حجاب

حجاب؛ پوشش شرعی بانوان که هویت و فرهنگ ملی و دینی آنان را بازتاب می‌دهد.

حجاب، پوشش شرعی زن مسلمان است که ریشه در هویت دینی و فرهنگ ایرانی دارد. حجاب نه‌تنها یادگار تمدن‌ها و ادیان کهن، بلکه تجلی حیا، عفاف و شخصیت زن و نشانگر منزلت و شأن اجتماعی او است. این پوشش در گذر تاریخ ایران، از سیر تطور سنت‌های دیرین تا غنای معنوی دوران اسلامی، همواره نماد اصالت و تبلور هویت ایرانی‌اسلامی بوده است؛ پدیده‌ای پویا که با انتخاب آگاهانه زن، نمود کنشگری اجتماعی و نقش‌آفرینی او به‌شمار می‌آید.

تعریف حجاب

حجاب، در اصل واژه‌ای به معنای پرده است و در دهه‌های اخیر به پوشش شرعی زن اطلاق می‌شود. معادل این معنا در ادبیات دینی، واژه «سَتر» به معنای «پوشش» است. حجاب به معنای پوشش زن مسلمان در چهار حوزه مورد بحث قرار می‌گیرد: نخست، پوشش در هنگام نماز؛ دوم، پوشش در برابر همجنس؛ سوم، پوشش در برابر محارم غیر از همسر و چهارم، پوشش در برابر نامحرم. هدف حجاب، تضمین کیفیت حضور زن در اجتماع و صیانت از کرامت و شخصیت وی است. در این دیدگاه حجاب یک ضرورت فقهی و شرعی شامل پوشاندن بدن به‌جز صورت و دست‌ها در برابر نامحرم و پرهیز از خودنمایی در عرصه اجتماع است. برخی محققان تأکید دارند که اگرچه میان حکم شرعی ستر به‌معنی حدود خاصی که باید به حکم دین از نامحرم پوشانده شود با مفهوم اخلاقی آن که نوعی پوشش عرفی است، پیوند وجود دارد؛ اما این دو مفهوم تفاوت‌هایی دارند که در کارکردهای حجاب نقش مهمی را ایفا می‌کند.

تاریخچهٔ حجاب در ملل و ادیان

بنابر گواهی متون تاریخی، حجاب در بسیاری از جوامع و فرهنگ‌ها در طول تاریخ وجود داشته است؛ از جمله میان تمدن ایران باستان، یونان و روم و در ادیانی چون یهودیت، مسیحیت و زرتشت. در مقابل، در جامعه عرب جاهلی حجاب مرسوم نبوده و این پدیده پس از گسترش اسلام در آنجا رواج یافته است. در ملل و ادیان سابق، حجاب کامل و برتر برای اشراف جامعه الزامی بوده و در مواردی مقررات آن از حیث سخت‌گیری فراتر از ضوابط اسلامی بوده است.

حجاب در تاریخ ایران

حجاب ایرانیان قبل از اسلام

اسناد تاریخی گویای این است که زنان همواره در تاریخ ایران باستان از دوره ایلامیان تا ساسانیان حجاب و پوشیدگی داشته‌اند و ایرانیان باستان به پوشش کامل و لباس‌های فاخر و پوشیده معروف بودند. اگر چه در ابتدای پادشاهی قدیم ایلام، پوشش به‌طور نسبی وجود داشت، اما در دوره‌های میانی و جدید این پادشاهی، سبک پوشش به مرور کامل شد و در دوره‌های بعدی پوشش‌ها کامل‌تر و پرطمطراق‌تر شد و البته با طبقه اجتماعی آنان نیز پیوند عمیقی داشته و نماد شأن و جایگاه اجتماعی آنان بوده است.

مطالعات تاریخی و فرهنگی نشان می‌دهد، حجاب و پوشش در فرهنگ ایرانی نه صرفاً پاسخی به نیازهای مادی و اقلیمی زنان، بلکه نمودی از ارزش‌های عمیق فرهنگی این سرزمین است که در گذر زمان، پیوسته غنا یافته است. بر اساس نتایج این مطالعات، پوشش زنان تنها پدیده‌ای زیستی نیست، بلکه تجلی فرهنگ و باورهای اصیل ایرانی است که با وجود تعامل با تمدن‌های گوناگون، ماهیت سنتی و ایرانی خود را از دست نداده و همواره بازتاب‌دهندهٔ جایگاه و منزلت آنها بوده است؛ حتی تزیینات و طرح‌های به‌کاررفته در البسه به‌ویژه در پوشاک زنان، مجموعه‌ای موزون و متناسب با ارزش‌های فرهنگی و منزلت انسانی زن در این سرزمین کهن و بیانگر سلیقه، ذوق و مهارتی است که هدف آن تعالی شأن انسانی و نمایش وقار و اصالت بوده، نه سخیف ساختن این جایگاه.

حجاب ایرانیان پس از اسلام

در سنت ایران، پوشش و حجاب زنان همواره نشان نجابت، هویت و منزلت آنان به‌شمار رفته و با ورود دین اسلام به ایران، ضمن تداوم بسیاری از سنت‌های پیشین، حجاب جایگاهی ویژه‌تر در فرهنگ اجتماعی و دینی مردم به‌دست‌آورد و با الهام از تعالیم دینی، به مرتبه‌ای ژرف‌تر و معنوی‌تر دست یافته است. بر اساس شواهد و اسناد تاریخی اسلام مبتکر یا آغازگر اصل حجاب نبوده، اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شد؛ غایتی که علاوه بر فراهم‌ساختن امکان حضور زن در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. اسلام با غنابخشی به حجاب، در پی آن است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصه اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.

حجاب ایرانیان در قرن‌های اول اسلام

در قرن‌های اولیه اسلامی، ایرانیان با تداوم شیوه‌های پیشین، روح پوشش خود را حفظ کردند و لباس‌های فاخر و اصیل همچنان رایج بود. در سده‌های بعد، گرچه تحت تأثیر حکومت‌هایی چون اموی، عباسی، سلجوقی و مغول، برخی تغییرات ظاهری مانند ورود سبک‌های جدید کلاه و پوشش سر رخ داد، اما اصالت و هویت ایرانی در کلیت پوشاک محفوظ ماند. در دوره صفویه با وجود نفوذ تدریجی اروپاییان، ایرانیان سنت نساجی و طراحی لباس را با مقاومت جدی در مقابل تغییرات ریشه‌ای پی گرفتند. خاطرات و سفرنامه‌های تجار اروپایی از فراوانی پارچه‌های نفیس، تنوع رنگ و دوخت و حجاب و وقار مثال‌زدنی ایرانیان حکایت دارد. در این دوره نیز تغییرات عمدتاً در طراحی و جزئیات بود و هویت ایرانی و شأن انسانی به‌ویژه در پوشش بانوان همچنان برجسته بود.

حجاب در دوران قاجار و پهلوی

به‌گزارش منابع تاریخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، روابط فرهنگی و نظامی با غرب گسترش زیادی یافت و زمینهٔ پذیرش تدریجی لباس اروپایی را در ایران فراهم آورد. این رخدادها دوران قاجار را به یکی از نقاط‌عطف در سیر تحول پوشش ایرانی تبدیل کرد. پس از انقلاب مشروطه، در بخشی از جامعه ایرانی لباس‌های سنتی جای خود را به مدل‌های اروپایی داد و پوشش غربی به‌ویژه در طبقات بالای جامعه نمود یافت. پس از قاجار و به‌ویژه دوران رضاشاه، تحولات عمیق و سازمان‌یافته در پوشاک رخ داد. در همین راستا سیاست کشف حجاب و ممنوعیت رسمی حجاب زنان (اعلام‌شده در ۱۳۱۴ش توسط رضاشاه) نقطه عطف دیگری بود که در سیر تحولات پوشش و حجاب بانوان نقش جدی داشت. کشف حجاب در سال‌های باقی‌مانده حکومت رضاشاه اجباری بود و حجاب اسلامی مظهر عقب‌ماندگی شمرده می‌شد. البته جامعه مذهبی ایران با تکیه بر فرهنگ دیرین و اصیل خود با این اقدام مقابله کرد و در نهایت پس از سقوط رضاشاه و در زمان محمدرضا شاه، قید اجبار از کشف حجاب برداشته شد، امّا مطبوعات حکومتی همچنان در ستایش اقدام رضاخان قلم زدند و دربارهٔ مظاهر تمدن و تجددخواهی و عقب‌نماندن از پیشرفت اروپایی‌ها، مطلب می‌نوشتند.

خاستگاه حجاب

برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی یا جریانات ظالمانه دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا صرفاً در نظام‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند و نمی‌توان آن‌ها را زمینه‌ساز حجاب در اسلام دانست؛ بلکه ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطری زن نهفته است. زن با درک و هوش طبیعی خود، حیا و پوشش را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خویش و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند. علاوه بر این، اسلام با رویکردی معتدل و متعادل، هیچ مانعی برای رشد استعدادهای انسانی زن ایجاد نکرده است. اجرای درست این اصول، به دور از افراط‌وتفریط، موجب سلامت روان، استحکام روابط خانوادگی و فراهم‌شدن بستری مناسب برای فعالیت مردان و زنان در اجتماع می‌شود.

حجاب در دوران انقلاب اسلامی

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، رعایت حجاب الهی بار دیگر به‌عنوان یکی از مبانی نظام ارزشی و فرهنگی کشور تثبیت شد. این امر، افزون بر الزام قانونی، ریشه در خواست تاریخی و فرهنگی جامعه ایران داشت. در انقلاب اسلامی، حجاب تنها به‌عنوان یک الزام شرعی یا ظاهری مطرح نشد، بلکه بخشی از بازتعریف هویت زن ایرانی مسلمان بوده است. سیاست‌های انقلاب اسلامی دربارهٔ حجاب، تصویری نو از زن ایرانی را شکل داد؛ تصویری که وی را از محدودیت‌های سنتی صرف و همزمان از آسیب‌های مدرنیته صرف دور می‌کند.

انقلاب اسلامی، «چادر» را نماد برتر و کامل‌ترین نمود پوشش زنان دانسته و آن را الگویی شایسته معرفی می‌کند، اما نگاه خود را صرفاً به این شکل از پوشش محدود نساخته است، ضرورت استفاده از «پوشیه» مطرح نشده، حجاب به داشتن چادر منحصر نگردیده و حتی در انتخاب رنگ، تأکیدی بر استفاده از رنگ‌های تیره دیده نمی‌شود، همچنین، تفاوتی میان استفاده از «مقنعه» یا «روسری» قائل نشده و هیچ‌گاه تلاشی در جهت مقابله با پوشش‌های بومی و محلی صورت نگرفته است. در این سیاست، گونه‌های مختلف حجاب و شیوه‌های متنوع پوشش همگی به اختیار و انتخاب زنان سپرده شده و الگویی یگانه و تحمیلی ارائه نشده است؛ تنها در مواجهه با جلوه‌های زننده بی‌پوششی یا نمودهای آشکار بدحجابی، واکنش نشان داده شده است.

آنچه برای انقلاب اسلامی اهمیت بنیادین دارد، نه شکل ظاهری و محدود حجاب، بلکه پیوند عمیق این پوشش با هویت فرهنگی و ملی جامعه ایرانی است.

چالش‌ها و پویش‌های فرهنگی حجاب

علیرغم تثبیت قانونی حجاب و بازنهادینه‌شدن حجاب در فرهنگ ایران پس از انقلاب، این مسئله همواره در کانون توجه و مناقشه اجتماعی قرار داشته است. به‌ویژه در ادواری که با طرح مباحثی همچون آزادی فردی یا نقد رویکردهای الزام‌آور حکومتی، بستر شکل‌گیری دیدگاه‌های متنوع و گاهی متضاد در بطن جامعه پدید آمد و حجاب به یکی از مهم‌ترین موضوعات گفتگوها و چالش‌های اجتماعی بدل شد؛ چالشی که با گذر زمان و تغییرات فضای سیاسی و فرهنگی، به اشکال متفاوت تداوم یافته است.

این چالش‌ها گاه سبب شده تا پویش‌ها و جنبش‌های مختلفی در حمایت یا انتقاد از کیفیت و میزان حجاب در جامعه شکل بگیرد. پویش دختران خیابان انقلاب از نمونه پویش‌های انتقادی به حجاب شرعی و پویش دختران انقلاب و پویش ملی حیا نیز از نمونه پویش‌هایی است که در صدد ترویج و تثبیت فرهنگ حجاب همگام با فرهنگ و هویت اصیل زن ایرانی مسلمان است.

چالش‌های اجتماعی حجاب سبب شده تا برخی فعالین و صاحب‌نظران حوزه حجاب بر نقش‌آفرینی فرهنگی و اجتماعی در حوزه ترویج حجاب تأکید کنند و از نظام اسلامی نیز این گونه انتظار داشته باشند که بیش و پیش از تأکید بر رویکردهای صرفاً تقنینی، بر بنیان‌های فرهنگی و اجتماعی تمرکز کند. از این منظر، دولت در تعمیق و صیانت از عفاف و حجاب رسالتی ارزشی و قانونی دارد، اما برگرفته از آموزه‌های دینی، ترغیب آگاهانه و ترویج فرهنگ‌مدار این ارزش و تبیین پیوند این اصل با باور عمومی، رمز ماندگاری و پویایی آن در سپهر اجتماعی ایران خواهد بود؛ چرا که حجاب پیش از آنکه صرفاً موضوعی فردی یا قانونی باشد، از عناصر هویت فرهنگی و ریشه‌های سرمایه اجتماعی ایرانیان به‌شمار می‌آید.

حجاب در هنر و ادبیات فارسی

از ویژگی‌های بارز هنر و ادبیات، ارتباط تنگاتنگ آن با مسائل اجتماعی و زندگی عادی جامعه است و از آن‌جا که حجاب همواره در فرهنگ و جامعه ایرانی مسئله مهمی بوده است، شاعران و هنرمندان ایرانی همچون فردوسی، حافظ، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته ایرانی، در شعر خود حجاب را تحسین کرده‌اند؛ به‌طوری که برخی، اشعار متعددی از فردوسی در این زمینه جمع‌آوری کرده‌اند. سعدی در یکی از اشعار خود می‌گوید:

دوست دارم که بپوشی رخ همچون قمرت

تا چو خورشید نبینند به هر بام و برت

در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله نسیم شمال، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و دیگر شاعران معاصر برای ترویج و گسترش فرهنگ عفاف و حجاب قلم‌فرسایی کرده‌اند.

هنرمندان و اهل قلم در انعکاس و نمایش فرهنگ حجاب به شعر بسنده نکرده‌اند؛ نقش و نگارهای به‌جا مانده از ایران باستان در سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید و نگارش کتاب‌هایی همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از کتاب‌های نویسندگان ایرانی با موضوع حجاب است.

در حوزه تولیدات نمایشی نیز هرچند آثار به‌تناسب اهمیت حجاب تولید نشده است، اما برخی از آنها عبارتند از: «ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم». برخی دیگر از تولیدات نمایشی مثل «کلاه پهلوی» به تصویرگری از وقایع مهم حجاب در تاریخ دوران معاصر ایران به‌خصوص دوران حکومت پهلوی پرداخته‌اند.

همچنین برخی از آثار هنری نیز با محوریت زنان موفق و باحجاب نیز تولید شده که هرچند موضوع آنها به‌طور مستقیم به حجاب مربوط نیست ولی زمینه ترویج فرهنگ حجاب و زدون غبار شبهات حجاب را مهیا کرده‌اند؛ آثاری همچون «ناریا»، «کیمیا» و «ستایش» را به‌عنوان بخشی از این آثار می‌توان نام برد که بر القای انگاره موفقیت و نفش‌آفرینی زن باحجاب تمرکز دارند.

کارکردهای حجاب

کارکرد روانی حجاب

حجاب، به‌عنوان یکی از احکام الهی، انسان را به ساحَت قرب الهی و آرامش روحی رهنمون می‌سازد و رعایت این حکم، طمأنینه و رضایتی عمیق در دل زن پدیدمی‌آورد. از سوی دیگر، پوشش و حجاب پاسخی به نیاز فطری انسان به حیا و شرم است؛ مطالعات تاریخی و روان‌شناختی و حتی آیات قرآن بر فطری و درونی‌بودن گرایش به پوشش تأکید دارند. بدین ترتیب، حجاب علاوه بر تأمین سلامت روان فرد، نماد پیوند با فطرت انسانی است. در نهایت، حجاب زن را از نگاه ابزاری و شهوانی محفوظ می‌دارد و موجب حفظ کرامت و شخصیت حقیقی او می‌شود. زنی که به زیبایی‌های معنوی خود واقف است، نیازی به نمایش ظاهر نمی‌بیند و احساس ارزشمندی و امنیت درونی را تجربه می‌کند.

کارکرد حجاب در بستر خانواده

به‌گفته کارشناسان حوزه خانواده، حفظ منافع و مصالح عالی خانواده در گرو حفظ حجاب است. حجاب موجب می‌شود نظام خانواده از گسستگی حفظ شود و اعضای آن از آسیب‌های روانیِ مصون بمانند. ثبات دلبستگی و عشق و علاقه مرد به همسر خود، اطمینان و اعتماد مرد به همسرش و آرامش روحی و روانی زن و شوهر در بستر خانواده، مرهون پوشش زنان است.

برخی پژوهشگران دینی معتقدند اهمیت حجاب در خانواده محدود به تحکیم روابط زن و شوهر نیست؛ بلکه مرزبندی پوشش در خانه بین اعضای خانواده، بنیان سلامت روانی و رشد طبیعی فرزندان را تضمین کرده و زمینه تربیت سالم فرزندان را مهیا می‌سازد و مانع بروز آسیب‌های اجتماعی و روانی از جمله بلوغ زودرس می‌گردد.

کارشناسان مسائل خانواده عقیده دارند اگرچه روابط محرمیت، میزان و کیفیت پوشش را میان اعضای خانواده ـ همچون پدر و مادر و فرزندان، خواهر، برادر، دایی، عمو و سایر بستگان ـ کاهش می‌دهد، اما صمیمیت فضای خانواده باید همواره با رعایت پوشش متعارف و مطابق با اخلاق اسلامی همراه باشد تا از بروز آسیب‌های احتمالی در محیط خانوادگی پیشگیری شود.

کارکرد هویتی و اجتماعی حجاب

حجاب در این کارکرد رمز بازیابی شخصیت زن مسلمان و مصونیت او از اسارت نگاه‌ها و داوری‌های سطحی است. از دیگاه برخی از محققین حوزه مسائل زنان، بن‌مایهٔ حجاب، کنشگری زن و حق انتخاب آگاهانه اوست. زن، با رعایت حجاب، نه‌تنها بر زن بودن و زنانگی خویش تأکید دارد، بلکه محدوده ارتباط و کیفیت حضور خود در جامعه را نیز به روشنی تعریف می‌کند. این رویکرد ضمن دفاع از حریم شخصی و نفی ورود دیگران به فضای خصوصی و جنسیتی، راه را برای مشارکت مؤثر در فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هموار می‌سازد. زنِ باحجابِ کنشگر، حضور در اجتماع را با حفظ استقلال معنوی و مرزبندی هویتی دنبال می‌کند. او دستیابی به فرصت‌های اجتماعی و ایفای نقش فعال در مناسبات گوناگون را نه در گرو اختلاط و برهم‌زدن مرزها، بلکه در سایه رعایت حریم خود و آگاهی از قواعد اجتماعی امکان‌پذیر می‌داند؛ بنابراین، حجاب فرایندی پویا و انتخابی آگاهانه است که زن مسلمان ایرانی را توانمند می‌سازد تا اصالت خویش را حفظ کند و در عین حال، نقشی مؤثر و الهام‌بخش در جامعه ایفا نماید.

بانوان ایرانی با حفظ هویت اسلامی و بهره‌گیری از توانمندی‌های خویش توانسته‌اند در عرصه‌های علمی، فرهنگی، ورزشی و اقتصادی جایگاه ویژه‌ای پیدا کنند و حجاب اسلامی را به‌عنوان عاملی مؤثر در موفقیت‌هایشان معرفی کنند. امروزه شاهد این هستیم که زنان زیادی باحجاب اسلامی نه‌تنها حضور جدی در عرصه‌های اجتماعی از جمله: وزارت، وکالت، قضاوت، پزشکی، مهندسی، کارآفرینی و فعالیت اقتصادی، مدیریت و بازرگانی داشته‌اند؛ بلکه در سطح ملی و فراملی موفقیت‌های چشمگیری رقم زده‌اند و برخی از پایگاه‌های خبری به معرفی نمونه‌هایی از ایشان پرداخته‌اند.

تنوع حجاب بانوان ایرانی

تنوع لباس‌های سنتی و محلی

لباس زنان در دوران باستان و پس از آن از کاربری متناسب با اقلیم‌های متفاوت ایران برخوردار بود و به سبب توسعه صنعت نساجی ایران و تأثیرات هنری تمدن‌های بزرگ چون هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، قوام و تنوعی خاص یافته بود. مؤلفان و پژوهشگران بی‌شماری تأکید کرده‌اند که پوشش زنان ایرانی همواره پرچین و بلند و دارای پوشیدگی کامل و متناسب با عفت و پارسایی بوده است و این مسئله در کهن‌ترین آثار تاریخی دیده می‌شود. این پوشش شامل پیراهن بلند، دامن، چادر و روسری است. چادر که امروزه نمونه آشکار و برتر حجاب شناخته می‌شود با اندکی تفاوت در شکل و رنگ مرسوم بوده است و از پارچه‌های حریر یا نخی دوخته می‌شود. این تنوع پوشش نمایانگر هنر و ذوق هنرمندان محلی است که تاریخچهٔ طولانی از تلاقی فرهنگ‌ها، اعتقادات و زندگی روزمره مردمان سرزمین مان را به تصویر می‌کشند؛ از لباس‌های رنگارنگ لر، کرد، بلوچ و ترکمن تا پوشش‌های زیبا و سنتی بختیاری‌ها، هرکدام شاهکاری منحصربه‌فرد از هویت فرهنگی مردمان این اقوام را به تصویر می‌کشند.

در پوشش زنان ایرانی علاوه بر زیبایی، کاربردی بودن این لباس‌ها نیز همواره مدنظر قرار می‌گرفت و حتی زنان عشایر با وجود لباس‌های بلند و گشاد و چندلایه، به‌سادگی می‌توانستند کارهای روزمره خود را انجام دهند. تاریخ‌پژوهان معتقدند پوشش در میان ایرانیان فراتر از کارکرد صرف فیزیکی، نمود بارز فرهنگ و نمادی از هویت قومی و اجتماعی به‌شمار می‌آید و برگرفته از طبیعت و سازگار با اقلیم، جلوه‌ای زیبا و معنابخش از اهمیت حجاب در ایران است. این تنوع، ریشه در پیشینه تاریخی، باورهای فرهنگی و آداب و رسوم محلی دارد و هر لباس سنتی، بازتاب‌دهنده هویت، اعتقادات و شرایط زیستی همان منطقه است.

تنوع و تغییر در مد پوشش امروزی

جامعه ایرانی به‌ویژه در سال‌های اخیر جلوه‌ای از تکثر و تنوع در انتخاب و شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند. بسیاری از بانوان همچنان به چادر، روسری یا مقنعه وفادار مانده‌اند و این پوشش‌ها را نمود کامل عفاف و هویت دینی خود می‌دانند؛ درحالی‌که برخی، سبک‌های دیگری را برگزیده‌اند که هرچند نوآوری و خلاقیت فردی در آن رخ می‌نماید اما سیر تحولی متفاوتی را از فرهنگ دیرین خود سپری می‌کند؛ به‌گونه‌ای که زنان امروزی ضمن توجه به پوشش اسلامی، از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های نو بهره می‌برند و حضور متفاوتی در جامعه دارند. این امر علاوه بر آنکه بازتاب ذوق و سلیقه ایرانی و نشانه‌ای از تحول فرهنگی است، نشان‌دهنده ظرفیت تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی است.

مد و حجاب استایل ایرانی

برخی کارشناسان فرهنگی بر این باورند که در طراحی و مد لباس بانوان، ضمن وفاداری به سنت‌های اصیل و فرهنگ غنی ایرانی - اسلامی، باید سازگاری با اقتضائات عصر و کارآمدی عملی نیز در نظر گرفته شود. تغییرات در سبک پوشش، زمینه‌ساز دگرگونی در سبک زندگی ملی محسوب می‌شود. پوشش، بازتاب عینی شخصیت، منزلت و شئون فرهنگی هر فرد و جامعه است و غفلت از مبانی ایرانی و اسلامی در این عرصه، بی‌تردید به فروپاشی انسجام فرهنگی می‌انجامد. چنان‌که ممکن است صورت و ظاهر حجاب در جامعه برقرار بماند، اما حقیقت و معنا و بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند؛ خطری که امروزه با نمود پدیده‌هایی همچون حجاب‌استایل‌ها، بیش از پیش احساس می‌شود و البته امکان بهره‌برداری صحیح از آن در تولید و طراحی مد پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.

ترکیب حجاب اسلامی با مد روز، فرصت تازه‌ای برای زنان مسلمان ایجاد کرده است تا در عین پایبندی به ارزش‌های دینی، از زیبایی و تنوع در پوشش نیز بهره‌مند شوند. صنعت مد، رسانه‌ها و اینفلوئنسرها با معرفی مدل‌های متنوع حجاب، نقش مهمی در گسترش «مد حجاب» دارند. با وجود برخی تعارض‌ها میان برخی ترندهای مد و اصول شرعی، بسیاری از زنان حجاب را ابزاری برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. بدین ترتیب، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را پیش روی زنان مسلمان قرار داده و امکان انتخابی خلاق و هویت‌محور را برای آنان فراهم ساخته است.

منابع

• «آثار و فواید عفاف و حجاب»، پایگاه خبری وب دا علوم پزشکی گلستان، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• انصاری شیری، محمد، «تأثیر پوشش پدر و مادر روی فرزندان در منزل از دیدگاه اسلام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• الهی، محبوبه، «لباس به‌مثابه هویت»، نشریه مطالعات ملی، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۹ش.
• «با حجاب هم میشه افتخارآفرین شد»، وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهلبیت، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
• «پوشش زنان در میان اقوام مختلف ایرانی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «پوشش سنتی و لباس اقوام ایرانی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «پویش ملی حیا آغاز شد»، خبرگزاری حوزه، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
• جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
• جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
• جوهری، اسماعیل بن عباد، الصحاح، بیروت، دارلعلم للملابین، ۱۴۰۷ق.
• چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
• «چهل حدیث حجاب و عفاف»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
• «حجاب در برابر محارم»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «حجاب»، وب‌سایت دانشنامه حوزوی ویکی فقه، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
• حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• خالدیان، ستار، «گذری تاریخی بر پوشش و حجاب در ایران»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۱ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
• داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• داودی، علی اصغر و امین، الهام، «حجاب، هویت زنامه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای»، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره ۹۹، تابستان ۱۴۰۲ش.
• رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، تهران، کتابدار، ۱۳۸۳ش.
• زارع، مرضیه و شادقزوینی، پریسا، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره ۵۷، زمستان ۱۳۹۸ش.
• زروندی، نفیسه، «بررسی تطبیقی حجاب در میان اقوام و ادیان الهی»، فصلنامه مطالعات فرهنگی ـ دفاعی زنان، شماره ۱۰ و ۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۶ش.
• زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
• «سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
• سوزنچی، حسین، حجاب مدخلی برای کنش‌گری زن مسلمان، تهران، هیئت میثاق با شهدا، آذر ۱۴۰۱ش.
• «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• شهبازی، شاپور، «پوشاک در ایران زمین – دوران مادها و هخامنشیان»، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
• شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• «صدای دختران انقلاب تا خارج از مرزها هم رفته است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
• عبدالوهاب‌پور، «تحکیم خانواده در سایه سار حجاب»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• عسگری خانقاه، اصغر و بهادری نژاد، اعظم، «فرهنگ پوشش زنانه نزد بانوان»، دوفصلنامه دانش‌های بومی ایران، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۳ ش.
• «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• فرامرزی کفاش، ریحانه، «سیمای عفاف و حجاب در آیینه زنان شاهنامه»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۲۰۳، بهمن ۱۳۸۷ش.
• «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• فروغی، خدیجه و همکاران، «آثار و فواید وضعی حجاب از منظر قرآن»، فصلنامه علمی پژوهشی سبک زندگی اسللمی با محوریت سلامت، شماره مسلسل ۲۰، تابستان ۱۴۰۲ش.
• فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
• گروپ، گرد، «پوشاک در ایران زمین – دوره پیش از اسلام در شرق ایران»، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
• «لباس‌های سنتی زنان ایرانی، تجلی اصالت و نمادی از رنگ و نقش ایرانی»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ادنا، ۱۳۸۶ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
• مونسی سرخه، مریم، «نمادها در پوشاک»، ماهنامه ایرانا، شماره ۲۸، آذر و دی ۱۳۸۸ش.
• مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• یاسینی، سیده راضیه، پوشش و منش زنان در نقاشی و ادبیات ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۴ش.

ویکی زندگی

حجاب، پوشش واجب بانوان مسلمان در جامعه و معاشرت با نامحرمان.

حجاب به‌معنای پوشش مناسب بانوان در معاشرت با مردان نامحرم، از هنجارهای مورد تأکید اسلام است که از زمان مواجهه تمدنی اسلام با غرب مدرن، تبدیل به چالشی طرفینی شده و جامعه ایران با وجود تاکید تاریخی خود بر حجاب بانوان، از زمان پهلوی با نفوذ فرهنگ بیگانه، بی‌حجابی برخی بانوان را تجربه کرده است. این پدیده پس از دهه اول انقلاب اسلامی، به دلایل فرهنگی و سیاسی روبه گسترش نهاده است.

مفهوم‎‌شناسی

واژه «حجاب» به‌‎معنای پوشیدن، پرده و پردگی است که در عصر حاضر، درباره پوشش بانوان به‌کار می‌رود و بدین معنا است که زن هنگام معاشرت با مردان، بدن خود را بپوشاند و جلوه‌گری و خودنمایی نکند. اين هنجار، طيف گسترده‌اي از ژست‌ها و رفتارها را شامل مي‌شود؛ از پوشش کامل اندام -به‌استثنای مواضع خاص- گرفته تا نحوۀ تعامل، گفت‌وگو، نگاه، راه‌رفتن، حمل زيورآلات، آرايش و استعمال مواد خوش‌‎بوکننده که تحقق حداکثري آن به اموری همچون جنس و رنگ لباس، ترکيب اجزاء، تناسب آن با موقعيت سني فرد و نوع دوخت نيز ارتباط مي‎‌يابد. فقدان پوشش مناسب بانوان متناسب با استانداردهاي عرفی و برگرفته از شرع، «بی‌حجابی» خوانده می‌شود که علاوه‌بر پوشش نامناسب، رفتارها و منش فرد را نیز دربر گرفته و به اموری چون تزیین و آرایش، عدم رعایت وقار و حرکات و رفتارهایی که نگاه نامحرم را جلب کند نیز اطلاق می‌شود.

تاریخچه

هرچند حجاب اختصاص به ایران و اسلام نداشته و در سایر ملل، همچون یهود و ادیان پیشین نیز رایج بوده؛ اما تمام مورخان و شرق‌شناسان معترف هستند که ایرانیان، برعکس اروپاییان، در سراسر تاریخ خود با پوشش کامل و فراخ شناخته شده‌اند.

کشف حجاب

بی‌حجابی به‌شکل امروزی در ایران از سال 1306ش، با کشف حجاب صدیقه دولت‌آبادی در خیابان آغاز شد. در دورۀ رﺿﺎﺧﺎن پهلوی، به‌دلیل اثرپذیری وی از سفر امان‌الله‌خان، پادشاه افغانستان به ایران و فرایند نوسازی کشور ترکیه و تصمیم جدی به اجرای قانون کشف حجاب اجباری در سال 1314ش، ﭘﻮﺷﺶ اﺳﻼﻣﻲ زﻧﺎن، نخستین‌ﺑﺎر ﺑﻪعنوان ﻳﻚ ﻣﺴﺌﻠۀ ﺳﻴﺎﺳﻲ، وارد ﺑﺎﻓﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ایران ﺷﺪ. با وجود لغو این قانون با برکناری رضاخان در 1320ش، طرفداران این رویکرد همچنان بر بی‌حجابی پای‌فشردند. حجاب در نهضت 30 تیر 1330ش، ملی‌شدن صنعت نفت و قیام 15 خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت. جمهوری اسلامی نیز حجاب را به‌منزلۀ یک هنجار، ترویج کرده و در سیاست‌گذاری‌های خود بر آن تأکید کرد؛ اما هوادارن بی‌حجابی نیز به طرق مختلف، به تلاش‌های خود ادامه دادند.

حجاب پس از انقلاب اسلامی

در دهۀ نخست انقلاب اسلامی، فضای عمومی جامعه همسو با افراد باحجاب بود و ناهیان از منکر دارای قدرت بودند؛ اما با اتمام جنگ تحمیلی و اجرای سیاست‌های توسعه، رواج تدریجی ارزش‌های سرمایه‌دارانه به تضعیف ارزش‌های دینی و شکل‌گیری جامعه مصرفی انجامید و زنان نیز با رویکرد برابری جنسی، برای حضور در جامعه تشویق شدند؛ ساختارهای جدید با عفت و حجاب منافات داشتند و حجاب به یک مسئلۀ مهم سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تبدیل شد.

گفتمان‌های حجاب در ایران

1.گفتمان لائیک متجدد: با نفوذ بعد از مشروطه و تحت‌حمایت جریان‌های فمینیستی، به نفی کلی حجاب و ضرورت کنار نهادن آن می‌پردازد.

2.گفتمان سنتیِ حجاب حداکثری: به ترجیح خانه‌نشینی و عدم مشارکت اجتماعی‌سیاسی زن، حجاب کامل حتی دست‌وصورت و حرمت مطلق نگاه زن‌ومرد معتقد است.

3.گفتمان الگوی سوم زن: مبتنی بر نگاه رهبران انقلاب اسلامی، بر ترکیب حجاب و حیات فعال اجتماعی زن و مجازبودن و حتی ضرورت مشارکت اجتماعی زنان، روابط عاری از صبغۀ جنسی و حتی اشتغال آنان در مشاغل مخصوص تأکید دارد.

دربارۀ نسبت حکومت اسلامی با حجاب نیز به‌اعتقاد برخی، حجاب اجباری همچون بی‌حجابی اجباری، پیامدهای ناگواری دارد؛ لذا عده‌ای با ادبیات «حقوق شهروندی»، به مخالفت با الزام قانونی حجاب پرداخته‌اند. در مقابل، برخی حتی ولی‌فقیه را دارای اختیار شرعی برای مداخله در این امر می‌دانند و با استناد به «حقوق اکثریت شهروندان مسلمان»، از الزام قانونی دفاع می‌کنند؛ درعین‌حال، هر دو دیدگاه، مداخله فرهنگی دولت برای رفع بی‌حجابی را می‌پذیرند.

بازنمایی حجاب در پژوهش‌های آماری

در یک پژوهش ملی سال 1397ش، 61.2% پاسخگویان چادری و 27% مانتویی بوده و تنها ۶/۰% پاسخگویان هرگز حجاب را رعایت نکرده‌اند. پیش از آن پژوهشی در سال 1389ش نشان داده بود که 55% زنان بدحجاب تهرانی، حجاب را تکلیف قانونی می‌دانند؛ 66.75% آنان حجاب را دارای جنبه اجباری می‌دانند و بالای 70% آنان نیز معتقدند حجاب کارکردهای مثبتی چون امنیت اجتماعی و سلامت خانواده داشته و اکثرشان مخالف تأثیرات منفیِ حجاب همچون ممانعت از پیشرفت زنان و دست‌وپاگیر بودن آن بوده‌اند. این آمارها، نشان از شکاف عمیق بین نگرش مثبت و رفتار منفی افراد بدحجاب دارد. همچنین 95.2% مسئولان قضایی، 92.5% روحانیت، 87.1% مدیران اجرایی و 76.5% دانشگاهیان، آموزش همگانی حجاب توسط نیروی انتظامی را ضروری می‌دانند؛ 64.5% مدیران اجرایی، 47.1% دانشگاهیان، موافق و 52.4% مسئولان قضایی و 51.4% روحانیون مخالف این نظرند که مسئولان نظام، تنها نیروی انتظامی را کنترل‌کنندۀ حجاب می‌دانند. درباره ضرورت برخورد فرهنگی با حجاب، مسئولان قضایی 100%، روحانیون 92.3%، دانشگاهیان 91.2% و مدیران اجرایی 80% موافق هستند.

در سال 1393ش، نتایج پیمایش ایسپا در تهران بدین شرح بوده است:

• محبوب‌ترین پوشش نزد تهرانی‌ها در سال 1393ش، نیز به‌ترتیب، الگوی «مانتو-شال» با 32%، «مانتو-مقنعه» 20.4% و «چادر» 14.7% بوده است.
• میزان تمایل تهرانی‌ها به مانتو-مقنعه و چادر از 54.4% در سال 1385 به 35.1% کاهش یافته و به‌سمت مانتو-شال سوق یافته است.
• متأهلین، افراد مسن‌تر، کم‌درآمدها و دارندگان تحصیلات دیپلم و زیردیپلم، به پوشش‌‌های مورد تأیید نظام، استقبال بیشتری دارند؛ اما مجردها، جوانان، پردرآمدها و دارندگان تحصیلات دانشگاهی، به پوشش مانتو در اشکال مختلف تمایل دارند.
• حدود 40% از افراد دارای درآمد متوسط، پوشش مانتو-شال را ترجیح می¬‌دهند.
• 49.2% افراد، حجاب را مسئله‌ای شخصی دانسته و مخالف دخالت دولت هستند.
• مخالفین دخالت دولت در حجاب نیز در سال‌های 1385-1393ش، 15% افزایش یافته است.

قانون حجاب

امروزه حجاب به مسئله‌ای اجتماعی‌سیاسی و اهرم فشار فرهنگ غربی علیه مسلمانان تبدیل شده است.

قانون حجاب در فرانسه

فرانسه به‌عنوان نخستین کشور غربی در اتخاذ سیاست‌های ضدحجاب، در سال 2004م، قانون حجاب را تصویب و طی آن استفاده از پوشش‌های مذهبی و در سال 2010م نیز استفاده از روبند را ممنوع و مشمول مجازات دانست. دادگاه فدرال آلمان به ایالت‌های کشور، مجوز اعمال محدودیت علیه حجاب را داده و دولت انگلیس نیز به‌ویژه پس از 2001م، رفتارهای حجاب‌ستیزانۀ مدارس را تأیید کرده و علیه تعرضات به مسلمانان واکنش جدی ندارد.

قانون حجاب در سایر کشورهای اروپایی

در مدارس سوئد، موافقت با حجاب کامل برعهدۀ نهاد یا مؤسسه مربوطه است. طبق قوانین هلند و ایتالیا، استفاده از روبند در اماکن عمومی ممنوع شده است. در سایر کشورهای اروپایی نیز برخی مدارس از ورود دانش‌آموزان محجبه ممانعت می‌کنند. دانشگاه‌های آمریکا با وجود هجمۀ رسانه‌های این کشور علیه حجاب اسلامی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای دربارۀ التزام بیشتر دانشجویان در محیط دانشگاه به پوشش مناسب وضع کرده‌اند که مجازات آن تا حد اخراج است که در دانشگاه‌های برخی کشورهای دیگر نیز وجود دارد.

قانون حجاب در کشورهای اسلامی

رعایت حجاب در کشورهای اسلامی مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و حتی عربستان نیز با مشکلات فراوانی روبه‌رو بوده و این کشورها برای خوش‌خدمتی به دول غربی، حتی قوانین و برخوردهای خشن‌تر و سخت‌گیرانه‌تری در ورود به دانشگاه، مدارس و مناصب دولتی اعمال کرده و زنان محجبه در این کشورها تحت فشار و آزار هستند. البته در ترکیه با سرکار آمدن اسلام‌گرایان، محدودیت‌ها کمتر شده است. در کشورهای تحت اشغال بیگانگان چون فلسطین، عراق، افغانستان و سومالی نیز بیگانگان و نظامیان مزدور، مرتکب هتک حرمت و برداشتن حجاب زنان مسلمان شده‌اند.

قانون حجاب در ایران

طبق مصوبۀ هیئت وزیران (1375ش)، مصادیق البسه و آرایش خلاف شرع و جریحه‌دار کننده عفت عمومی، شامل مواردی همچون استفاده از انواع وسایل آرایشی، لباس‌های نازک یا شهرت، مانتوهای کوتاه بالای زانو یا آستین کوتاه، کفش‌های لنگه‌به‌لنگه یا چراغدار، وسایل نمایشی و مبتذلی چون مچ‌بند، عینک، کراوات و نظایر آن است.

طبق ماده 638 قانون مجازات اسلامی و تبصره آن، فردی که علناً در انظار عمومی، تظاهر به عمل حرام کند، به‌جز کیفر عمل، به حبس از 10 روز تا 2 ماه یا 74 ضربه شلاق و اگر مرتکب عملی شود که عفت عمومی را جریحه‌دار کند، فقط به حبس یا شلاق محکوم می‌شود. همچنین زنانی که بدون حجاب شرعی در معابر و انظار عمومی ظاهر شوند، به حبس از 10 تا 60 روز و یا از 50هزار تا 500هزار (طبق تبصره 8 بهمن 1399ش، مبلغ 2میلیون تا 10میلیون) ریال جزای نقدی محکوم خواهند شد. طرح ساماندهی مدولباس مجلس نیز طی 11 ماده، وزارت‌خانه‌های دولتی و مراکز فرهنگی چون صداوسیما را مکلف به حمایت‌های مالی و قانونی، ارائه تسهیلات، تأمین پوشاک مورد نیاز، حمایت از طرح‌های مربوطه و اعطای مجوز می‌کند. شورای فرهنگ عمومی نیز وظایف بسیار متعددی برای قوای سه‌گانه و انواع سازمان‌ها و وزارت‌خانه‌های خردوکلان کشور در رابطه با حجاب و عفاف تعیین کرده است.

عوامل ضعف حجاب در ایران

بی‌حجابی معلول طیف وسیعی از علل بیرونی و انگیزه‌های متفاوت و متنوع فردی است:

علل فردی-روانشناختی

گاهی ضعف ایمانی و اعتقادی فرد، سبب ضعف التزام عملی او به آموزه‌های دینی و حتی گاهی مخالفت با مقولاتی چون حجاب می‌شود؛ گاهی تلاش برای تسخیر مردان، زنان را گرفتار روابط اجتماعیِ غیرعفیفانه و بی‌حجابی در محیط‌های عمومی می‌کند. زنان خیابانی به‌منظور بازاریابی جنسی و برخی دختران نیز به‌منظور همسریابی به بی‌حجابی روی می‌آورند. همچنین عواملی چون ناآگاهی از حدود و الزام شرعی حجاب یا پیامدهای ناگوار بی‌حجابی، بی‌میلی روانشناختی به فرهنگ خودی، ضعف حیا، خودپسندی و مدگرایی افراطی، پذیرش این القائات که حجاب عامل پیرتر دیده‌شدن و بی‌حجابی سبب شادی و خوشبختی و به‌مثابه جسارت و بزرگی زن بوده و در مقابل، حجاب مساوی اُمّلی، عقب‌ماندگی و ترس است، از دیگر عوامل فردی بی‌حجابی است.

عوامل مربوط به خانواده

از جمله علل خانوادگی بدپوششی جوانان عبارتند از: فقدان جایگاه، اقتدار و مرجعیت پیشین خانواده، عدم حمایت رسانه‌ها، دولت‌ها و حتی خویشاوندان از والدین برای اجرای برنامه‌های تربیتی و اصلاحی، جایگزینی نهادهای غیردینی در پاسخ به نیازهای فکری جامعه به‌جای خانواده، کاهش غیرت‌ورزی و حساسیت والدین نسبت به مسائل دینی، افراط و تفریط والدین در آگاهی‌بخشی جنسی به فرزندان یا در کنترل حجاب آنان، فقدان الگوی پوشش در خانواده و الگوناپذیری دختران از حجاب مادران، وجود اختلاط‌های خانوادگی و فشار افکار عمومی به والدین برای سهل‌انگاری درباره بی‌حجابی فرزندان و ناکارآمدی اطلاع‌رسانی‌ها در این موضوعات، است.

رسانه و تکنولوژی

تکنولوژی و ورود سه‌مرحله‌ای آن (ویدئو، ماهواره و اینترنت) به ایران که در بسیاری از برنامه‌های خود، تعمداً به تابوشکنی در مسائل اخلاقی و ترویج روابط نامشروع می‌پردازد، به حیازدایی و بی‌حجابی در جامعه می‌انجامد. همچنین آرایش زنان، عدم رعایت حجاب شرعی، تحقیر چادر و حجاب و وجود رفتارهای محرک و روابط نامشروع در فیلم‌ها و سریال‌ها، عدم بهره‌گیری از متخصصین در برنامه‌های رسانه‌ای مربوط به حجاب و پخش این برنامه‌ها در ساعات نامناسب، پخش انیمیشن‌هایی با محتوای بدحجابی و روابط عاشقانه و استفاده از کودکان در تبلیغات تجاری نیز به ترویج بی‌حجابی می‌انجامد.

شکاف هویتی در جامعه

احساس ظلم تاریخی زنان همراه با اغراق‌های فمینیست‌ها، به نارضایتی و فرار آنان از زنانگی و نمادهای زنانه‌ای چون حجاب شده است. جامعه ایران به‌دلیل ترکیبی از فرهنگ دینی، ملی، غربی و قومی و نبود الگوی واحد شناختی، به هویتی متعارض دچار شده که هم‌زمان هم بر بی‌حجابی و هم ضرورت حجاب تأکید دارد.

مواجهه آسیب‌زا با بی‌حجابی

تلقی نادرست از روش‌ها و حدود امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، برخوردهای خشن و کینه‌مآبانه و تأکید صرف بر حجاب و چشم‌پوشی از دیگر منکرات رایج به‌ویژه فسادهای کلان، به نفرت افراد از حجاب می‌انجامد.

عوامل سیاسی

بخش مهمي از رواج بدحجابي، ناشي از تهاجم فرهنگ بیگانه است. شبهه‌پراکنی رسانه‌ای علیه حجاب و پاسخ‌نگرفتن این شبهات، سبب امکان‌ناپذیری دفاع از حجاب شده است. گره‌خوردن حجاب به مسائل سیاسی چون انتخابات و رأی‌آوری و تأکید هم‌زمان بر حضور بانوان در عرصه‌های بین‌المللی و ورزشی با رعایت حجاب، سبب وضع قوانینی شده که جوانان را از حجاب گریزان می‌کند. همچنین حجاب زنان در سال‌های اخیر جزو منافع حکومت تلقی شده و بی‌حجابی به نماد مخالفت با حکومت تبدیل شده است.

ضعف برنامه‌ها و محصولات فرهنگی

نبود برنامه بلندمدت، فقدان نگاه سیستمی به فرهنگ، موازی‌کاری نهادها، وجود و توزیع وسیع لباس‌های نامتناسب و ارزان‌قیمت‌بودن آن و نبود البسه مناسب حجاب اسلامی یا گران‌قیمت بودن آن، بی‌توجهی و ابهام در قوانین حجاب و نبود زمینه پذیرش آن توسط جامعه، از دیگر عوامل تضعیف حجاب در جامعه است.

منابع

• ایسپا (مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران)، «50درصد مردم تهران معتقدند دولت نباید در موضوع حجاب مداخله کند»، نشریه شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی، شماره 7700177، 14 بهمن 1396ش.
• بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، 1389ش.
• بستان، حسین، سیاست‌پژوهی عفاف و حجاب در ایران، قم، حوزه‌ و دانشگاه، 1399ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، گزيده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، 1375ش.
• جاودانی‌مقدم، «بررسی سیر تطور گفتمان حجاب در سپهر سیاست و فرهنگ ایران»، نشریه سپهر سیاست، شماره 20، 1398ش.
• جوانی، وجیهه و امیری، مجتبی، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، نشریه تحقیقات فرهنگی ایران، شماره 4، 1395ش.
• ذوالفقاری، حسین و بیات، بهرام ، «بررسی نگرش مسئولان و نخبگان جامعه نسبت به پدیده بدحجابی»، در پوشش و حجاب، رویکردی جامعه‌شناختی، نوشته علی ایلخانی‌پور نادری، 1389ش.
• «راهکارهاي اجرايي گسترش فرهنگ عفاف و حجاب»، وبسایت نشریه فرهنگ پویا، تاریخ انتشار: پاییز 1389ش.
• زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره 2، 1393ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1387ش.
• شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره 51-52، 1386ش.
• صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره 163-164، 1391ش.
• غلامی، علی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391ش.
• غلامی، علی، مسئله حجاب در غرب، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391ش.
• «قانون ساماندهی مدولباس»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1403ش.
• «قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)»، سامانه ملی قوانین و مقررات، تاریخ بازدید: 12 مهر 1403ش.
• «مروری بر گزارش طرح پژوهشی بررسی فرهنگ پوشش و حجاب زنان ایران»، وبسایت شیرازه، تاریخ انتشار: ۲۴ تير ۱۳۹۸ش.
• معیدفر، سعید، «سبک زندگی، هویت اجتماعی و تغییر الگوی پوشش زنان»، در پوشش و حجاب؛ رویکردی جامعه‌شناختی، نوشته علی ایلخانی‌پور نادری، 1389ش.
• مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، 1382ش.

ویکی جنسیت

+++

مبانی کلامی حجاب؛ باورهای درون‌دینی دربارهٔ حجاب اسلامی.

مبانی کلامی حجاب نشان می‌دهد که این فریضه الهی ریشه در توحید، ایمان به معاد و بندگی خدا دارد. حجاب جلوه‌ای از پذیرش عدالت و نظم الهی است و پاکی، تقوا و مسئولیت‌پذیری زن را نمایان می‌کند. این پوشش، تعادل و آرامش را در زندگی فردی و اجتماعی برقرار می‌سازد و نقش مهمی در سلامت جامعه ایفا می‌کند. از منظر گرایشی، حجاب نماد طهارت، محبت الهی و زیبایی حقیقی است که میل فطری به زینت را در مسیر الهی هدایت می‌کند. بدین‌ترتیب، حجاب پلی میان ایمان و عمل، ظاهر و باطن و زن و جامعه است و جلوه‌ای از کمال انسانی و جمال الهی را نشان می‌دهد.

مفهوم‌شناسی مبانی کلامی حجاب

باورهای بنیادینی که کلیت احکام فقهی بر آن استوار است، یکی از موضوعات اساسی در فلسفه فقه است و یکی از مهم‌ترین این باورهای بنیادین، باورهای کلامی است. بسیاری از دستورات فقهی از باورها و آموزه‌های کلامی تغذیه می‌شوند و موجودیت‌شان مدیون این باورها است.

مبانی کلامی حجاب بر دوپایه بینشی و گرایشی استوار است. این پایه‌های معرفتی با باورهای مهمی مانند ایمان به خدا، باور به زندگی پس از مرگ و تأثیر این باورها در زندگی انسان ارتباط دارند. این بنیادهای بینشی و گرایشی مجموعه‌ای از مفاهیم بنیادی دیگر را به‌شکل منظومه‌ای به‌هم‌مربوط بنیان می‌نهد. ابعاد بینشی و درونی حجاب که شامل باورهای اعتقادی مانند توحید است فرد را از لغزش‌های فکری و روحی محافظت می‌کند و پایه و اساس حجاب ظاهری است که در رفتار انسان جلوه‌گر می‌شود و نشان‌دهندهٔ گرایش او است.

پایه‌های بینشی حجاب

توحیدباوری

تصویری از زنان شرکت‌کننده در راهپیمایی‌های دهه ۶۰

تصویری از زنان شرکت‌کننده در راهپیمایی‌های دهه ۱۳۶۰ش

توحید، بنیادی‌ترین باور اسلامی است و پذیرش حجاب به‌معنای التزام به سبک زندگی توحیدی است. انسان موحد به‌خاطر نگاه توحیدی‌اش خود را برتر از آن می‌داند که تنها به بدن‌نمایی و آرایش ظاهر اکتفا کند. از این منظر، حتی سبک پوشش، وسیله‌ای برای نزدیک شدن به خداوند است؛ بنابراین لباسی می‌پوشد که خدا می‌پسندد و خود را به‌گونه‌ای آرایش می‌کند که مورد رضایت معبود باشد.

بانویی که اندیشه‌اش توحیدی باشد، می‌داند که همه ما از خدا هستیم و به‌سوی او بازمی‌گردیم؛ ازاین‌رو حاضر نیست با خودآرایی و خودنمایی خود را در برابر نگاه‌های آلوده قرار داده و باعث فساد در جامعه شود. حجاب از این منظر، برای حفظ احترام زن، سلامت نفس، سلامت جامعه بشری، غیرت و آبروی زن است. زن در نگرش توحیدی، امانت خلقت است و باید زمینه‌های رشد و ترقی او در جامعه و خانواده فراهم باشد.

عدل الهی

حجاب در چارچوب حکمت الهی، نظم اجتماعی را به‌صورت بهینه در زندگی انسان برقرار می‌کند و عقل، احساس، اخلاق، ایثار و انسانیت هرکدام در جای درست خود قرار می‌گیرند. حجاب به رشد و پیشرفت جامعه کمک می‌کند و پوشاندن بدن، آرامش و امنیت را برای فرد و جامعه، به ارمغان می‌آورد و اگر از افراط و تفریط در جامعه به‌دور باشد، عدالت اجتماعی را در پی دارد، به‌گونه‌ای که زن و مرد از آن بهره می‌برند و روابط میان اعضای جامعه متعادل می‌شود.

حجاب برای زن و مرد واجب است، اما میزان آن متفاوت است؛ پوشیدگی بیشتر زن نسبت به مرد نشانه نابرابری نیست، بلکه بر پایه عدالت است؛ عدالت به معنای برابری مطلق نیست، بلکه هرکدام از زن و مرد بر اساس ویژگی‌ها، توانایی‌ها و نیازهای خود، حقوق و مسئولیت‌های ویژه‌ای دارند.

بندگی خدا

دکتر طناز بحری فوق‌تخصص بیماری‌های خون

دکتر طناز بحری فوق‌تخصص بیماری‌های خون؛ رئیس سابق کلینیک هماتولوژی بیمارستان آراسموس روتردام هلند

پایبندی به دستورِ خداوند، حجاب را برای زن، سازنده و سعادت‌آفرین می‌کند. بندگی، مسیر مستقیم رسیدن به کمال و خوشبختی است. بنده از این منظر، کسی است که در هر کاری از حرکات و رفتار گرفته تا لباس، خوراک و سخن‌گفتن، کاملاً از خدا پیروی کند. کسی که در همه‌حال فرمان خدا را رعایت کند، کم‌کم بندگی واقعی خدا را احساس می‌کند.

پایبندی زن به حجاب به‌عنوان انجام فرمان خداوند، نمونه‌ای از این نوع بندگی است. در رعایت حجاب، زن نوعی بندگی ویژه و هماهنگ با ساختار وجودی و خلقت خود را تجربه می‌کند که زمینه رشد فردی و اجتماعی او را فراهم می‌سازد. زنی که از روی بندگی به حجاب پایبند است، بدن، مو و چهره و سایر ویژگی‌های ظاهری خود را امانتی از جانب خدا می‌پندارد و مطابق خواست و اراده الهی از آن‌ها بهره‌برداری می‌کند.

باور به معاد

باور به معاد، مسئولیت‌پذیری را در اهتمام به واجبات دینی افزایش می‌دهد و زنانی که به روز قیامت، ایمان دارند پایبندی به دستورات الهی مانند حجاب را موجب رستگاری در آخرت می‌دانند. سبک پوشش هر فرد با شخصیت درونی او مرتبط است و بهره‌مندی یا بی‌بهره بودن آن فرد از این باور درونی را نشان می‌دهد. رعایت حجاب از منظر زنان باایمان، رفتاری است که باعث رشد و بالندگی روحی آنان می‌شود و در آخرت به‌شکل‌های زیبا و نورانی جلوه می‌کند.

پایه‌های گرایشی حجاب

طهارت و پاکی

هما حسینی، پرچمدار کاوران ورزشی ایران در المپیک پکن

هما حسینی، پرچمدار کاوران ورزشی ایران در المپیک پکن

حجاب در اسلام وسیله‌ای است برای طهارت ظاهری و درونی زن و نشان‌دهنده نگاه انسان‌محور به او، نه نگاه جنسی یا کالایی. انسان‌ها به‌صورت فطری گرایش به پاکی دارند و حجاب یکی از راه‌های دستیابی به آن است. با رعایت حجاب، زن هم زنانگی و کرامت ذاتی خود را حفظ می‌کند و هم در جامعه به کنشگری اجتماعی می‌پردازد، بدون آنکه آلوده به نگاه یا رفتار جنسی شود. این طهارت و حریم اخلاقی تنها برای خود زن نیست، بلکه فضایی سالم و پاک در جامعه ایجاد می‌کند که روابط میان زنان و مردان بر پایه انسانیت شکل گیرد.

جلب محبت الهی

حجاب شرعیِ زن را خدا دوست دارد و رعایت آن باعث می‌شود زن نزد خدا محبوب شود. زن با رعایت حجاب، نشان می‌دهد خدا و رضایت او را برخواسته‌های دیگر ترجیح داده و به دستورات دینی پایبند است.

زیبایی حقیقی

انسان با لباس، خود را زینت می‌کند و این پوشیدگی، ریشه در میل درونی انسان به عفاف و زیبایی دارد. در قرآن نیز آراستگی و زیبایی و همچنین پوشاندن بدن و پنهان‌کردن بخش‌های خصوصی و نازیبای بدن، از اهداف پوشش معرفی شده است. زن با توجه به تفاوت‌های جنسیتی نسبت به مردان، تمایل بیشتری به زیبا دیده‌شدن و شکوفایی زیبایی‌های خود دارد. از این منظر، زیبایی برای زنان یک نوع امتحان و فرصت برای رشد است. پایبندی زن به حجاب، این میل طبیعی را کنترل می‌کند و علاوه بر پاسخ‌گویی شایسته به میل درونی، زن را در مسیر کمال و رشد فردی و اجتماعی پیش می‌برد.

منابع

• قرآن کریم.
• آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
• ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
• حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
• رودگر، محمدجواد، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۶، زمستان ۱۳۸۸ش.
• زروندی، نفیسه، «بررسی تطبیقی حجاب در اقوام و ادیان الهی»، فصلنامه مطالعات فرهنگی دفاعی زنان، شماره ۱۰ و ۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۶ش.
• شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، شماره ۱، تابستان ۱۴۰۱ش.
• شجریان، مهدی، «فلسفه حجاب در سایه عدالت جنسیتی در کلام رضوی»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۱۲۹، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
• شجریان، مهدی، «عدالت جنسیتی و گفتمان تغییر در احکام فقهی زنان»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۹۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• صابریان، علیرضا، «گزاره کلامی تأثیرگذار در اجتهاد (جامعیّت شریعت)»، فصلنامه دین و سیاست، شماره ۱۷–۱۸، پاییز و زمستان ۱۳۸۷ش.
• فروغی، خدیجه و دیگران، «آثار و فواید وضعی حجاب از منظر قرآن و روایات»، سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۲ش.
• قاسمی، علی، «بررسی رویکرد کلامی شیعی به جایگاه مصلحت در استنباط احکام شرعی»، آیینه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۳۹۸ش.
• کاظم پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
• کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• غیرتمند، سعید و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
• مهدی‌زاده، حسین، «حجاب‌شناسی: چالش‌ها و کاوش‌های جدید»، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه، قم، ۱۳۸۱ش.
• هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.