بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۱۰ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر =ابوریحان بیرونی۱۰.png|300px|thumb|left | | تصویر =ابوریحان بیرونی۱۰.png|300px|thumb|left | ||
| زیرنویس تصویر =مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران | | زیرنویس تصویر =مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله در [[تهران]] | ||
| image_alt =مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران | | image_alt =مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران | ||
| فایل پادکست =ابوریحان بیرونی.ogg | | فایل پادکست =ابوریحان بیرونی.ogg | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
| آثار مرتبط = | | آثار مرتبط = | ||
}} | }} | ||
'''ابوریحان بیرونی،''' دانشمند ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری. | |||
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزم]]، زاده شد. او از [[کودکی]] به علمآموزی پرداخت و صرفونحو، فقه، کلام، ریاضیات، نجوم، پزشکی و دینشناسی را فراگرفت. [[ابونصر منصور]]، ریاضیدان بزرگ خوارزمی، نقش مؤثری در پرورش او داشت. بیرونی در ۱۷سالگی با ابزاری ساده، ارتفاع خورشید را اندازه گرفت و عرض جغرافیایی زادگاهش را محاسبه کرد. او به دلیل تولد در بیرون شهر یا اقامت طولانی در خارج از زادگاهش به بیرونی ملقب شد. در پی ناامنیها، به [[بخارا]]، [[ری]]، [[گرگان]] و سپس خوارزم سفر کرد و مورد حمایت حاکمانی چون [[قابوس بن وشمگیر]] و آلمأمون قرار گرفت. پس از تصرف گرگانج توسط [[محمود غزنوی]]، به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر را در دربار [[غزنویان]] گذراند. بیرونی سیزده سال در [[هند]] به پژوهش پرداخت، [[زبان سانسکریت]] آموخت و مهمترین اثر خود، [[تحقیق ماللهند]] را دربارهٔ [[فرهنگ]]، [[دین]] و رسوم هندوان نوشت. از ۱۸۰ اثر او در [[ریاضیات]]، [[نجوم]]، [[جغرافیا]]، [[پزشکی]] و [[دینشناسی]] میتوان به [[آثار الباقیه]]، [[قانون مسعودی]] و [[التفهیم لاوائل صناعة التنجیم|التفهیم]] اشاره کرد. او | ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزم]]، زاده شد. او از [[کودکی]] به علمآموزی پرداخت و صرفونحو، فقه، کلام، ریاضیات، نجوم، پزشکی و دینشناسی را فراگرفت. [[ابونصر منصور]]، ریاضیدان بزرگ خوارزمی، نقش مؤثری در پرورش او داشت. بیرونی در ۱۷سالگی با ابزاری ساده، ارتفاع خورشید را اندازه گرفت و عرض جغرافیایی زادگاهش را محاسبه کرد. او به دلیل تولد در بیرون شهر یا اقامت طولانی در خارج از زادگاهش به بیرونی ملقب شد. در پی ناامنیها، به [[بخارا]]، [[ری]]، [[گرگان]] و سپس خوارزم سفر کرد و مورد حمایت حاکمانی چون [[قابوس بن وشمگیر]] و آلمأمون قرار گرفت. پس از تصرف گرگانج توسط [[محمود غزنوی]]، به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر را در دربار [[غزنویان]] گذراند. بیرونی سیزده سال در [[هند]] به پژوهش پرداخت، [[زبان سانسکریت]] آموخت و مهمترین اثر خود، [[تحقیق ماللهند]] را دربارهٔ [[فرهنگ]]، [[دین]] و رسوم هندوان نوشت. از ۱۸۰ اثر او در [[ریاضیات]]، [[نجوم]]، [[جغرافیا]]، [[پزشکی]] و [[دینشناسی]] میتوان به [[آثار الباقیه]]، [[قانون مسعودی]] و [[التفهیم لاوائل صناعة التنجیم|التفهیم]] اشاره کرد. او روش تحقیق تجربی را پایه گذاشت، با مشاهده و آزمایش به نقد باورهای پیشینیان پرداخت، قطر [[زمین]] را محاسبه کرد، وزن مخصوص فلزات را سنجید، چاههای آرتزین را توضیح داد، ابزارهای رصدی ساخت و به گفتوگوی بینفرهنگی توجه ویژه داشت. [[۱۳ شهریور]] در [[ایران]] به نام او ثبت شده، دهانهای در ماه و سیارکی به نام او نامگذاری شده، و تندیساش در دفتر [[سازمان ملل متحد]] در [[وین]] نصب است. | ||
== تولد و تحصیلات == | == تولد و تحصیلات == | ||
محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزمشاهیان]] متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]]، [[پدر]] خود، احمد را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> بیرونی [[علمآموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرفونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دینشناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموختههای خود را با تکرار و تمرین، تثبیت میکرد و مینوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> ابونصر منصور، ریاضیدان و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصفالنهاری | محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزمشاهیان]] متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]]، [[پدر]] خود، احمد را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> بیرونی [[علمآموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرفونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دینشناسی را یادگرفت. تحصیلات او در [[خوارزم]] بود و در تمام مدت تحصیل، آموختههای خود را با تکرار و تمرین، تثبیت میکرد و مینوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> ابونصر منصور، ریاضیدان و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصفالنهاری خورشید را در کاث اندازه گرفت و براساس آن عرض جغرافیایی زادگاه خود را محاسبه کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98752/ابوریحان-بیرونی-و-آثار-او?rcids=78275,2143,49961,86326,99505,99506,3175,99626,99456,99587,99540,99742,99768,99422,98778,98774,99426,105980,106044,106005,99694,99423,99024 «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
== نامگذاری == | == نامگذاری == | ||
نام این دانشمند [[مسلمان]]، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقبگذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون از | نام این دانشمند [[مسلمان]]، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقبگذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون از [[خوارزم]] دانستهاند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع به نام «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد میشود.<ref>[http://pajoohe.ir/ابوریحان-بیرونی__a-31560.aspx محمدزاده، «ابوریحان بیرونی»، وبسایت پژوهه.]</ref> | ||
== سفرها == | == سفرها == | ||
[[پرونده:ابوریحان بیرونی۰۱.png|جایگزین=تصویری از جلد کتاب آثار باقیه |بندانگشتی|تصویری از جلد کتاب آثار باقیه ]] | [[پرونده:ابوریحان بیرونی۰۱.png|جایگزین=تصویری از جلد کتاب آثار باقیه|بندانگشتی|تصویری از جلد کتاب [[آثار باقیه]]]] | ||
ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهشهای علمی، بهویژه در ستارهشناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنیها و جنگهای داخلی، در سال ۳۸۷ق به [[بخارا]]، پایتخت [[سامانیان]]، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> او در سفر به [[ری]] با دو ستارهشناس و ریاضیدان ایرانی دیدار کرد و رسالهای دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهشهای علمی، بهویژه در ستارهشناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنیها و جنگهای داخلی، در سال ۳۸۷ق به [[بخارا]]، پایتخت [[سامانیان]]، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> او در سفر به [[ری]] با دو ستارهشناس و ریاضیدان ایرانی دیدار کرد و رسالهای دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
| خط ۸۸: | خط ۸۸: | ||
|طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای [[استهلال|رؤیت هلال]]. | |طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای [[استهلال|رؤیت هلال]]. | ||
|- | |- | ||
|تعیین تاریخ ساسانیان | |تعیین تاریخ [[ساسانیان]] | ||
|تعیین تاریخ تأسیس سلسلهٔ ساسانی با مطالعهٔ متون مانوی، از جمله «شاپورگان». | |تعیین تاریخ تأسیس سلسلهٔ ساسانی با مطالعهٔ متون مانوی، از جمله «شاپورگان». | ||
|- | |- | ||
| خط ۱۲۶: | خط ۱۲۶: | ||
== نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی == | == نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی == | ||
[[پرونده:ابوریحان بیرونی۲.jpg|جایگزین=تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند |بندانگشتی|تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند ]] | [[پرونده:ابوریحان بیرونی۲.jpg|جایگزین=تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند |بندانگشتی|تصویری از جلد کتاب [[تحقیق ماللهند]]]] | ||
بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایههای روش علمی تجربی را تقویت کرد. او بهجای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایشهای عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل [[تقلید فقهی|فقهی]] را نقد کرد. این نگرش، امروزه بهعنوان اساس پژوهشهای علمی در سراسر جهان شناخته میشود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربهگرایی را ترویج میدهد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردمشناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> | بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایههای روش علمی تجربی را تقویت کرد. او بهجای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایشهای عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل [[تقلید فقهی|فقهی]] را نقد کرد. این نگرش، امروزه بهعنوان اساس پژوهشهای علمی در سراسر جهان شناخته میشود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربهگرایی را ترویج میدهد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردمشناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> | ||
| خط ۱۳۷: | خط ۱۳۷: | ||
== درگذشت == | == درگذشت == | ||
ابوریحان بیرونی در [[۲۲ آذر|۲۲]] یا [[۲۶ آذر | ابوریحان بیرونی در [[۲۲ آذر|۲۲]] یا [[۲۶ آذر]] ۴۲۷ش در [[غزنی]] در [[افغانستان]] درگذشت و در [[آنجا]] دفن شد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
== بزرگداشت و یادبودها == | == بزرگداشت و یادبودها == | ||
| خط ۱۴۷: | خط ۱۴۷: | ||
* '''لقب استاد جاودانه''': بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب میشود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | * '''لقب استاد جاودانه''': بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب میشود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
* '''تصویرپردازی''': فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ''ابوریحان بیرونی'' در ۱۹۷۴م در [[ازبکستان]]، ساخته شده است.<ref>Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.</ref> | * '''تصویرپردازی''': فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ''ابوریحان بیرونی'' در ۱۹۷۴م در [[ازبکستان]]، ساخته شده است.<ref>Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.</ref> | ||
* '''تندیس''': تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ [[دفتر سازمان ملل متحد در وین]] نصب شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | * '''تندیس''': تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ [[دفتر سازمان ملل متحد]] در [[وین]] نصب شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
== نگارخانه == | == نگارخانه == | ||
