقط در مناسبتهای دینی و مذهبی.
- طایفهای/منطقهای: با ماهیت قومی و برگزاری مراسم در مساجد، حسینیهها یا مکانهای اجارهای.
- خانوادگی: در منازل شخصی.[۱۴۸][۱۴۹][۱۵۰]
مدیریت هیئتها بیشتر بر عهدهٔ جوانان است. مخاطبان اصلی سخنرانی و روضه، بزرگسالان و مخاطبان نوحه و سینهزنی، جوانان هستند. زنان و مردان در بخشهای جداگانه حضور دارند، هرچند هیئتهای مستقل زنانه بهویژه در سطح خانوادگی نیز وجود دارد. مراسم معمولاً با دعای توسل یا زیارت عاشورا آغاز، با سخنرانی و روضهخوانی ادامه و با نوحهخوانی و سینهزنی پایان مییابد. در برخی هیئتها، منقبتخوانی در وصف پیامبر اسلام و اهلبیت نیز انجام میشود. مناسک ویژهای مانند حضور در منزل علمبردار در روز ششم محرم و انتقال علم به حسینیه در شب هفتم محرم نیز در برخی هیئتها رایج است. پوشش عزاداران معمولاً سیاه است، اما گاهی هنگام سینهزنی، بالاتنه را برهنه میکنند. نذورات و پذیراییها بیشتر بهصورت غذاها و نوشیدنیهای رایج در ایران است، اما در هیئتهای خانوادگی، غذاهای سنتی افغانستانی نیز سرو میشود. تحقیقات نشان میدهد که مناسک سنتی افغانستانی مانند علمکشی، دعوت از هیئتهای دیگر، منقبتخوانی، سبک مداحی و نوع پوشش، جای خود را به مناسک رایج در هیئتهای ایرانی داده است. دیدگاههای تبعیضآمیز در جامعهٔ میزبان از چالشهای اصلی هیئتهای مذهبی مهاجرانی افغانستانی در ایران است. [۱۵۱]
مراکز ادبی
مراکز ادبی مهاجران افغانستانی در ایران با تربیت نسلهای جدید ادیبان، انتشار آثار مکتوب و برگزاری نشستهای مستمر، نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی، تقویت ادبیات مقاومت و ایجاد پیوندهای فرهنگی میان افغانستان، ایران و تاجیکستان داشتهاند. آنها همچنین با نگاه فراقومی و فراجناحی، بستری برای تضارب آراء و رشد ادبیات مهاجرت فراهم کردهاند. فعالیتهای ادبی مهاجران افغانستانی در ایران از اوایل دههٔ ۱۳۶۰ش در مشهد آغاز شد. در ۱۳۶۳ش، شاعران هراتی مقیم مشهد مجمعی فرهنگی در گلشهر ایجاد کردند و بهتدریج جوانان مهاجر به شعر و ادبیات روی آوردند. مجموعههایی چون «ضریح آفتاب» و سپس «هوای حرم»، «نافلهٔ باران» و «فصل فراق» نخستین آثار منتشرشده بودند که نسل جدید را به ادبیات ترغیب کرد.[۱۵۲] این روند به تأسیس دفتر ادبیات افغانستان در حوزهٔ هنری مشهد (۱۳۷۱ش) انجامید[۱۵۳] و سپس مجلهٔ ادبی «دُرّ دری» (۱۳۷۶ش) منتشر شد که در ۱۳۸۰ش به تأسیس «مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری» انجامید.[۱۵۴]
مؤسسه فرهنگی دُرّ دَری
مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری با اهدافی چون احیای هویت ملی، دفاع از آزادی بیان و ترویج مطبوعات حرفهای، فعالیت خود را از مشهد آغاز کرد و شعبههایی در کابل و استرالیا داشت.[۱۵۵] انتشار فصلنامههای «دُرّ دری»،[۱۵۶] «خط سوم» و «دُرّ دری ۲»،[۱۵۷] پژوهش در حوزهٔ ادبیات عامهٔ هزاره، انتشار حدود ده مجموعه شعر و داستان، برگزاری بیش از دو هزار جلسهٔ نقد شعر و داستان[۱۵۸] و برگزاری ویژهبرنامههای متعدد از فعالیتهای این مؤسسه بوده است.[۱۵۹] این مؤسسه با نگاه فراقومی، تأثیر زیادی بر ادبیات مهاجرت داشته و بسیاری از نشریات و کانونهای ادبی بعدی از آن الهام گرفتهاند.[۱۶۰][۱۶۱][۱۶۲]
دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان
دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان در ۱۳۷۰ش با هدف جریانسازی ادبیات مقاومت، در مشهد تأسیس شد. اعضای اولیه شامل محمدکاظم کاظمی، سید اسحاق شجاعی و سید ابوطالب مظفری بودند.[۱۶۳][۱۶۴][۱۶۵] این دفتر در بخشهای شعر، داستان، خاطرات جهاد و ادبیات کودک فعالیت داشتط و حدود ۴۰ عنوان کتاب در این حوزهها منتشر کرد.[۱۶۶] جلسات هفتگی نقد، همکاری با رسانهها، برگزاری همایشها و مسابقات ادبی، انتشار نشریه خبری قاصدک[۱۶۷] و فصلنامه ادبی پیامبر[۱۶۸] و تأسیس شعبههایی در قم و تهران از دیگر فعالیتهای آن بود.[۱۶۹][۱۷۰][۱۷۱] این دفتر نقش مهمی در خلق ادبیات مقاومت و بازنمایی حماسهٔ مردم افغانستان داشت.[۱۷۲]
خانه ادبیات افغانستان
خانهٔ ادبیات افغانستان در ۱۳۸۲ش در تهران تأسیس شد و هدف آن تجمیع فعالیتهای ادبی مهاجران، حمایت از ادیبان و گسترش پیوندهای فرهنگی میان فارسیزبانان بود.[۱۷۳][۱۷۴][۱۷۵] این خانه نشریات تخصصی «فرخار» (شعر)، «روایت» (داستان)[۱۷۶] و «کتابنامه» را منتشر کرده[۱۷۷] و حدود بیست مجموعه شعر و داستان به چاپ رسانده است.[۱۷۸] از برنامههای شاخص آن میتوان به «روایت همدلی»، «سفر کلمات»، «آوای همزبانی» و «از هندوکش تا البرز» اشاره کرد.[۱۷۹] همچنین جشنوارهٔ «قند پارسی» که از ۱۳۸۱ش با نکوداشت شخصیتهای ادبی برگزار میشود، از دستاوردهای این خانه است.[۱۸۰] خانه ادبیات افغانستان شعبههایی در کابل و اصفهان نیز داشته است.[۱۸۱]
کانون ادبی و فرهنگی کلمه
کانون ادبی و فرهنگی کلمه در پاییز ۱۳۸۰ش در قم تأسیس شد تا فعالیتهای ادبی مهاجران را در این شهر سامان دهد.[۱۸۲] این کانون ۱۶ شماره از «ماهنامهٔ کلمه» و نشریهٔ الکترونیکی «دنیای داستان» را منتشر کرده و دورههای آموزشی شعر و داستان برگزار کرده است.[۱۸۳] نشستهای هفتگی نقد،[۱۸۴] ویژهبرنامههایی چون «حلقهٔ ماه» (نقد کتاب)[۱۸۵] و جشنوارههای ادبی ازجمله «شهرزاد و سیمرغ» برای کودکان، از فعالیتهای آن است.[۱۸۶] اعضای این کانون موفق به کسب رتبههای برتر در جشنوارههای متعددی شدهاند[۱۸۷][۱۸۸] و تاکنون بیش از چهل مجموعه کتاب از اعضای آن منتشر شده است.[۱۸۹]
نشریات
حضور گستردهٔ مهاجران افغانستانی در ایران طی چهار دههٔ گذشته، به شکلگیری کانونهای فرهنگی و مطبوعاتی پویا انجامیده است. بر اساس پژوهشها، از ۱۳۵۷ش تا ۱۳۸۶ش، حدود ۲۵۹ عنوان نشریه در ۱۱ شهر ایران منتشر شده که بیشترین تمرکز آن در تهران (۸۷ عنوان)، مشهد (۷۳ عنوان) و قم (۵۵ عنوان) بوده است. روند انتشار این نشریات تحت تأثیر تحولات سیاسی افغانستان قرار داشت؛ بهگونهای که در دورهٔ حکومت کمونیستی (۱۳۵۸–۱۳۷۰ش) با ۱۱۵ عنوان به اوج رسید، در دورهٔ مجاهدین (۱۳۷۱–۱۳۷۵ش) با ۳۵ عنوان کاهش یافت، در دوران طالبان (۱۳۷۶–۱۳۸۰ش) با ۶۰ عنوان رشد کرد و در دورهٔ حکومت جدید (۱۳۸۱–۱۳۸۶ش) با بازگشت روزنامهنگاران، به ۳۹ عنوان رسید. این نشریات ترکیبی از مسائل سیاسی افغانستان و دغدغههای زندگی مهاجران در ایران را پوشش میدادند و با وجود چالشهایی مانند عمر کوتاه، ضعف مالی و کمتوجهی به فضای دیجیتال، در ایجاد پیوند فرهنگی میان دو جامعه، ثبت تاریخ شفاهی و تربیت نسل جدیدی از روزنامهنگاران نقش ایفا کردند.[۱۹۰]
مجله باغ
مجلهٔ باغ، نخستین نشریهٔ تمامرنگی کودکان افغانستان، در سال ۱۳۹۰ش با ۸ صفحه و ۵۰ نسخه آغاز به کار کرد[۱۹۱] و تا اردیبهشت ۱۴۰۱ش، ۷۰ شماره از آن منتشر شد. شمارههای نخست سیاهوسفید بود، اما پس از چند شماره به چاپ رنگی و تعداد صفحات بیشتر تبدیل شد. صاحبامتیاز آن تا شمارهٔ ۶۷، مؤسسهٔ فرهنگی ماه نو و شمارهٔ ۶۹ و ۷۰، بنیاد جاوید بود. محمدسرور رجایی تا شمارهٔ ۶۸ مدیرمسئول بود.[۱۹۲][۱۹۳] محتوای این مجله بر مسائل آموزشی، فرهنگی و اجتماعی کودکان، بهویژه کودکان افغانستانی، متمرکز است و با هدف هویتبخشی و نشاندادن زیباییهای افغانستان، مطالبی متناسب با ذائقهٔ کودکان ارائه میدهد. مخاطبان آن کودکان افغانستانی داخل و خارج از کشور، و همچنین کودکان ایرانی هستند تا با فرهنگ همکلاسیهای خود آشنا شوند.[۱۹۴] این مجله به چندین کشور ارسال میشود[۱۹۵] و نسخهٔ پیدیاف آن نیز بهصورت رایگان در دسترس است.[۱۹۶] زبان آن فارسی معیار است[۱۹۷] و کودکان نیز میتوانند داستان، شعر و خاطرات خود را برای انتشار ارسال کنند.[۱۹۸] این مجله در شانزدهمین دورهٔ نمایشگاه کتاب وین نیز در غرفهٔ ایران توزیع شد.[۱۹۹]
مجله الکترونیک سیندخت
سیندخت، نام زنی خردمند در شاهنامه است که با سیاست و ذکاوت خود از جنگ ایران و توران جلوگیری کرد و زمینهٔ پیوند زال و رودابه را فراهم آورد.[۲۰۰][۲۰۱] این مجلهٔ الکترونیک با الهام از او، به موضوع مهاجرت و روایتهای دختران مهاجر افغانستانی در ایران میپردازد.[۲۰۲][۲۰۳] قالب این مجله روایی است و با زبانی ساده، نگاه دختران افغانستانیِ مهاجر به زندگی را بازتاب میدهد.[۲۰۴] هستهٔ اولیهٔ آن را داستاننویسان ساکن قم تشکیل دادند[۲۰۵][۲۰۶] این مجله در کانال تلگرام بارگذاری شده و نسخهٔ صوتی نیز دارد.[۲۰۷] مجله سیندخت تاکنون با موضوعاتی مانند شوهر خارجی، آشپزی وطنی، عکس یادگاری، همسایه، رفیقبازی، از وطن آمده، فقدان، لذتهای ناچیز و جای امن منتشر شده است.[۲۰۸]
پانویس
- ↑ رضوانی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص175.
- ↑ رضوانی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ صادقی و عباسی شوازی، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، 1395ش، ص120.
- ↑ «موج مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران از چه زمانی شروع سد؟ + فیلم»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاستهای مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.
- ↑ «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتماد آنلاین.
- ↑ خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاستهای مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.
- ↑ خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاستهای مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.
- ↑ خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاستهای مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.
- ↑ «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق.
- ↑ علاءالدینی و میرزایی، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعۀ موردی محلۀ هرندی در تهران»، خرداد 1397، ص8.
- ↑ خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاستهای مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.
- ↑ «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانوادهشان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ نصراصفهانی، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، 1397ش، ص79-209.
- ↑ سعیدی، زندگی در پاورقی؛ تجربة زیستة اتباع افغانستانی در نهاد آموزش و پرورش ایران 1401ش، ص42.
- ↑ «اینکه متخصصان افغانستانی برای اشتغال خود را کارگر ساده معرفی میکنند صحت ندارد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «پوشش بیمۀ سلامت برای یک میلیون و ۲۰۰ هزار تبعه خارجی/ حق بیمۀ اتباع چقدر است؟»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «شرایط کار اتباع بیگانه در ایران اعلام شد»، اطلاعات آنلاین.
- ↑ میرفلاح نصیری و دیگران «سنجش اثر حضور اتباع خارجی در بازار کار کشور»، 1397، ص212-215.
- ↑ حسینپور، «مهاجران و بازار کار»، وبسایت رصدخانة مهاجرت ایران.
- ↑ «نخبگان مهاجر در نشست دیاران از مشکلاتشان چه گفتند؟»، پایگاه خبری انصافنیوز؛ «مشاغل مجاز برای اتباع بیگانه در ایران|مشاغل مجاز برای اتباع افغانی»، وبسایت شمیرانگشت.
- ↑ «توضیحات مدیرکل اتباع خارجی وزارت کار درباره محدودیت شغلی مهاجرین افغانستانی»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «متخصصین افغانستانی در رشتههای مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).
- ↑ «جریمة روزانة بهکارگیری نیروی کار خارجی غیرمجاز، 885 هزار تومان تعیین شد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «دورههای توانمندسازی و حرفهآموزی اتباع افغانی در گلستان برگزار میشود»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «افغانستان بزرگترین سرمآیةگذار خارجی در ایران»، وبسایت بهارنیوز.
- ↑ «نیمی از سرمایهگذاری خارجی کشور مربوط به اتباع افغانستانی است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «20 سرمایهگذار افغانستانی تابعیت جمهوری اسلامی ایران را اخذ کردند»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «سرمایهگذاری ۵۰ میلیون دلاری افغانستان در بندر کاسپین»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «سرمایهگذاری حدود ۳۰۰ میلیارد تومانی افغانستانیها در بورس ایران»، پایگاه خبری تحلیلی شرق.
- ↑ «افغانستانیها صد میلیون دلار در ایران سرمایهگذاری کردند»، خبرآنلاین.
- ↑ نخبة مهاجر افغانستانی که 7 اختراع و 50 کارمند ایرانی دارد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «جایزة بیوتکنولوژی برای نخبة افغانستانی در ایران»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «سرمایهگذاری گستردة اتباع افغانستان در خراسان رضوی»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «چرا آمار خرید و فروش املاک اتباع خارجی در ایران وجود ندارد؟/ مسئول نشر آمار معاملات خارجیها کجاست؟»، اقتصادآنلاین.
- ↑ «هجوم افغانها به بازار اجارهبهای مسکن، افغانستانیها: خانه از ایرانیها پول پیش از ما»، وبسایت تحلیل بازار.
- ↑ رضایی، «راهنمای دریافت وام ودیعه مسکن ویژه مستأجران»، وبسایت رده.
- ↑ علیرضا، «سرگردانی مستأجران چند فرزند در رهن خانه»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «افغانستانیها در ایران کمتر از ایرانیان اجاره میپردازند/ اتباع اجارهخانه را ناعادلانه کردهاند + فیلم»، وبسایت خبری و اطلاعرسانی رکنا.
- ↑ پروسنان، «اکثریت شاغلین افغانستانی در ایران بیمه نیستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «مهاجرین افغانستانی آسیبپذیر رایگان بیمه میشوند»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ میرزایی، «انسانشناسی پزشکی: پیشگیری و درمان در بین مهاجران افغانستانی»، 1397ش، ص37.
- ↑ خودکار، «سرعت فرزندآوری افغانستانیها در ایران؛ حداقل دو برابر ایرانیان /نزدیک یک میلیون افغانستانی نیازمند امکانات تحصیلی»، پایگاه خبری و اطلاعرسانی رکنا.
- ↑ [۱]«تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر.
- ↑ «تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر.
- ↑ «جزییات کامل طرح تمدید اعتبار و روادید گذرنامههای خانواری در ایران»، وبسایت افغانایرکا.
- ↑ «کاهش هزینه صدور گذرنامه افغانها در ایران»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «ثبت نام کارت کارگری اتباع»، وبسایت سامانهها.
- ↑ [۲]«تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر.
- ↑ میرزایی، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، 1397ش، ص66.
- ↑ میرزایی، «انسانشناسی پزشکی: پیشگیریودرمان سنتی در بین مهاجرانافغانستانی»، 1397ش، ص38.
- ↑ «مشاغل مجاز برای اتباع بیگانه در ایران|مشاغل مجاز برای اتباع افغانی»، وبسایت شمیرانگشت.
- ↑ نصراصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص73.
- ↑ ارژنگ، «نداشتن امنیت شغلی؛ حق انتخاب را از مهاجران میگیرد»، وبسایت روزنامة صبحکابل.
- ↑ موسوی، «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران، وبسایت دیاران.
- ↑ هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.
- ↑ «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران»، وبسایت روزنامة شرق.
- ↑ هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.
- ↑ کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دستمزدی خانگی»، 1398ش، ص128-129.
- ↑ کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دستمزدی خانگی»، 1398ش، ص114.
- ↑ هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.
- ↑ کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دستمزدی خانگی»، 1398ش، ص124-130.
- ↑ هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.
- ↑ «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وبسایت میدان.
- ↑ «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وبسایت میدان.
- ↑ هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.
- ↑ هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.
- ↑ علاءالدینی و رحیمی، «زنان مهاجر افغانستان در تهران: تجربههای زیسته و دسترسی به امکانات»، 1401ش، ص12.
- ↑ «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وبسایت میدان.
- ↑ علاءالدینی و رحیمی، «زنان مهاجر افغانستان در تهران: تجربههای زیسته و دسترسی به امکانات»، 1401ش، ص25.
- ↑ «80 درصد کودکان کار گلستان تبعۀ افغانستان هستند/ از کودکان کار خرید نکنید»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «سازمان بهزیستی ایران: بیشتر کودکان خیابانی از اتباع افغانستانی هستند»، خبرگزاری فارس.
- ↑ مصطفوی، «کودک کار کیست؟»، وبسایت مجلۀ نخل.
- ↑ پیرخندان و دیگران، «گونهشناسی کار کودکان و آسیبهای ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران»، 1400ش، ص125.
- ↑ موسوی، «وضعیت کودکان کار افغانستانی در ایران؛ پیدای پنهان»، وبسایت دیاران.
- ↑ «تحصیل کودکان مهاجر، برای ایران یک فرصت بزرگ است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ رضوانی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ احمدینیا، «حق تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی ساکن ایران»، وبسایت شهرآرا نیوز.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامه شرق.
- ↑ رضایی، «ایران از چالشهای ثبتنام دانشآموزان مهاجر گزارش میدهد: ابتاع تازهوارد پشت درهای کلاس درس»، وبسایت روزنامۀ ایران.
- ↑ « پانصدو بیست و هفت هزار دانشآموز اتباع خارجی در ایران تحصیل میکنند/فعالیت ۲۲ مدرسه ویژه اتباع»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «شرایط ثبتنام دانشآموزان اتباع اعلام شد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامه شرق.
- ↑ بهنیا و محمودیان، «حق آموزش کودکان پناهندۀ افغان در ایران در پرتو نظام حقوق بینالملل ناظر بر پناهندگی»، 1401ش، ص332.
- ↑ «تحصیل ۶۷۰ هزار دانشآموز اتباع افغانستانی/۹۶ درصد هزینهها را ایران میپردازد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «تحصیل 614 هزار دانشآموز اتباع در ایران»، رزنامۀ اعتماد.
- ↑ «یک میلیون دانشآموز افغانستانی در ایران»، وبسایت سلامت نیوز.
- ↑ بهنیا و محمودیان، «حق آموزش کودکان پناهندۀ افغان در ایران در پرتو نظام حقوق بینالملل ناظر بر پناهندگی»، 1401ش، ص332-333.
- ↑ جا ماندن کودکان مهاجر از قطار تحصیل»، وبسایت روزنامۀ پیام ما.
- ↑ اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، 1395ش، ص72.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.
- ↑ احمدینیا، «حق تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی ساکن ایران»، وبسایت شهرآرا نیوز.
- ↑ «مهاجران ثبت نام میشوند اما مدارس ظرفیت ندارند»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.
- ↑ اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، 1395ش، ص72.
- ↑ افتخار، «بحران هویتی، مانع تحصیل کودکان مهاجر»، وبسایت پیام ما.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.
- ↑ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.
- ↑ . «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ . «نقش مدارس خودگردان در تحصیل کودکان افغانستانی در ایران»، نسیم آنلاین.
- ↑ . پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا میروند؟»، وبسایت روزنامۀ شرق.
- ↑ . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ . پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا میروند؟»، وبسایت روزنامۀ شرق.
- ↑ . «مدارس خودگران تلاشی برای ادامۀ تحصیل دانشآموزان بدون مدرک شناسایی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ . «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار میآید؟»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ . «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ . هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیهای بودن»، 1386ش، ص41.
- ↑ . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار میآید؟»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ . هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیهای بودن»، 1386ش، ص24، 45، 50 و 52.
- ↑ . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ . هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیهای بودن»، 1386ش، ص24، 34 و 41-42.
- ↑ . نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص77.
- ↑ . نصر اصفهانی، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، 1397ش، ص79-209.
- ↑ «شرایط کار اتباع بیگانه در ایران اعلام شد»، اطلاعات آنلاین.
- ↑ . «دانشجویان افغان مقیم ایران و مشکلات تحصیل»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ . عباسی و چیتساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، بیتا، ص14.
- ↑ . عباسی و چیتساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، بیتا، ص8-17.
- ↑ . « درآمد ریالی، شهریه دلاری/ انصراف دانشجویان از رؤیای پزشکی»، وبسایت خبرنگاران دانشجویی ایران.
- ↑ . «تبدیل پرداخت شهریه ارزی به ریالی ویژه دانشجویان افغان/ کاهش شهریه دانشجویان»، وبسایت خبرگزاری فارس.
- ↑ . عباسی و چیتساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دورة روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، بیتا، ص16.
- ↑ . عباسی و چیتساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دورة روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، بیتا، ص60-62.
- ↑ . عباسی و چیتساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، بیتا، ص22 و 30.
- ↑ . صالحی، «دهه هفتادیهای افغانستانی گل کاشتند»، وبسایت روزنامة خراسان؛ «آمار دانشجویان مهاجردر ایران به تفکیک مقطع تحصیلی»، وبسایت آفاق.
- ↑ . «تبدیل پرداخت شهریة ارزی به ریالی ویژة دانشجویان افغان/ کاهش شهریه دانشجویان»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «متخصصین افغانستانی در رشتههای مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، وبسایت خبرگزاری صدای افغان (آوا).
- ↑ . «افتخارآفرینی مهاجرین افغانستانی در رقابتی از جنس ماکارونی»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ . «چالشهای دانشجویان افغانستانی در دانشگاههای ایران»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ . حقیقتطلب، «اختراعات این دختر مهاجر تهران را نجات میدهد»، وبسایت دیاران.
- ↑ . «ثبت دومین اختراع جوان افغانستانی در ایران»، خبرگزاری پیام آفتاب.
- ↑ . «جایزة بیوتکنولوژی برای نخبة افغانستانی در ایران»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ آقاجانی، «موفقیت نخبگان مهاجر افغانستان در آموزش عالی ایران؛ فرصتها و چالشها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی وزرات علوم، تحقیقات و فناوری.
- ↑ . «گزارش جشن فارغ التحصیلان بازگشته از ایران»، شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ . «شکردخت جعفری: از دشواریهای مهاجرت تا کارنامة درخشان علمی»، وبسایت مهاجرنیوز.
- ↑ . نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص70.
- ↑ میرزایی، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، 1396ش، ص54-57؛ «رشتهها و مناطق ممنوعه برای دواطلبان اتباع غیرایرانی»، وبسایت سنجش.
- ↑ . نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص73.
- ↑ . عباسی و چیتساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، بیتا، ص16.
- ↑ . نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص76.
- ↑ «1000 هیئت مذهبی افغانستانی در ایران فعالیت میکنند»، خبرگزاری مهر.
- ↑ ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانیهای مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص188 و 212.
- ↑ «برگزاری اولیننشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «فعالیت 250 هیئت عزاداری از اتباع در قم / شرایط ثبت هیئات مذهبی»، وبسایت شهر 20.
- ↑ «انتخابات مجمع هماهنگی هیئتهای مذهبی مهاجرین افغانستانی مقیم مشهد برگزار شد»، وبسایت خبربان.
- ↑ ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانیهای مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.
- ↑ «برگزاری اولیننشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ مجدالاشرفی، «هیئت مذهبی چیست؟ مدیر هیئت کیست؟»،پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانیهای مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.
- ↑ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی، 1381ش، ج3، ص64-65.
- ↑ «پنجرهٔ آفتابی»، فصلنامهٔ پیامبر، شمارهٔ 1، 1377ش، ص18؛ خاوری، سنگ ملامت، 1376ش، ص5؛ شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص4.
- ↑ کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، مجلهٔ شعر، 1373ش، ص14؛ کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلهٔ سوره، 1384ش، ص121؛ مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78؛ سعیدی، «همهٔ سنگها را به سوی من پرتاب کنید!»، گلبانگ، 1376ش، ص3.
- ↑ مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص7 و 78.
- ↑ خاوری، «شرح پریشانی ما»، در دری، 1380ش، ص25.
- ↑ مظفری، «بار دیگر ما به قصه آمدیم»، در دری، شماره 14، بهار 1393ش، ص6.
- ↑ مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78.
- ↑ «شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد»، خبرگزاری ایبنا.
- ↑ حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصلنامه ادبیات معاصر، 1395ش، ص212؛ حسینزاده، «انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی»، وبسایت مشهد چهره.
- ↑ مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص8.
- ↑ مظفری، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص18 و 170.
- ↑ کاظمی، «کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص23؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.
- ↑ «عشق این سالها»، 1377ش، ص3
- ↑ «خوش طابفهایم هرچه هستیم»، 1380ش، ص56.
- ↑ «پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.
- ↑ «قاصد»، خبرنامهٔ قاصد، 1372ش، ص2.
- ↑ «رکعت اول»، 1377ش، ص2.
- ↑ «پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18-21.
- ↑ «جنگ ادبی در دری»، 1376ش، ص160؛ پیام، «گزارش کوتاهی از جُنگ ادبی در دری»، 1375ش، ص8.
- ↑ کاظمی، «دری دری و دیگر انجمنهای مهاجران افغانستانی در ایران»، 1388ش، ص48.
- ↑ «عشق این سالها»، 1377ش، ص3.
- ↑ خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص2.
- ↑ دهقان، فکر تأسیس خانهٔ ادبیات افغانستان از دغدغههای نسل دوم فرهنگیان مهاجر شکل گرفت»، وب سایت پانا.
- ↑ حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصلنامهٔ ادبیات معاصر، 1395ش، ص192؛ یعقوبی، «خانهٔ ادبیات افغانستان»، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص138.
- ↑ خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص19.
- ↑ «ویژهنامهٔ کتاب افغانستان به شماره 23 و 24 رسید»، وبسایت خانهٔ کتاب افغانستان.
- ↑ خانهٔ ادبیات افغانستان، ویژهنامه هشتمین جشنواره قند پارسی، 1394ش، ص40.
- ↑ خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص 13 و 17.
- ↑ خانهٔ ادبیات افغانستان، ویژهنامه هشتمین جشنواره قند پارسی، 1394ش، ص37؛ خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص3.
- ↑ خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص10 و 14.
- ↑ کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژهنامهٔ جشن پانزدهسالگی کلمه، 1395ش، ص8.
- ↑ کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژهنامهٔ جشن پانزدهسالگی کلمه، 1395ش، ص77-78.
- ↑ گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وبسایت بامیان نیوز. «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وبسایت تهران پرس.
- ↑ گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وبسایت بامیان نیوز. «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وبسایت تهران پرس.
- ↑ گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وبسایت بامیان نیوز؛ «سومین جشنواره ادبی کلمه برگزار میشود»، شفقنا افغانستان.
- ↑ رهیاب و مظفری، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص220؛ «جشن کلمات» به مناسب ۱۵ سالگی فعایتهای «کانون ادبی فرهنگی کلمه» در قم برگزار شد»، شفقنا افغانستان.
- ↑ گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وبسایت بامیان نیوز.
- ↑ کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژهنامهٔ جشن پانزدهسالگی کلمه، 1395ش، ص109؛ گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وبسایت بامیان نیوز.
- ↑ محرابی، سه دهه با مطبوعات فارسیزبان مهاجران افغانستانی در جهان (1387-1357)، ۱۳۸۹ش، ص۴۰–۳۵.
- ↑ «جشن سهسالگی «باغ»، از آرزوی حذف مرزهای فرهنگی ایران و افغانستان تا شعرخوانی کودکانه»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ « باغ ماهنامۀ کودکان و نوجوانان افغانستان»، وبلاگ مجلۀ باغ.
- ↑ «نشریه باغ (مجله کودکان و نوجوانان افغانستان) سه ساله شد»، پایگاه خبری شفقنا.
- ↑ «50 کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاعرسانی صبح زاگرس.
- ↑ ««باغ» نشریهای برای کودکان افغانستان»، وبلاگ نشریات کودک و نوجوان (گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک).
- ↑ « باغ ماهنامۀ کودکان و نوجوانان افغانستان»، وبلاگ مجلۀ باغ.
- ↑ «50 کشور مخاطب نشریه کودکانافغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاعرسانی صبح زاگرس.
- ↑ «شمارۀ 20 ماهنامه باغ منتشر شد»، وبسایت انجمن حامی.
- ↑ «آنچه در نمایشگاه کتاب وین گذشت/حضور پررنگ ایران در چهارمین دوره»، خبرگزاری مهر.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، «منوچهر: بخش17»، وبسایت گنجور.
- ↑ رسا، سیندخت؛«روایتهایی از دخترانی که مهاجر، زاده میشوند»، وبسایت مدنیت.
- ↑ بنییعقوب، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وبسایت دیاران.
- ↑ امیری، مجلهٔ الکترونیکی سیندخت، ص4.
- ↑ بنییعقوب، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وبسایت دیاران.
- ↑ رسا، «سیندخت؛ روایتهایی از دخترانی که مهاجر، زاده میشوند»، وبسایت مدنیت.
- ↑ «روی پوست عادت | داستان کوتاهی از معصومه امیری»، وبسایت شهرستان ادب.
- ↑ بنییعقوب، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وبسایت دیاران.
- ↑ رسا، «سیندخت؛ روایتهایی از دخترانی که مهاجر، زاده میشوند»، وبسایت مدنیت.
منابع
- «آسیبهای طلاق برمردان، زنان و کودکان»، وبسایت مؤسسهٔ روانشناسی دکتر فرزاد طباطبائی، تاریخ بازدید: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
- آقاجانی، مصطفی، «موفقیت نخبگان مهاجر افغانستان در آموزش عالی ایران؛ فرصتها و چالشها»، وبسایت پژوهشکدة مطالعات راهبردی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تاریخ درج مطلب: ۲۷ خرداد ۱۳۹۷ش.
- «آمار دانشجویان مهاجر در ایران به تفکیک مقطع تحصیلی»، وبسایت آفاق، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «آنچه در نمایشگاه کتاب وین گذشت/ حضور پررنگ ایران در چهارمین دوره»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۵ش.
- «اثرات مثبت طلاق برای کودکان»، وبسایت کودکان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳م.
- اخوانفرد و دیگران، «تکلیف بر رعایت حق آموزش در حقوق اسلام و مقررات حقوق بشر»، فصلنامهٔ علمی و پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلام، سال هشتم، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۴ش.
- ارژنگ، مجیب، «نداشتن امنیت شغلی؛ حق انتخاب را از مهاجران میگیرد»، وبسایت روزنامة صبحکابل، تاریخ درج مطلب: ۶ آگوست ۲۰۱۹م.
- اسماعیلپور، م، «گلبانگ»، دانشنامه ادب فارسی، ۱۳۸۱ش.
- اصفهانی، آرشنصیر و حسینی، حسن، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، فصلنامهٔ راهبردی اجتماعی فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ بیستم، پاییز ۱۳۹۵ش.
- افتخار، نازنین، «بحران هویتی، مانع تحصیل کودکان مهاجر»، وبسایت پیام ما، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۲ش.
- «افتتاح خانهٔ ادبیات افغانستان»، فصلنامهٔ خط سوم، شمارهٔ سه و چهار، بهار و تابستان ۱۳۸۲ش.
- «افتخارآفرینی مهاجرین افغانستانی در رقابتی از جنس ماکارونی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۶، اسفند ۱۳۹۴ش.
- «افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی نرخ طلاق»، وبسایت شیعه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۰ش.
- «افزایش ۵۰ درصدی قیمت تمدید و صدور پاسپورت افغانستان در ایران/ انصار: مسئول تعیین نرخ، وزارت امور خارجه است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین/حمل ۱۴۰۲ش.
- «افغانستان بزرگترین سرمایهگذار خارجی در ایران»، بهارنیوز، ۱۷ مهر ۱۴۰۱ش.
- «افغانستانیها در ایران کمتر از ایرانیان اجاره میپردازند/ اتباع اجارهخانه را ناعادلانه کردهاند»، پایگاه خبری و اطلاعرسانی رکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۱ش.
- «افغانستانیها صد میلیون دلار در ایران سرمایهگذاری کردند»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۰ش.
- امیری، معصومه، مجلهٔ الکترونیکی سیندخت، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۹۸ش.
- اوژولیده، علیاصغر، «نقش هیئات مذهبی در راهبرد فرهنگ دینی جوانان»، وبسایت جامعهشناسان جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۸ش.
- «انتخابات مجمع هماهنگی هیئتهای مذهبی مهاجرین افغانستانی مقیم مشهد برگزار شد»، وبسایت خبربان، تاریخ مراجعه ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «اینکه متخصصان افغانستانی برای اشتغال خود را کارگر ساده معرفی میکنند صحت ندارد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۵ش.
- «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانوادهشان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «باغ ماهنامه کودکان و نوجوان افغانستان، شماره اول»، وبلاگ مجلهٔ باغ، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۰ش.
- «باغبان مهربان کلمات»، وبسایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۰ش.
- «باغ نشریهای برای کودکان افغانستان»، وبلاگ نشریات کودک و نوجوان (گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک)، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۸ش.
- باریکانی، محمد، «افغانستان کوچک در سرزمین یاقوتهای سرخ»، روزنامهٔ همشهری، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
- بلخی، سید میرزاحسین و دیگران، سوره بچههای مسجد، شماره ۴۴، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش.
- بلخی، میلاد، «ستارهای که افول نمیکند»، تلاوه، پیششماره ۴، ۱۳۷۴ش.
- بنییعقوب، ترانه، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وبسایت دیاران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۰ش.
- بهنیا، مسیح و محمودیان، ساناز، «حق آموزش کودکان پناهندهٔ افغان در ایران در پرتو نظام حقوق بینالملل ناظر بر پناهندگی»، مجلهٔ حقوق بینالمللی، شمارهٔ ۶۶، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- پروسنان، امیر، «اکثریت شاغلین افغانستانی در ایران بیمه نیستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۸ش.
- پویان، اعظم، «کودکان جامانده از مهر کجا میروند؟»، وبسایت روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۶ش.
- پیام، علی، «گزارش کوتاهی از جُنگ ادبی در دری»، گلبانگ، شماره ۵، ۳۰ حوت (اسفند) ۱۳۷۵ش.
- «بررسی عوامل افزایش آمار طلاق میان مهاجران افغانستانی در شرایط کرونایی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ بازدید: ۱ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «برگزاری اولیننشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- «پانصدوبیستوهفت هزار دانشآموز اتباع خارجی در ایران تحصیل میکنند/فعالیت ۲۲ مدرسه ویژه اتباع»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج ملطب: ۱۷ اردبهشت ۱۴۰۱ش.
- «پنجاه کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاعرسانی صبح زاگرس، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مرداد ۱۳۹۶ش.
- «پنجرهٔ آفتابی»، فصلنامهٔ پیامبر، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۷ش.
- «پوشش بیمة سلامت برای یک میلیون و ۲۰۰ هزار تبعة خارجی/ حق بیمة اتباع چقدر است؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «تبدیل پرداخت شهریه ارزی به ریالی ویژه دانشجویان افغان/ کاهش شهریه دانشجویان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
- «تحصیل ۶۱۴ هزار دانشآموز اتباع در ایران»، وبسایت اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «تحصیل ۶۷۰ هزار دانشآموز اتباع افغانستانی/۹۶ درصد هزینهها را ایران میپردازد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسنفد ۱۴۰۱ش.
- «تحصیل کودکان مهاجر، برای ایران یک فرصت بزرگ است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۱ش.
- «تعرفة صدور پروانة کار اتباع خارجی در سال ۱۴۰۲ش اعلام شد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «تعرفة کارت آمایش ۱۷ و هویت ۱۶ اتباع خارجی اعلام شد»، وبسایت شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۱ش.
- «تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
- «ثبت دومین اختراع جوان افغانستانی در ایران»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۱ش.
- «ثبتنام کارت کارگری اتباع»، وبسایت سامانهها، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «جا ماندن کودکان مهاجر از قطار تحصیل»، روزنامهٔ پیام ما، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر۱۴۰۲ش.
- «جایزة بیوتکنولوژی برای نخبة افغانستانی در ایران»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۳۹۶ش.
- «جریمة روزانة بهکارگیری نیروی کار خارجی غیرمجاز، ۸۸۵ هزار تومان تعیین شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «جزئیات کامل طرح تمدید اعتبار و روادید گذرنامههای خانواری در ایران»، وبسایت افغانایرکا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۳۹۹ش.
- «جشن سهسالگی «باغ»، از آرزوی حذف مرزهای فرهنگی ایران و افغانستان تا شعرخوانی کودکانه»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۳ش.
- «جشن کلمات» به مناسب ۱۵سالگی فعایتهای «کانون ادبی فرهنگی کلمه» در قم برگزار شد»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۳۹۵ش.
- «جُنگ ادبی در دری»، فصلنامهٔ در دری، شماره ۳ و ۴، ۱۳۷۶ش.
- جوادی، قاسم و موسوی، محمدجمال، «سیرتاریخی عزاداریهای حسینی در افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش.
- جوادی، قاسم و موسوی، محمدجمال، «مراسم عاشورا در کابل»، فصلنامهٔ شیعهشناسی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴۵، بهار ۱۳۹۳ش.
- «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش
- . «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «چالشهای دانشجویان افغانستانی در دانشگاههای ایران»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «چرا آمار خرید و فروش املاک اتباع خارجی در ایران وجود ندارد؟ / مسئول نشر آمار معاملات خارجیها کجاست؟»، اقتصادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۹۹ش.
- حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- حسینپور، میترا، «مهاجران و بازار کار»، بیتا، وبسایت رصدخانة مهاجرت ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- حسینزاده، آزیتا، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وبسایت مشهد چهره، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
- حقیقتطلب، پیمان، «اختراعات این دختر مهاجر تهران را نجات میدهد»، وبسایت دیاران، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۳۹۷ش.
- حقیقتطلب، پیمان، «فراز و فرودهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، در بخش دوم وبینار آموزش کودکان مهاجر در دنیای جدید، گروه مطالعات جوانان مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر، ۱۴۰۰ش.
- حقیقتیان، منصور و دیگران، «سنخشناسی طلاق و پیامدهای اجتماعی آن (مطالعهٔ موردی زنان مطلقهٔ تحت پوشش کمیتهٔ امداد امام خمینی استان چهار محال و بختیاری»، فصلنامهٔ جامعهشناسی کابردی، سال بیستونهم، شمارهٔ دوم، تابستان ۱۳۹۷ش.
- «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وبسایت تهرانپرس، تاریخ بازدید: ۲۷ فروردین ۱۴۰۳ش.
- حیدربیگی، حسین، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصلنامه ادبیات معاصر، کابل، ۱۳۹۵ش.
- خانه ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، تهران، خانه ادبیات افغانستان، ۱۴۰۰ش.
- خانه ادبیات افغانستان، ویژه نامه هشتمین جشنواره قند پارسی، تهران، خانه ادبیات افغانستان، ۱۳۹۴ش.
- خاوری، جواد، «سنگی در برکه»، مجلهٔ ادبیات داستانی، شماره ۱۹، ۱۳۷۳ش. خاوری، جواد، شرح پریشانی ما، در دری، شماره ۱۳، پاییز ۱۳۸۰ش.
- خاوری، جواد، علی، پیام، سنگ ملامت، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۶.
- خدادوست، علی و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاستهای مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، فصلنامهٔ علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی، شمارهٔ ۲۶، ۱۴۰۱ش.
- خودکار، محمدحسین، «سرعت فرزندآوری افغانستانیها در ایران؛ حداقل دو برابر ایرانیان/ نزدیک یک میلیون افغانستانی نیازمند امکانات تحصیلی»، پایگاه خبری و اطلاعرسانی رکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «خوش طایفهایم هرچه هستیم»، فصلنامهٔ در دری، شماره ۱۳، ۱۳۸۰ش.
- «دانشجویان افغان مقیم ایران و مشکلات تحصیل -۱»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۳۹۷ش.
- داوری، مهین، «همسایه هم مدرسه را دوست دارد»، آتیه آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر، ۱۴۰۰ش.
- «درآمد ریالی، شهریة دلاری/ انصراف دانشجویان از رؤیای پزشکی»، وبسایت خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
- در گفتگویی با محمدکاظم کاظمی؛ شعر مهاجرت و مؤسسه در دری، وبسایت روزنامه ۸ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۱ قوس (آذرماه) ۱۳۸۸ش.
- «دورههای توانمندسازی و حرفهآموزی اتباع افغانی در گلستان برگزار میشود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- دهقان، صادق، «فکر تأسیس خانه ادبیات افغانستان از دغدغههای نسل دوم فرهنگیان مهاجر شکل گرفت»، وب سایت پانا، تاریخ درج مطلب ۹ آذرماه ۱۴۰۰ش.
- رسا، نجمه، «سیندخت؛ روایتهایی از دخترانی که مهاجر، زاده میشوند»، وبسایت مدنیت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۹ش.
- «رشتهها و مناطق ممنوع برای تحصیل اتباع خارجی»، وبسایت خبری اختبار، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۰ش.
- «رشد تصاعدی آمار طلاق در بین مهاجران افغانستانی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۵ش.
- رضایی، رضا، «راهنمای دریافت وام ودیعه مسکن ویژه مستأجران»، وبسایت رده (بررسی و مقایسه خدمات بانکی و مالی)، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- رضوانی، مرتضی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۲ش.
- رهیاب، سیدحسین و مظفری، ابوطالب، کتاب سال مهاجرین، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانیهای مقیم ایران، ۱۳۹۴ش.
- «روابط ایران و افغانستان از منظر آموزش کودکان پناهنده و آواره»، وبسایت دیپلماسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «روی پوست عادت | داستان کوتاهی از معصومه امیری»، وبسایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش.
- «سرمایهگذاری ۵۰ میلیون دلاری افغانستان در بندر کاسپین»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۲ش.
- «سرمایهگذاری حدود ۳۰۰ میلیارد تومانی افغانستانیها در بورس ایران»، پایگاه خبری تحلیلی شرق، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «سرمایهگذاری گستردة اتباع افغانستان در خراسان رضوی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۱ش.
- سعیدی، سعیده، زندگی در پاورقی؛ تجربة زیستة اتباع افغانستانی در نهاد آموزش و پرورش ایران، تهران، موسسة مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۴۰۱ش.
- سعیدی، محمدشریف، «همهٔ سنگها را به سوی من پرتاب کنید!»، گلبانگ، شمارهٔ ۲۴، ۴ جدی (دیماه) ۱۳۷۶ش.
- «سوالات متداول پیرامون بیمه سلامت برای پناهندگان»، وبسایت آژانس پناهدگان سازمان ملل متحد، تاریخ بازدید: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «سومین جشنواره ادبی کلمه برگزار میشود»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مردادماه ۱۳۹۷ش.
- «سیوچهارمین شماره ماهنامه «باغ» کودکان افغانستان منتشر شد»، پایگاه تحلیل و اطلاعرسانی فرهنگ و علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۳ش.
- «شرایط ثبت نام دانش آموزان اتباع اعلام شد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- «شرایط کار اتباع بیگانه در ایران اعلام شد»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۳ش.
- شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، تهران، حوزهٔ هنری، ۱۳۷۵ش.
- شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مهرماه ۱۴۰۲ش.
- شمسایینیا، مریم، «دانشجویان عراقی در صدر جدول دانشجویان بینالملل/ مشکلات اقامت دانشجویان غیر ایرانی حل میشود»، وبسایت ایسکانیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «شکردخت جعفری: از دشواریهای مهاجرت تا کارنامة درخشان علمی»، وبسایت مهاجرنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دسامبر ۲۰۱۹م.
- «شمارهٔ ۲۰ ماهنامه باغ منتشر شد»، وبسایت انجمن حامی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
- صادقی، حمیدرضا، «آموزش چیست و چه تغییری در باور نسبت بهآموزش باید ایجاد شود؟»، وبسایت آموزش فکرمحور، تاریخ درج مطلب: ۱ می ۲۰۱۷م.
- صادقی، رسول، عباسی شوازی، محمدجلال، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، دو فصلنامه مطالعات جمعیتی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
- صالحی، سارا، «دهة هفتادیهای افغانستانی گل کاشتند»، وبسایت روزنامة خراسان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۷ش.
- صفری، روحالله و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۲ش.
- ظریف پویا، محمدمحسن و صدر نبوی، فاطمه، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانیهای مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، نامهٔ انسانشناسی، سال هفتم، شمارهٔ ۳۱، پایز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- «طلاق اتباع افغان در ایران»، وبسایت مؤسسهٔ حقوقی دادفران مهرپاو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- «طلاق اتباع خارجی در ایران»، وبسایت مشاورهٔ حقوقی دنیا، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «طلاق از طرف زن»، وبسایت گروه وکلای دادگستری راجویان عدالت، تاریخ بازید: ۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «طلاق چیست؟ تعریف دقیق طلاق و بررسی کامل انواع طلاق در ایران»، وبسایت مشهور، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
- «طلاق زن ایرانی از مرد افغانی»، وبسایت عدلجو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۱ش.
- «طلاق و تأثیرات آن در زندگی شخصی و اطرافیانش»، وبسایت مجلهٔ سلامتی، تاریخ بازدید: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
- عباسی، حمزه و چیتساززاده، امیرحسین، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دورة روزانه (بیتوجهی به سیاستهای گزینشی مهاجرت)»، تهیه و تنظیم: برنامهٔ آفاق (برنامهای با همکاری پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه صنعتی شریف و انجمن دیاران)، بیتا.
- عبدلزاده، جواد، «راهکارهایی برای پیشرفت هیئتهای مذهبی»، وبلاک ایستگاه اندیشه، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «عشق این سالها»، فصلنامهٔ پیامبر، شماره ۱، ۱۳۷۷ش.
- «قاصد»، خبرنامهٔ قاصد، مشهد، دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان، ۱۳۷۲ش.
- علاءالدینی، پویا و رحیمی، مریم، «زنان مهاجر افغانستان در تهران: تجربههای زیسته و دسترسی به امکانات»، مجلهٔ پژوهشهای انسانشناسی ایران، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ پیاپی ۲۳، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- علیرضا، «سرگردانی مستأجران چند فرزند در رهن خانه»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۹ش.
- فردوسی، شاهنامه، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱.
- فیاض، محمداسحاق، «رفیق روسیام»، هفته نامه وحدت، ۱۳۶۹ش.
- فیاض، محمدحسین، «ادبیات مقاومت»، دانشنامهٔ هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۷ش.
- قاسمی، امینالله، «آسیبشناسی و تبعات منفی طلاق و فروپاشی خانواده در جامعه»، فصلنامهٔ علمی رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دورهٔ سوم، شمارهٔ ششم، بهار ۱۴۰۰ش.
- «کارکردهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۷ش.
- کاظمی، سیمین، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دستمزدی خانگی»، نامهٔ انجمن جمعیتشناسی ایران، سال چهاردهم، شمارهٔ ۲۸، پایز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، مجلهٔ شعر، ۱۳۷۳ش.
- کاظمی، محمدکاظم، «در دری و دیگر انجمنهای مهاجران افغانستانی در ایران»، مجلهٔ شعر، شماره ۶۸، زمستان ۱۳۸۸ش.
- کاظمی، محمدکاظم، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلهٔ سوره، ۱۳۸۴ش.
- کاظمی، محمدکاظم، «کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی»، مجلهٔ شعر، شماره ۱۴، ۱۳۷۳ش.
- کاظمی، محمدکاظم، روزنه، مشهد، ادارهٔ کل آموزش و پرورش خراسان، ۱۳۷۲ش.
- کاظمی، محمدکاظم، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، مجلهٔ شعر، ۱۳۷۳ش.
- کاظمی، محمدکاظم، مؤسسه دُر دری افغانستان ده ساله شد، وبسایت بیبیسی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۸۷ش.
- کانون ادبی، فرهنگی کلمه، اساسنامهٔ کانون کلمه، قم، کانون کلمه، ۱۴۰۳ش.
- کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژهنامهٔ جشن پانزدهسالگی کلمه، قم، کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ۱۳۹۵ش.
- «کاهش هزینه صدور گذرنامه افغانها در ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۴۰۴ش.
- «کلمه» محفلی برای شاعران، ادیبان و داستان نویسان افغانستانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
- «گزارش جشن فارغ التحصیلان بازگشته از ایران»، شبکه اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۳۹۳ش.
- «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیهٔ تهران»، وبسایت میدان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۰ش.
- «متخصصین افغانستانی در رشتههای مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ حمل ۱۳۹۷ش.
- «متخصصین افغانستانی در رشتههای مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ حمل ۱۳۹۷ش.
- «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
- «مدارس خودگران تلاشی برای ادامهٔ تحصیل دانش آموزان بدون مدرک شناسایی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر، ۱۳۹۹ش.
- «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت۱۴۰۱ش.
- «مقررات ازدواج مرد ایرانی با زن خارجی»، وبسایت دادگران حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ ادیبهشت ۱۳۹۹ش.
- «ممنوعیت پذیرش دانشآموزان افغانی در مراکز پیشدانشگاهی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۸۲ش.
- «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران»، وبسایت روزنامة شرق، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «مهاجران ثبتنام میشوند اما مدارس ظرفیت ندارند»، روزنامهٔ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «مهاجرین افغانستانی آسیبپذیر، رایگان بیمه میشوند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «موج مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران از چه زمانی شروع شد؟ + فیلم»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۱ش.
- «نخبة مهاجر افغانستانی که ۷ اختراع و ۵۰ کارمند ایرانی دارد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۶ش.
- «نخستین پیام»، پیام مهاجر (نشریه کانون مهاجر)، شماره اول، حمل (فروردین) ۱۳۵۸ش.
- گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وبسایت بامیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۹۷ش.
- مجدالاشرفی، منصور، «هیئت مذهبی چیست؟ مدیر هیئت کیست؟»، وبسایت حوزه، تاریخ بازدید: ۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
- محرابی، معینالدین، سه دهه با مطبوعات فارسیزبان مهاجران افغانستانی در جهان (۱۳۸۷–۱۳۵۷)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- مظفری، ابوطالب و رهیاب، سیدحسین، کتاب سال مهاجرین، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانیهای مقیم ایران، ۱۳۹۴ش.
- مظفری، سید ابوطالب و دیگران، تقویم در دری ۱۳۸۷ش، مشهد، مؤسسهٔ در دری، ۱۳۸۷ش.
- مظفری، سید ابوطالب، «بار دیگر ما به قصه آمدیم»، در دری، شماره ۱۴، بهار ۱۳۹۳ش.
- معلمزاده، سیدعلی، «مخترع افغانستانی: دانشمند دانمارکی پاسخ داد ایران تحریم است؛ یاد ما میتوانیم امام افتادیم و تحریم را شکستیم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۳ش.
- موسوی، فاطمه، «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران، وبسایت دیاران، ۷ خرداد ۱۴۰۲ش.
- موسوی، نادر «دکتر هما هودفر و مدارس خودگردان»، وبسایت نادر موسوی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- موسوی، نادر، «مدارس خودگردان به چه کار میآید؟، در بخش سوم ویبنار آموزش کودکان مهاجر در دنیای جدید، گروه مطالعات جوانان مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر، ۱۴۰۰ش.
- میرزایی، حسین، «انسانشناسی پزشکی: پیشگیری و درمان در بین مهاجران افغانستانی»، دو فصلنامة دانشهای بومی ایران، سال پنجم، شمارة ۱۰، ۱۳۹۷ش.
- میرزایی، حسین، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، پژوهشنامة مددکاری اجتماعی، شمارة ۱۱، ۱۳۹۷ش.
- میرزایی، حسین، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، پژوهشنامة مددکاری اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۹۶ش.
- میرفلاح نصیری و دیگران، «سنجش اثر حضور اتباع خارجی در بازار کار کشور»، مجلة بررسیهای آمار رسمی ایران، سال ۲۹، شمارة ۲، ۱۳۹۷ش.
- نصر اصفهانی، آرش و حسینی، سیدحسن، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، فصلنامة راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ ۲۰، ۱۳۹۵ش.
- نصر اصفهانی، آرش، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
- نصراصفهانی، در خانهٔ برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
- هدفمند نبیپور، هدایتالله «حقوق اطفال در اسلام و اسناد بینالمللی»، دوفصلنامهٔ علمی تخصصی مطالعات حقوق اسلامی، سال ششم، شمارهٔ ۱۳، زمستان ۱۳۹۹ش.
- هودفر، هما، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیهای بودن»، مجله گفتگو، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۸۶ش.
- ورزگانی، حسین، ویژهنامهٔ جشن پانزده سالگی کلمه، قم، کانون ادبی فرهنگی کلمه، ۱۳۹۵ش.
- «نشریه باغ (مجله کودکان و نوجوانان افغانستان) سه ساله شد»، پایگاه خبری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۳ش.
- نصر اصفهانی، آرش و حسینی، سیدحسن، «بررسی تأثیر سیاستهای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، فصلنامة راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ ۲۰، ۱۳۹۵ش.
- نصر اصفهانی، آرش، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
- نصراصفهانی، در خانة برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
- «نقش مدارس خودگردان در تحصیل کودکان افغانستانی در ایران»، نسیم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور، ۱۴۰۱ش.
- «نیمی از سرمایهگذاری خارجی کشور مربوط به اتباع افغانستانی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
- «هجوم افغانها به بازار اجارهبهای مسکن، افغانستانیها: خانه از ایرانیها پول پیش از ما»، وبسایت تحلیل بازار، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۴۰۱ش.
- «یک دستور از رهبر انقلاب: هیچ دانشآموز افغانستانی، از تحصیل بازنماند؛ حتی غیرقانونی»، وبسایت خبری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
- یعقوبی، غفار، «خانهٔ ادبیات افغانستان»، کتاب سال مهاجرین، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانیهای مقیم ایران، ۱۳۹۴ش.
- «یک میلیون دانشآموز افغانستانی در ایران»، وبسایت سلامت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «۱۰۰۰ هیئت مذهبی افغانستانی در ایران فعالیت میکنند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۰ش.
- «۱۷ گام مدیریت منابع»، وبسایت روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷، مهر ۱۳۹۵ش.
- «۲۰ سرمایهگذار افغانستانی تابعیت جمهوری اسلامی ایران را اخذ کردند»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.