مارگوت بدران: تفاوت میان نسخه‌ها

مارگوت بدران، پژوهشگر ارشد مطالعات زنان در جهان اسلام از اواخر قرن نوزدهم به این سو، هویت فمینیستی خود را آشکارا پذیرفته و این رویکرد در نوشته‌هایش از جمله مدخل دایرةالمعارف قرآن لیدن مشهود است. دیدگاه‌های او که در مراکزی چون دانشگاه جورج‌تاون ارائه می‌شود، هم در غرب و هم در شرق مورد توجه است و اثر مذکور نیز از منابع معتبر قرآن‌پژوهی در جهان غرب محسوب می‌شود.

مارگوت بدران متولد ۴ دسامبر ۱۹۳۶م تحصیلات دانشگاهی خود را در مقطع کارشناسی در کالج ترینیتی دوبلین آغاز کرد<ref>[https://id.loc.gov/authorities/names/n85386317.html "Badran, Margot". ''Library of Congress''.]</ref> و پس از گرفتن مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه هاروارد، موفق به دریافت درجۀ دکتری از دانشگاه آکسفورد شد.<ref>[https://en.qantara.de/content/interview-with-margot-badran-islamic-feminism-is-a-universal-discourse Sikand, Yoginder (15 September 2009). ""Islamic Feminism Is a Universal Discourse""..]</ref> وی همچنین در رشتۀ مطالعات عربی و اسلامی در دانشگاه الازهر قاهره به تحصیل پرداخته است. بدران در حال‌حاضر به‌عنوان پژوهشگر ارشد در مرکز بین‌المللی پژوهشگران وودرو ویلسون و نیز مرکز تفاهم مسلمانان و مسیحیان در دانشگاه جورج‌تاون فعالیت می‌کند.<ref>"Margot Badran". ''Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality''. </ref> فعالیت‌های میدانی وی شامل مستندنگاری تجربیات زنان مبارز در جریان آزادسازی کویت است که بازتاب‌دهندۀ مخاطرات پذیرفته‌شده توسط زنان در دفاع از کشورشان بود.<ref>Hamilton, Lynn (30 June 1991). "Telling of Kuwaiti women's resistance role". ''The Philadelphia Inquirer''. p. 3.</ref> آثار مکتوب او به‌دلیل بهره‌گیری از رویکردی بین‌رشته‌ای و تلفیق دانش تاریخ، انسان‌شناسی و مطالعات ادیان مورد توجه صاحب‌نظران قرار گرفته است. منتقدان روش‌شناسی وی را در تحلیل چگونگی مواجهه زنان با حوزه‌های پیچیده سیاسی و گفتمانی ستوده‌اند.<ref>Raemdonck, An Van (19 February 2015). "Review of Margot Badran (ed.), Gender and Islam in Africa: Rights, Sexuality and Law". </ref>

جایگاه علمی او موجب شد تا نگارش مدخل کلیدی «جنسیت» در دانشنامۀ قرآن لیدن به وی واگذار شود. این دانشنامه که تحت نظارت جین دمن مک اولیف و با مشارکت جمعی از پژوهشگران بین‌المللی تدوین شده،<ref>[https://qkh.journals.miu.ac.ir/article_659.html اقبال، «خاورشناسی و دائرةالمعارف قرآن»، 1388ش، ص17.]</ref> از مهم‌ترین منابع پراستناد در محافل آکادمیک غرب برای مطالعۀ نظام‌مند قرآن است.<ref>مودب، و موسوی مقدم، «نقد دائره المعارف قرآن لیدن بر اساس آراء و مبانی شیعه»، 1387ش، ص110.</ref> حضور بدران در این پروژه ملی و بین‌المللی، نشان‌دهندۀ نفوذ آراء او در تبیین مفاهیم جنسیتی برای مخاطبان جهانی است؛<ref>رضایی اصفهانی، «بررسی دائرةالمعارف قرآن لایدن»، 1385ش، ص48.</ref> هرچند منتقدان، رویکرد او را نوعی «تفسیر به رأی» برای انطباق اسلام با الگوهای لیبرال غربی دانسته و بر این باورند که تفاوت‌های جنسیتی در اسلام نه بر پایه تبعیض، بلکه بر مبنای نقش‌های تکمیلی و مسئولیت‌های نظام خانواده استوار است.<ref>[https://www.magiran.com/volume/43774 زیبایی‌نژاد، «فمینیسم اسلامی نداریم»، 1387ش، ص80.]</ref>

مارگوت بدران فمینیسم اسلامی را نظامی فکری می‌داند که نه تنها با جوهرۀ دین تناقضی ندارد، بلکه به دنبال بازيابی مفهوم اصیل «امت» به‌عنوان فضایی کثرت‌گرا برای تضمین حقوق برابر جنسیتی است. از دیدگاه او، فمینیسم در قلمرو اسلام بر پایۀ آگاهی از محدودیت‌های تحمیلی و تلاش برای انطباق مجدد دین با پیام قرآنیِ عدالت اجتماعی بنا شده است. وی بر این باور است که نابرابری‌های موجود ناشی از ذات اسلام نیست، بلکه محصول تحمیل عقاید مردسالارانۀ مفسران بر متن قرآن و نوسازی‌های آمرانه‌ای است که ساختارهای اجتماعی و نهاد خانواده را تضعیف کرده‌اند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_12179.html كرمي و محبوبی شريعت پناهي، «فمينيسم اسلامی، مفاهيم و امکان‌ها»، 1392ش، ص235.]</ref>

بدران با تفکیک میان «اسلام» و «جامعه پدرسالار»، معتقد است مفسران زن به‌دلیل تجربه زیسته خود، قرائت‌های پویایی از روح قرآن ارائه داده‌اند که برابری جنسیتی پنهان‌مانده در تفاسیر سنتی را آشکار می‌کند. او در موضوعاتی مانند حجاب، میان دستورات اصیل قرآنی و سنت‌های تحمیلی تفکیک قائل شده و معتقد است که زنان مسلمان با استناد به خودآگاهی قرآنی و روش‌های ساختارشکنانه، به دنبال بازیابی حقوقی هستند که در طول تاریخ تحت لوای دین از آنان دریغ شده است.<ref>جین دمن، دایرةالمعارف قرآن، 1401ش، ص316.</ref>

منتقدان در رد مفهومی این گرایش، معتقدند که فمینیسم اسلامی به‌دلیل تضاد مبنایی با اصول عقلانی و شرعی، فاقد حجیت است و آنچه بدران مطرح می‌کند، بیش از آنکه استنباطی دینی باشد، نوعی «تفسیر به رأی» برای انطباق اسلام با الگوهای لیبرال غربی است. به باور این گروه، تفاوت در نقش‌های زن و مرد در اسلام نه به‌معنای تبعیض، بلکه به‌مثابه نقش‌های تکمیلی است که جایگاه رفیعی برای زن در سرنوشت خانواده و اجتماع قائل شده و «قوامیت» مرد را نیز نه به معنای برتری، بلکه به معنای مسئولیت همه‌جانبه در نظام خانواده تعبیر می‌کنند.<ref>[https://www.magiran.com/volume/43774 زیبایی‌نژاد، «فمینیسم اسلامی نداریم»، 1387ش، ص80.]</ref>

محققان نقدهای دیگری نیز بر دیدگاه‌های مارگوت بدران نوشته‌اند که برخی از آنها عبارت است از:

 

* استفاده از تفسیر به رأی شخصی برای غیرقرآنی نشان‌دادن احکام سنتی اسلام؛

* نادیده‌گرفتن سنت نبوی و سیرۀ ائمه در تبیین حدود پوشش و روابط جنسیتی؛

* بی‌توجهی به تفاسیر مفسران زنِ معتقد به تفاوت‌های طبیعی و فیزیکی میان زن و مرد؛

* تقلیل‌دادن جایگاه حمایتی و مصونیتی حجاب به یک محدودیت تحمیلی و غیرقرآنی.<ref>امین، مخزن العرفان در تفسير قرآن، 1389ش، ج4، ص63؛ [https://www.magiran.com/volume/43774 زیبایی‌نژاد، «فمینیسم اسلامی نداریم»، 1387ش، ص80.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

*اقبال، مظفر، «خاورشناسی و دائره المعارف قرآن»، مجلۀ قرآن پژوهی خاورشناسان، شمارۀ 6، 1388ش.

*مودب، سیدرضا و موسوی مقدم، سیدمحمد، «نقد دائرة المعارف قرآن لیدن بر اساس آراء و مبانی شیعه»، مجلۀ شیعه شناسی، شمارۀ 23، 1387ش.

* كرمی، محمدتقی و محبوبی شريعت پناهی، نسيم السادات، «فمينيسم اسلامی، مفاهيم و امکانها»، فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شمارۀ 59، 1392ش.

*فتاحی، فتحیه و افسردیر، حسین، «ارزیابی و نقد مدخل جنسیت از دائرةالمعارف قرآن لیدن»، مجلۀ مطالعات زن و خانواده، 1393ش.

*حسنی‌نیا، علی، آزادبختی، زینب، بستاکچی، افسان، «تحلیل انتقادی نظریه «فمینیسم قرآنی» مارگوت بدران در دائرة المعارف قرآن»، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفينه، 1398ش.

*زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «فمینیسم اسلامی نداریم»، بازتاب انديشه، شمارۀ 101، 1387ش.

*Hamilton, Lynn (30 June 1991). "Telling of Kuwaiti women's resistance role". ''The Philadelphia Inquirer''. p. 3-M. Retrieved 22 August 2023.

*"Margot Badran". ''Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality''. 13 August 2009. Retrieved 21 August 2023.

*Raemdonck, An Van (19 February 2015). "Review of Margot Badran (ed.), Gender and Islam in Africa: Rights, Sexuality and Law". ''Religion & Gender''. '''5''' (1): 118– Retrieved 23 August 2023.

*Sikand, Yoginder (15 September 2009). ""Islamic Feminism Is a Universal Discourse"". ''Qantara.de''. Retrieved 20 August 2023.