حجاب: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''حجاب'''}}؛ پوشش شرعی بانوان مسلمان که هویت فردی، دینی و ملی آنان را بازتاب می‌دهد.

حجاب، نوع پوشش و پوشیدگی است که ریشه در فطرت زنانه دارد، از سابقه دیرینه در تمدن‌های باستانی برخوردار بوده و در ادیان مختلف، به‌ویژه در ادیان توحیدی مورده توجه بوده است. در اسلام، حجاب حق الهی و از احکام ضروری دین به‌شمار آمده و بر بنیاد نگرش‌ و انگیزه‌های توحیدی تفسیر می‌شود. در جوامع اسلامی، حجاب افزون بر جنبه عبادی و شرعی، در ابعاد فردی و اجتماعی نیز مطرح بوده و با هویت دینی، فرهنگی، اخلاق‌جنسی، مناسبات‌جنسیتی، صنعت مد و مدگرایی زنان پیوند یافته است. تفسیر ایدئولوژیک از حجاب، بُعد سیاسی آن را برجسته‌تر کرده و تبدیل به‌نمادی «زن انقلابی» و الگوی سوم زن ساخته است. به‌دلیل درهم‌تنیدگی حجاب با ابعاد مختلف حیات فردی و اجتماعی، دیدگاه‌های متفاوتی درباره کارکردها، الزامات و شیوه‌های تحقق آن شکل‌گرفته است. در ایران، حجاب یکی از موضوعات مهمی شمرده شده و بازتاب وسیعی در ادبیات و هنر یافته است.

== تعریف حجاب ==

واژه «حجاب» به‌معنای پوشیدن، پرده و پردگی است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1386ش، ج1، ص 582.</ref> در اصطلاح قرآنی، نوعی پوشش است که زنان در معاشرت با نامحرم، بدن خود را پوشانده، از جلوه‌گری و خودنمایی اجتناب می‌کنند.<ref>مهدی‌زاده، حجاب‌شناسی، 1382ش، ص20.</ref> این هنجار، طیف وسیعی از ژست‌ها و رفتارها را شامل می‌شود؛ از پوشش کامل اندام -به‌استثنای مواضع خاص- تا نحوهٔ گفت‌وگو، نگاه، راه‌رفتن، حمل زیورآلات و آرایش که تحقق حداکثری آن به اموری؛ چون جنس و [[رنگ لباس]]، ترکیب اجزاء، تناسب آن با موقعیت سنی فرد و نوع دوخت نیز ارتباط می‌یابد. فقدان پوشش و ژست‌های متناسب با معیارهای شرعی، «بی‌حجابی» خوانده می‌شود.<ref>شرف‌الدین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، 1386ش، ص1-4؛ جوانی و امیری، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، 1395ش، ص117.</ref>

مفهوم حجاب با واژه عفت ارتباط معنایی دارند،‌ عفت ملکه نفسانی است که انسان به‌واسطه آن بر تمایلات خود غلبه می‌کند.<ref>[https://sid.ir/paper/960340/fa#downloadbottom شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص128-127.]</ref> پیوند آنها دوسویه است: حجاب، ملکه عفت را تقویت می‌کند و عفت بیشتر به التزام بیشتر به رعایت حجاب می‌انجامد.<ref>غلامی، مسئلة حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی - جامعه‌شناختی)، 1391ش، ص29.</ref> حجاب با مفهوم پوشش عرفی نیز مرتبط است، منتها پوشش عرفی تابع فرهنگ عمومی است؛ اما حدود حجاب را شارع تعیین می‌کند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1133014/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آیا حجاب، عرفی است ؟»، خبرگزاری رسمی حوزه،] </ref> و این تفاوت بیشتر در کارکردهای حجاب شرعی مؤثر دانسته می‌شود.<ref>[https://iict.ac.ir/1401/05/elzamii/ داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref>  

حجاب در چهار حوزه ارتباطی مطرح می‌شود: پوشش در نماز و ارتباط با خداوند؛ پوشش در ارتباط با همجنس؛ پوشش در برابر محارم غیر از همسر؛ و پوشش در برابر نامحرم.<ref>[https://iict.ac.ir/1402/02/orfjoor/ محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref>

== جنسیت و حجاب ==

از منظر فقها، رعایت حجاب وظیفه مردان و زنان است؛ اما تفاوت در حدود پوشش آنها، موجب شده است که حجاب عمدتا در حوزه پوشش زنان مطرح شده و مسئله جنسیت و پوشش، مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.<ref>[https://sid.ir/paper/960340/fa#downloadbottom شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص126-125.] </ref> از این رو؛ برخی نویسندگان، خاستگاه حجاب را به نابرابری‌های اجتماعی، تبعیض‌ جنسیتی، نبود امنیت، حسادت، خودخواهی مرد و پاره‌ای از باورهای اعتقادی؛ چون ریاضت و رهبانیت نسبت داده و تفاوتی میان خاستگاه حجاب اسلامی و غیر اسلامی قائل نیستند. برخی پژوهشگران مسلمان با انکار نقش این عوامل در تشریع حجاب اسلامی،<ref>مطهری، مسئله حجاب، 1402ش، ص 31-32.</ref> خاستگاه آن را تفاوت‌های نهفته در جنسیت مردانه و زنانه دانسته و معتقدند؛ زن با درک و هوش طبیعی، حیا، عفت و پوشش را ابزارهای برای پاسخ به نیازهای روانی، زیستی و اجتماعی خود و ایجاد توازون در روابط زن و مرد در جامعه  قرارداده است.<ref>مطهری، مسئله حجاب، 1402ش، ص 63-64.</ref> بر مبنای این دیدگاه، حجاب نه‌تنها مانعی برای رشد استعدادهای زن نیست که موجب سلامت روان، استحکام روابط خانوادگی و فراهم‌شدن بستری برای ایفای نقش‌های اجتماعی‌ای متناسب با جنسیت زن و مرد در جامعه به‌شمار می‌آید.<ref>مطهری، مسئله حجاب، 1402ش، ص 215.</ref>

== حجاب در تمدن‌های باستانی ==

بر پایه متون تاریخی، پوشش زنان در فرهنگ‌های کهن، رواج داشته است؛<ref>زروندی، «بررسی تطبیقی حجاب در میان اقوام و ادیان الهی»، ص 123، 1386ش.</ref> در بسیاری از جوامع پوشش کامل برای طبقه اشراف الزامی<ref>شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 24.</ref> و در مواردی دارای ضوابط سختگیرانه بوده است.<ref>حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 61-59.</ref> در روم باستان، آرتمیس به‌عنوان الهه عفت تقدیس شده<ref>[https://www.jahannews.com/analysis/111102/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «پوشش زن در یونان و روم باستان»، خبرگزاری جهان‌نیوز.]</ref> و زنان رومی با تأسی به آن در بیرون با ردا و چادر بلند، بدن خود را می‌‏پوشاندند.<ref>[https://www.hi-hijab.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ «تاریخچـه حجـاب در دوران باســتان»، وب‌سایت های‌حجاب.]</ref> به گزارش ویل دورانت؛ لباس‌های بانوان اصیل اروپایی، تا روی پاها می‌رسید و به ندرت در انظار عمومی ظاهر می‌شدند. در کشورهای شرقی؛ مانند هند نیز زنان با استفاده از [[چادر]] بدن و صورت‌شان را می‌پوشاندند.<ref>[https://www.hi-hijab.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86/ «تاریخچه حجاب در ایران و جهان از دوران باستان تا کنون»، وب‌سایت های حجاب]</ref> در ایران باستان، زنان دارای پوشیدگی‌ای متناسب با عفت زنانه<ref>عسگری خانقاه، بهادری نژاد، «فرهنگ پوشش زنانه نزد بانوان»، 1393 ش، ص 58.</ref> و بازتاب‌دهندهٔ منزلت اجتماعی آنها بود؛<ref>مونسی سرخه، «نمادها در پوشاک»، 1388ش، ص 45-44.</ref> در پوشش این زنان علاوه بر زیبایی، کاربردی بودن لباس‌ها نیز مدنظر بود.<ref>[https://www.imna.ir/news/797083/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8 «لباس‌های سنتی زنان ایرانی، تجلی اصالت و نمادی از رنگ و نقش ایرانی»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> به باور برخی پژوهشگران؛ پوشش در میان ایرانیان فراتر از کارکرد صرف فیزیکی، نمادی از هویت قومی و سازگار با اقلیم ایران به‌شمار می‌رفت.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403070806528/پوشش-زنان-در-میان-اقوام-مختلف-ایرانی «پوشش زنان در میان اقوام مختلف ایرانی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> تزئینات به‌کاررفته در لباس زنان، مجموعه‌ای موزون و متناسب با ارزش‌های فرهنگی و بیانگر سلیقه، ذوق و مهارتی بود که هدف از آن نمایش وقار و اصالت زن ایرانی بود.<ref>الهی، «لباس به‌مثابه هویت»، 1389ش، ص 11-8.</ref>

[[پرونده:زن-در-آینه-جلال-و-جمال.jpg|بندانگشتی|جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و عفاف جامعه می‌داند.]]

حجاب در اسلام ناظر به حفظ کرامت و تعالی زن معنا می‌یابد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2001430/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C «حجاب از دید آیت‌الله جوادی آملی»، خبرگزاری مهر.]</ref> آیات متعدی قرآن از جمله 31 و 60 سوره نور؛ 32، 33، 53 و 59 سوره احزاب و 5-8 سوره مؤمنون، به ابعاد مختلف فقهی،<ref>سورۀ نور، آیۀ 30-31.</ref> اخلاقی<ref>سورۀ مؤمنون، آیۀ 5-8؛ سورۀ احزاب، آیۀ 32 و 59.</ref> و امنیتی<ref>[http://www.parsquran.com/data/show.php?sura=33&ayat=59&user=far&lang=far&tran=2 سوره احزاب، آیه 59]</ref> حجاب اشاره‌ داراند.<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 59.</ref>  

فلسفه حجاب ناظر به مصالحی است که در ضرورت تشریع آن بیان شده است؛ طباطبایی در تفسیر آیه 53 سوره احزاب، پاکی دل را از مصالح حجاب می‌داند.<ref>[https://lib.eshia.ir/50081/16/506/ملاقات طباطبایی، ترجمه المیزان، 1374ش، ج16، ص506.]</ref> جوادی‌آملی، حیثیت زن را امانت الهی دانسته و حجاب را تکلیف زن برای محافظت از این امانت می‌داند.<ref>جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1375ش، ص437-438؛ [https://jz.ac.ir/post/8873-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86-%D8%AD%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «حجاب زن، حق الهی است»، وب‌سایت جامعة‌ الزهرا.]</ref> سیدعلی خامنه‌ای نیز بر نقش حجاب در حفظ عفت و هویت دینی زن تأکید  دارد<ref>مطالبات رهبری از بانوان، دفتر خواهران کانون دانش پژوهان نخبه، تیر ۱۴۰۰ ش، ص ۱۳۳؛ [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2729 پرستاران، ۲۰/۷/۷۳]</ref> که ناظر به حضور عفیفانه زن در جامعه است.<ref name=":0">[https://ilam.haj.ir/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C/%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%81-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8/%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%8 «چهل حدیث حجاب و عفاف»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت.]</ref> فلسفه حجاب در چارچوب فرهنگ عفاف با مؤلفه‌های از جمله عفت در نگاه، رفتار،<ref>[http://lib.eshia.ir/17001/1/353/31 سوره نور، آیه ۳۱.]</ref> گفتار<ref>[https://lib.eshia.ir/17001/1/422/32 سوره احزاب، آیه 32.]</ref> و اختصاص التذاذ جنسی در کادر زناشویی، ارتباط دارد.<ref name=":2">[https://ilam.haj.ir/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C/%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%81-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8/%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%8 «چهل حدیث حجاب و عفاف»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت.]</ref>   

برخی پژوهش‌ها، حجاب در اسلام را در سطوح سه‌گانه؛ مبانی کلامی، انگیزه‌های اخلاقی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص205.]</ref> و احکام فقهی بررسی کرده‌اند:

* '''توحید؛''' باور به توحید عنصر بنیادین اعتقادی بوده و حجاب از الزامات [[سبک زندگی توحیدی|سبک‌زندگی توحیدی]] است؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206-205.]</ref> زنان موحد، اندام‌‌شان را امانت‌ الهی،<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص225.]</ref> اجتناب از خودآرایی و رعایت حجاب را بندگی خدا<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.]</ref> و موجب تعالی وجودی خود می‌دانند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.]</ref>   

به فتوای روح‌الله خمینی؛ زنان باید سر، گردن و حجم بدن خود را بپوشانند و پوشش آنان نیز نباید موجب جلب توجه نامحرم یا مخالف با حیا و عفت باشد. وی چادر را بهترین پوشش دانسته؛ امااستفاده از پوشش‌های دیگری را که واجد شرایط حجاب شرعی باشند، جایز می‌داند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11168/8/541 موسوی خمینی، استفتائات امام خمینی (س)، 1392ش، ج8، ص543-541.]</ref> سیدعلی خامنه‌ای نیز چادر را حجاب برتر می‌داند؛ اما حجاب اسلامی را منحصر به آن ندانسته و پوشش‌های متعارف کشورهای اسلامی را در صورت رعایت حدود شرعی مشمول حجاب اسلامی می‌داند.<ref>مطالبات رهبری از بانوان، دفتر خواهران کانون دانش پژوهان نخبه، تیر ۱۴۰۰ ش، ص ۱۳۳؛ [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2729 پرستاران، ۲۰/۷/۷۳]</ref>

== کارکردهای حجاب ==

== حجاب در ایران ==

== الزام قانونی حجاب در ایران ==

== حجاب وچالش‌های اجتماعی در ایران ==

== عوامل گرایش به بی‌حجابی در ایران ==

== حجاب به‌مثابه استایل زن ایرانی==