ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی

مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ابوریحان بیرونی، دانشمند نامدار ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری.

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت خوارزم، زاده شد. او از کودکی به علم‌آموزی پرداخت و صرف‌ونحو، فقه، کلام، ریاضیات، نجوم، پزشکی و دین‌شناسی را فراگرفت. ابونصر منصور، ریاضی‌دان بزرگ خوارزمی، نقش مؤثری در پرورش او داشت. بیرونی در ۱۷سالگی با ابزاری ساده، ارتفاع خورشید را اندازه گرفت و عرض جغرافیایی زادگاهش را محاسبه کرد. او به دلیل تولد در بیرون شهر یا اقامت طولانی در خارج از زادگاهش به بیرونی ملقب شد. در پی ناامنی‌ها، به بخارا، ری، گرگان و سپس خوارزم سفر کرد و مورد حمایت حاکمانی چون قابوس بن وشمگیر و آل‌مأمون قرار گرفت. پس از تصرف گرگانج توسط محمود غزنوی، به غزنی منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر را در دربار غزنویان گذراند. بیرونی سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت، زبان سانسکریت آموخت و مهم‌ترین اثر خود، تحقیق ماللهند را دربارهٔ فرهنگ، دین و رسوم هندوان نوشت. از ۱۸۰ اثر او در ریاضیات، نجوم، جغرافیا، پزشکی و دین‌شناسی میتوان به الآثار الباقیه، قانون مسعودی و التفهیم اشاره کرد. او روش تحقیق تجربی را پایه گذاشت، با مشاهده و آزمایش به نقد باورهای پیشینیان پرداخت، قطر زمین را محاسبه کرد، وزن مخصوص فلزات را سنجید، چاه‌های آرتزین را توضیح داد، ابزارهای رصدی ساخت و به گفت‌وگوی بین‌فرهنگی توجه ویژه داشت. روز سیزدهم شهریور در ایران به نام او ثبت شده، دهانه‌ای در ماه و سیارکی به نام او نام‌گذاری شده، و تندیس‌اش در دفتر سازمان ملل متحد در وین نصب است.

تولد و تحصیلات

محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت خوارزمشاهیان متولد شد. او در کودکی یا نوجوانی، پدر خود، احمد را از دست داد. بیرونی علم‌آموزی را از کودکی آغاز کرد و صرف‌ونحو، فقه، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دین‌شناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموخته‌های خود را با تکرار و تمرین، تثبیت می‌کرد و می‌نوشت. ابونصر منصور، ریاضی‌دان و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصف‌النهاری خورشید را در کاث اندازه گرفت و براساس آن عرض جغرافیایی زادگاه خود را محاسبه کرد.

نام‌گذاری

نام این دانشمند مسلمان، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقب‌گذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون از شهر خوارزم دانسته‌اند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع به نام «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد می‌شود.

سفرها

تصویری از جلد کتاب آثار باقیه

ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهش‌های علمی، به‌ویژه در ستاره‌شناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنی‌ها و جنگ‌های داخلی، در سال ۳۸۷ق به بخارا، پایتخت سامانیان، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت. او در سفر به ری با دو ستاره‌شناس و ریاضی‌دان ایرانی دیدار کرد و رساله‌ای دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.

بیرونی در ۳۸۸ق به دربار قابوس بن وشمگیر زیاری در طبرستان و گرگان راه یافت و نخستین اثر مهم خود، «الآثار الباقیه عن القرون الخالیه» را که دربارهٔ گاه‌شماری تاریخی و علمی است، حدود سال ۳۹۱ق به نام او تدوین کرد. وی در ۳۹۴ق و هم‌زمان با اقتدار آل‌مأمون، به زادگاه خود در گرگانج خوارزم بازگشت و حدود هفت سال به‌عنوان مشاور ابوالعباس مأمون بن مأمون خدمت کرد. در این دوره با حمایت دربار به پژوهش‌های علمی پرداخت، خسوف ۱۴ رمضان ۳۹۴ق را در گرگانج رصد کرد و با پشتیبانی مالی پادشاه ابزاری رصدی موسوم به حلقهٔ شاهیه ساخت. تألیف کتاب «تسطیح الصور» نیز به این دوره بازمی‌گردد.

در ۴۰۷ق، با تصرف گرگانج به‌دست سلطان محمود غزنوی، بیرونی به غزنی منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر خود را در دربار محمود و جانشینان او، از جمله مسعود و مودود غزنوی، گذراند. او در این دربار به‌عنوان منجم و دانشمند شناخته می‌شد. روابط بیرونی با محمود چندان نزدیک نبود و او حضور خود در دربار را گاه با تعبیراتی کنایه‌آمیز یاد کرده است؛ با این حال در دورهٔ جانشینان محمود از احترام و توجه بیشتری برخوردار شد.

فعالیت‌های علمی و آثار

یک طراحی از کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی. در این نمایه، شماری از گام‌های ماه به تصویر کشیده شده است.

ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب کتاب و مقاله در موضوعات ریاضی، ستاره‌شناسی، فقه، کلام، پزشکی، داروشناسی، جغرافیا، شیمی و صرف‌ونحو نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و نجوم است. بیشترین اقامت و فعالیت‌های علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است:

• در سال‌های اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید.
• پس از خورشیدگرفتگی در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق به‌طول انجامید.
• در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در قطب شمال غروب نمی‌کند.
• در زمان اقامت خود در قلعه نندنه در هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با اسطرلاب آزمایش کرد و مقاله‌ای درباره آن نوشت.
• در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم را به درخواست ریحانه بنت حسین خوارزمی به دو زبان عربی و فارسی نوشت. این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستاره‌شناسی را توضیح داده است.
• به پاس احترام سلطان مسعود غزنوی، کتاب القانون المسعودی را به‌نام او نگاشت. در این کتاب بسیاری از عقیده‌های گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان حرکت زمین به دور خورشید پذیرفته شده است.
• در ۴۲۷ق، رساله‌ای دربارهٔ آثار زکریای رازی نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد.
• در زمان سلطنت مودود بن مسعود از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به نام او نوشت.

ابوریحان در بیشتر جنگ‌های سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و زبان سانسکریت را که زبان مقدس هندوان بود، فراگرفت. او هنگام اقامت در هند، کتاب‌هایی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به دست آورد. مهم‌ترین دستاورد ابوریحان در هند، مطالعات انسان‌شناختی او و تألیف کتاب تحقیق‌ ماللهند است که شهرت جهانی دارد. این کتاب دربارهٔ مذاهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامع‌ترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنت‌ها و اوضاع اجتماعی در هند است.

دیدگاه‌ها

ابوریحان با این‌که اعتقاد راسخ به دین اسلام و قرآن داشت، به وجود نوعی معنویت مشترک میان ادیان نیز قائل بود. براساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در خداشناسی، شریعت و مراسم عبادی از وحدت معنوی برخودارند که به‌صورت‌های مختلف تجلی پیدا کرده است. با توجه به نوع زندگی، آثار و فعالیت‌های علمی ابوریحان، نگاه او به انسان، فرامذهبی و فرادینی بوده است. دین‌داری مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.

دیدگاه ابوریحان درباره عقل، با دیدگاه فیلسوفان یکسان است و به عقل بسیار بها می‌دهد. او عقل را منبع مستقل علم و معرفت می‌داند و به همین دلیل به تحصیل معرفت از راه عقل تأکید می‌کند. از نظر او کمال انسان نیز در رشد عقلانی او است. نگاه ابوریحان به علم، مانند دانشمندان امروزی بوده است. او مرجعیت رسمی در ساحت اندیشه را قبول نداشت. به همین دلیل منتقد پیروان ارسطو بود که برای وی مرجعیت فکری قائل‌اند و احتمال خطا در نظریه‌های او را ضعیف می‌دانند.

روش تحقیق

روش تحقیق ابوریحان بیرونی در علوم تجربی، شباهت زیادی با روش علوم تجربی به‌شکل امروزی دارد و روش و مبانی فلسفهٔ ارسطو در علوم تجربی را با نگاه انتقادی قبول دارد. روش او به روش علم تجربی مرسوم در انقلاب علمی در غرب نزدیک است که ویژگی آن غیریقینی بودن علوم طبیعی است. مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردم‌شناسی با استقرا و روش‌های کمی صورت گرفته است. او در تحقیق علوم انسانی نیز به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل داده‌ها و تبیین قضایا بها می‌دهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده، بنیان کار تحقیق است؛ اما روش‌های دیگری ازجمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به کار می‌برد.

نوآوری‌ها

دستاورد	توضیح
پایه‌گذاری روش علمی	به‌کارگیری ریاضیات به‌عنوان زبان تحلیل در علوم طبیعی و تلفیق برهان ریاضی با تجربهٔ حسی.
تدوین اصول نقشه‌کشی	ابداع قواعدی برای تسطیح کره بر سطح مستوی و توسعهٔ نقشه‌های استوانه‌ای در کارتوگرافی.
تبیین چاه‌های آرتزین	توضیح علمی علت فوران آب از چاه‌های تحت فشار پیش از طرح آن در اروپا.
احیای گاه‌شماری‌های باستانی	ثبت و تحلیل نظام‌های تقویمی ایرانیان باستان، خوارزمیان و سغدیان.
اختراع ابزارهای رصدی	طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای رؤیت هلال.
تعیین تاریخ ساسانیان	تعیین تاریخ تأسیس سلسلهٔ ساسانی با مطالعهٔ متون مانوی، از جمله «شاپورگان».
معرفی ریاضیات هندی	معرفی نظام اعداد و شیوه‌های محاسبات هندی به جهان اسلام.
آزمایش علمی دربارهٔ الماس	رد باور سمی بودن الماس از طریق آزمایش عملی.
بررسی ویژگی زمرد	انجام آزمایش طولانی‌مدت و رد باور عامیانه دربارهٔ تأثیر زمرد بر مار.
بررسی منشأ کانال سوئز	طرح این دیدگاه که حفر کانال میان رود نیل و دریای سرخ به فرمان داریوش هخامنشی انجام شده است.
محاسبات طول جغرافیایی	استفاده از پدیدهٔ خسوف برای اندازه‌گیری اختلاف طول جغرافیایی میان نقاط مختلف.
تعیین فاصلهٔ شهرها	ارائهٔ روشی برای محاسبهٔ فاصلهٔ میان شهرها بر پایهٔ مختصات جغرافیایی.
اندازه‌گیری قطر زمین	محاسبهٔ قطر کرهٔ زمین با بهره‌گیری از روش انحطاط افق.
اندازه‌گیری ارتفاع کوه‌ها	ارائهٔ روشی علمی برای تعیین ارتفاع کوه‌ها.
اندازه‌گیری وزن مخصوص	سنجش وزن مخصوص ۱۸ فلز و کانی با ابزار مخروطی و طرح مفهوم چگالی برای اولین بار.
ترجمهٔ اصطلاحات دارویی	انتقال و معادل‌یابی اصطلاحات دارویی یونانی به عربی و فارسی.
دیدگاه‌های زمین‌شناختی	طرح دیدگاه‌هایی دربارهٔ پیدایش جهان، شکل‌گیری لایهٔ سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.

نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی

تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند

بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایه‌های روش علمی تجربی را تقویت کرد. او به‌جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل فقهی را نقد کرد. این نگرش، امروزه به‌عنوان اساس پژوهش‌های علمی در سراسر جهان شناخته می‌شود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربه‌گرایی را ترویج می‌دهد.

بیرونی در کتاب‌هایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبان‌های متعدد، زمینه‌ساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزه‌های مردم‌شناسی و مطالعات بین‌فرهنگی الهام‌بخش است و به درک متقابل ملت‌ها و کاهش تعصبات کمک می‌کند. بیرونی در زمینه‌های نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوری‌های بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایه‌های علوم مدرن و فناوری‌های امروزی مانند سیستم‌های ناوبری و نقشه‌برداری را تقویت کرده است.

خاستگاه اندیشه‌ای ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی در سال‌های آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی می‌کرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانه‌های غنی در ماوراءالنهر، خوارزم، خراسان، ری، بغداد و سیستان وجود داشت. مراکز علمی در این مناطق، محل بحث، تدریس و تألیف علوم عقلی، نقلی و تجربی بود و اندیشه‌ها در این مراکز به آسانی مبادله می‌شد. خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ مکتب عقل‌گرای بلخ بود. به همین دلیل دربار سامانیان در بخارا، و دربار آل‌عراق و آل‌مأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود. بیرونی در مسافرت‌های خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، ابومحمود خجندی، ابوالوفای بوزجانی و ابن‌سینا دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.

لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق ابوریحان با زبان سانسکریت، فرهنگ، ادیان و دانش هندوان را فراهم کرد. اقامت در ری، بخارا، غزنی و جرجان نیز دامنه آشنایی او با سنت‌های علمی و فرهنگی مختلف را گسترش داد. بیرونی به زبان‌های فارسی، عربی، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود و از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره می‌برد. او همچنین در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه داشت و مقایسهٔ باورها، آداب و علوم فرهنگ‌های مختلف، زمینه‌ساز رشد مردم‌شناسی و دین‌پژوهی تطبیقی در آثار او شد. بیرونی با وجود مسلمان بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام می‌گذاشت و در نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و خرافات بر عقلانیت و تجربه تکیه می‌کرد.

درگذشت

ابوریحان بیرونی در ۲۲ یا ۲۶ آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی در افغانستان درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.

بزرگداشت و یادبودها

بخش ابوریحان بیرونی، مرکز تمدن اسلامی، تاشکند، ازبکستان.

پژوهشگران ابوریحان بیرونی را نماد عقلانیت و پژوهش علمی و و یادبودهای پایدار او در سراسر جهان را گواه تأثیر ژرف و جاودانهٔ وی تلقی می‌کنند. برخی یادبودهای او عبارت‌اند از:

• آرامگاه: محل دفن ابوریحان بیرونی در ۱۳۵۲ش در غزنی کشف شد و محوطهٔ بزرگ پیرامون آن نشان می‌دهد که آرامگاه بیرونی، ساختمان بزرگی داشته و به‌مرور زمان تخریب شده است.
• نام‌گذاری‌ها: در بسیاری کشورها دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، تالارها و کتابخانه‌ها به‌نام ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شده است؛ برای مثال دانشگاه البیرونی واقع در شهر کوهستان ولایت کاپیسای افغانستان، به افتخار او نامیده شده است. همچنین یکی از پردیس‌های وابسته به دانشگاه تهران واقع در پاکدشت، رصدخانه‌ای در شیراز وابسته به دانشگاه شیراز و نیز یکی از شرکت‌های داروسازی ایران به نام ابوریحان نام‌گذاری شده است. یکی از دهانه‌های برخوردی کرهٔ ماه، به‌نام بیرونی و سیارک ۹۹۳۶، به نام ۹۹۳۶ البیرونی نام‌گذاری شده است. یکی از جزیره‌های جزایر شتلند جنوبی در قطب جنوب نیز بیرونی نام دارد.
• روز بزرگداشت: روز سیزدهم شهریور، در تقویم رسمی ایران به‌عنوان روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی نام‌گذاری و ثبت شده است.
• لقب استاد جاودانه: بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب می‌شود.
• تصویرپردازی: فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ابوریحان بیرونی در ۱۹۷۴م در ازبکستان، ساخته شده است.
• تندیس: تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ دفتر سازمان ملل متحد در وین نصب شده است.

نگارخانه

• 
  مجسمه ابوریحان بیرونی در میدان بیت‌المقدس مشهد (فلکه آب)
• 
  تمبر یادبود بیرونی در هزارمین سال زادروز ابوریحان بیرونی
• 
  مجسمه نیم‌تنه ابوریخان بیرونی در نزدیکی سفارت ازبکستان در واشنگتن
• 
  مجسمهٔ ابوریحان بیرونی در دفتر سازمان ملل متحد در وین
• 
  تمبر یادبود بیرونی چاپ شده در شوروی

منابع

• «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۱ش.
• «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
• احمدی، محمدامین، «ابوریحان بیرونی و انسان‌گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۹ش.
• اشرفی خیرآبادی، حمید، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، مجلهٔ کتاب ماه، شمارهٔ ۱۲۴، ۱۳۸۷ش.
• بازورث، کلیفورد ادموند و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمدبن احمد»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش.
• بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ۱۹۰۶م.
• بیرونی، ابوریحان، تحدید نهایات الاماکن، به کوشش بولگاکف، قاهره، ۱۹۶۲م.
• «تبلور ۱۴۳ کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
• جعفرنیا، فاطمه، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
• جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
• صدر فراتی، محمدمهدی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، مجلهٔ تاریخ علم، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
• محمدزاده، محسن، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۸۷ش.
• مهکام، رضا، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ش.
• «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارهٔ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.

• Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.