حجاب: تفاوت میان نسخه‌ها

حجاب، نوع پوشش و پوشیدگی است و اجتناب از برهنگی ریشه در فطرت آدمی به‌ویژه زنان دارد، پوشیدگی زنان، سابقه دیرینه در تمدن‌های باستانی داشته و در ادیان مختلف، به‌ویژه در ادیان توحیدی مورده توجه بوده است. در [[اسلام]]، حجاب حق الهی و از [[احکام ضروری دین]] به‌شمار آمده و بر بنیاد نگرش‌ و انگیزه‌های توحیدی تفسیر می‌شود. در جوامع اسلامی، حجاب افزون بر جنبه عبادی و شرعی، در ابعاد فردی و اجتماعی نیز مطرح بوده و با هویت دینی، فرهنگی، اخلاق‌جنسی، مناسبات‌جنسیتی، صنعت [[مد]] و مدگرایی زنان پیوند یافته است. به‌دلیل درهم‌تنیدگی حجاب با ابعاد حیات فردی و اجتماعی زنان و مردان، اندیشمندان با رویکردهای مختلف به تحلیل آن پرداخته‌اند و دیدگاه‌های متفاوتی درباره کارکردها، الزامات و شیوه‌های تحقق آن شکل‌گرفته است. در [[ایران]]، حجاب یکی از موضوعات مهمی فرهنگی و اجتماعی شمرده شده و بازتاب وسیعی در ادبیات و هنر داشته است.

برخی فقها؛ با استناد به اینکه در فقه، برای بیان حکم پوشش از واژه «ستر» استفاده می‌شود، معتقدند؛ هرچند مفهوم حجاب -به‌معنای حائل- شامل پوشاندن حجم بدن زنان نیز می‌شود؛ اما واژه ستر صرفا به لزوم پوشاندن اندام دلالت دارد. از این رو؛ در تعریف حجاب -پوشش شرعی- صرفا بر پوشاندن بدن و عدم تحریک‌آمیز بودن پوشاک زنان تأکید دارند.<ref>[http://nasimeeshgh.com/hejab/ تفاوت پوشش اسلامی و حجاب متعارف.]</ref>   

حجاب در چهار حوزه ارتباطی مطرح می‌شود:   

== جنسیت و حجاب<ref group="دیدگاه">بحثی که در مورد مردان مطرح است پوشش نیست؟ بین پوشش و حجاب خلط نشده؟ اگر حجاب مشترک بین مردان و زنان است، هم این عنوان دقیق نیست. چون معنایش این است که حجاب مشترک بین هر دو جنس است و تفاوت تنها در میزان آن است.

بر پایه متون تاریخی، حجاب به‌معنای پوشش<ref group="دیدگاه">بحث در همین نکته است که شما باید ثابت کنید که حجاب به همان معنی شرعی و فقهی در تمدن ها قبلی نیز بوده است. شما در حقیقت پوشش را با حجاب یکی گرفته اید. آیا چنین چیزی درست است؟</ref> زنان، در فرهنگ‌های کهن، رواج داشته است؛<ref>زروندی، «بررسی تطبیقی حجاب در میان اقوام و ادیان الهی»، ص 123، 1386ش.</ref> در بسیاری از جوامع پوشش کامل برای طبقه اشراف الزامی<ref>شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 24.</ref> و در مواردی دارای ضوابط سختگیرانه بوده است.<ref>حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 61-59.</ref> در روم باستان، آرتمیس به‌عنوان الهه عفت تقدیس شده<ref>[https://www.jahannews.com/analysis/111102/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «پوشش زن در یونان و روم باستان»، خبرگزاری جهان‌نیوز.]</ref> و زنان رومی با تأسی به آن در بیرون با ردا و چادر بلند، بدن خود را می‌‏پوشاندند.<ref>[https://www.hi-hijab.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ «تاریخچـه حجـاب در دوران باســتان»، وب‌سایت های‌حجاب.]</ref> به گزارش ویل دورانت؛ لباس‌های بانوان اصیل اروپایی، تا روی پاها می‌رسید و به ندرت در انظار عمومی ظاهر می‌شدند. در کشورهای شرقی؛ مانند هند نیز زنان با استفاده از [[چادر]] بدن و صورت‌شان را می‌پوشاندند.<ref>[https://www.hi-hijab.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86/ «تاریخچه حجاب در ایران و جهان از دوران باستان تا کنون»، وب‌سایت های حجاب]</ref> در ایران باستان، زنان دارای پوشیدگی‌ای متناسب با عفت زنانه<ref>عسگری خانقاه، بهادری نژاد، «فرهنگ پوشش زنانه نزد بانوان»، 1393 ش، ص 58.</ref> و بازتاب‌دهندهٔ منزلت اجتماعی آنها بود؛<ref>مونسی سرخه، «نمادها در پوشاک»، 1388ش، ص 45-44.</ref> در پوشش این زنان علاوه بر زیبایی، کاربردی بودن لباس‌ها نیز مدنظر بود.<ref>[https://www.imna.ir/news/797083/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8 «لباس‌های سنتی زنان ایرانی، تجلی اصالت و نمادی از رنگ و نقش ایرانی»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> به باور برخی پژوهشگران؛ پوشش در میان ایرانیان فراتر از کارکرد صرف فیزیکی، نمادی از هویت قومی و سازگار با اقلیم ایران به‌شمار می‌رفت.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403070806528/پوشش-زنان-در-میان-اقوام-مختلف-ایرانی «پوشش زنان در میان اقوام مختلف ایرانی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> تزئینات به‌کاررفته در لباس زنان، مجموعه‌ای موزون و متناسب با ارزش‌های فرهنگی و بیانگر سلیقه، ذوق و مهارتی بود که هدف از آن نمایش وقار و اصالت زن ایرانی بود.<ref>الهی، «لباس به‌مثابه هویت»، 1389ش، ص 11-8.</ref>

==حجاب در آیین‌های اعتقادی==

[[پرونده:زن-در-آینه-جلال-و-جمال.jpg|بندانگشتی|جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و [[عفاف]] جامعه می‌داند.]]

حجاب در [[اسلام]] ناظر به حفظ [[کرامت زن]] معنا می‌یابد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2001430/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C «حجاب از دید آیت‌الله جوادی آملی»، خبرگزاری مهر.]</ref> آیات متعدی قرآن از جمله 31 و 60 سوره نور؛ 32، 33، 53 و 59 سوره احزاب و 5-8 سوره مؤمنون، به ابعاد مختلف فقهی،<ref>سورۀ نور، آیۀ 30-31.</ref> اخلاقی<ref>سورۀ مؤمنون، آیۀ 5-8؛ سورۀ احزاب، آیۀ 32 و 59.</ref> و امنیتی<ref>[http://www.parsquran.com/data/show.php?sura=33&ayat=59&user=far&lang=far&tran=2 سوره احزاب، آیه 59]</ref> حجاب اشاره‌ داراند.<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 59.</ref>  

{{اصلی|فلسفه حجاب}}

فلسفه حجاب ناظر به مصالحی است که در ضرورت تشریع آن بیان شده است؛ [[علامه طباطبایی]] در تفسیر آیه ۵۳ [[سوره احزاب]]، پاکی دل را از مصالح حجاب می‌داند.<ref>[https://lib.eshia.ir/50081/16/506/ملاقات طباطبایی، ترجمه المیزان، 1374ش، ج16، ص506.]</ref> جوادی‌آملی، حیثیت زن را امانت الهی دانسته و حجاب را تکلیف زن برای محافظت از این امانت می‌داند.<ref>جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1375ش، ص437-438؛ [https://jz.ac.ir/post/8873-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%B2%D9%86-%D8%AD%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «حجاب زن، حق الهی است»، وب‌سایت جامعة‌ الزهرا.]</ref> [[سیدعلی خامنه‌ای]] نیز بر نقش حجاب در حفظ [[عفت]] و هویت دینی زن تأکید  دارد<ref>مطالبات رهبری از بانوان، دفتر خواهران کانون دانش پژوهان نخبه، تیر ۱۴۰۰ ش، ص ۱۳۳؛ [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2729 پرستاران، ۲۰/۷/۷۳]</ref> که ناظر به حضور عفیفانه زن در جامعه است.<ref name=":0">[https://ilam.haj.ir/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C/%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%81-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8/%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%8 «چهل حدیث حجاب و عفاف»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت.]</ref> [[فلسفه حجاب]] در چارچوب فرهنگ [[عفاف]] با مؤلفه‌های از جمله عفت در نگاه، رفتار،<ref>[http://lib.eshia.ir/17001/1/353/31 سوره نور، آیه ۳۱.]</ref> گفتار<ref>[https://lib.eshia.ir/17001/1/422/32 سوره احزاب، آیه 32.]</ref> و اختصاص التذاذ جنسی در کادر زناشویی، ارتباط دارد.<ref name=":2">[https://ilam.haj.ir/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C/%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%81-%D9%88-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8/%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%8 «چهل حدیث حجاب و عفاف»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت.]</ref>   

در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی صرفا ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛<ref>[https://sid.ir/paper/960340/fa#downloadbottom شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص125.]</ref> از این رو در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظاف مهمی زنان،<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/4367/%D9%81%D8%B5%D9%84-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%89 مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، 1402ش، ص105.]</ref> از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است.<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/8731/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-1 «پرسش‌‌ها و پاسخ‌‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.]</ref> فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلا پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما در باره اصل جوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA/56435 «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان،] </ref> بر پایه پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8 «حجاب»، ویکی شیعه.]</ref>

==رویکردهای نظری به حجاب==

'''در روانشناختی به‌ویژه با رویکرد دینی،''' بر فطری بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص82.]</ref> از این منظر، نیاز به [[خودآرایی]] و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص92.]</ref> خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن اخلاق جنسی و رواج مصرف‌ زدگی در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6062/63862/بررسی-رابطه-حجاب-با-سلامت-روانی-زنان رجبی، «بررسی رابطۀ حجاب با سلامت روانی»، 1388ش، ص29.]</ref>

* '''کارکردهای معنوی،''' حجاب، به‌عنوان حکم الهی، موجب تقویت گرایش‌های معنوی و تقرب زن به خدا می‌شود.<ref>[https://goums.ac.ir/content/60549/آثار-و-فواید-عفاف-و-حجاب «آثار و فواید عفاف و حجاب»، پایگاه خبری وب دا علوم پزشکی گلستان.]</ref>

نوع و سبک حجاب در کشورهای اسلامی نیز متفاوت است؛ در افغانستان استفاده از برقع‌های سبک و رنگی رایج است؛ در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس‌ استفاده می‌شود؛ در امارات، عمان و قطر، برقع، یا روسری همراه با لباس‌های بلند رواج دارد. زنان مصری علاقه به پوشیه و لباس‌های رنگی دارند؛ زنان اندونزی بیشتر از جلباب، کت و لباس‌های گشاد استفاده می‌کنند؛ زنان پاکستانی و هندی بیشتر از لباس‌های رنگی، روسری بزرگ و لباس‌های بلند استفاده می‌کنند. در قبرس، نوعی روسری سفید، مـتأثر از سنت‌های محلی رواج دارد.<ref>«[https://www.mashreghnews.ir/news/601851/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86 انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق،]</ref> در ایران، در کنار تنوع پوشش، چادر به‌عنوان حجاب برتر تلقی می‌شود.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref>

به گزارش برخی پژوهشگران، در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان به‌شمار می‌رفت.<ref>صدر، حقوق زنان در اسلام و اروپا، 1319ش، ص 22-21؛ شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 25.</ref> با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.</ref> منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.<ref>تقوی باغبان، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ۱۳۹۹ش، ص ۷۳–۷۲.</ref>