مارگوت بدران

مارگوت بدران؛ پژوهشگر و استاد فمینیست در حوزه‌ مطالعات زنان، اسلام و خاورمیانه.

مارگوت بدران
پژوهشگر فمینیسم اسلامی

مارگوت بدران
پادکست مقاله | 🡇 noicon
نام و شناسه
نام	مارگوت
نام خانوادگی	بدران
شناخته‌شده برای	مطالعات زنان فمینیسم اسلامی
زندگی و مرگ
زادهٔ	۴ دسامبر ۱۹۳۶م
مشخصات فردی و اجتماعی
ملیت	آمریکایی
تحصیلات
تحصیلات	کارشناسی کارشناسی ارشد دکتری
محل تحصیل	کالج ترینیتی دوبلین دانشگاه هاروارد دانشگاه آکسفورد دانشگاه الازهر قاهره
منصب / پیشه	پژوهشگر ارشد در مرکز بین‌المللی پژوهشی ویلسون
آثار و دستاوردها
آثار	گشودن دروازه‌ها: یک قرن نوشته‌های فمینیستی عربی (۱۹۹۰م) فمینیسم ورای شرق و غرب: حرف و عمل جنسیتی جدید در اسلام جهانی (۲۰۰۷م) فمینیسم در اسلام: هم‌گرایی‌های دینی و سکولار (۲۰۰۹م)

مارگوت بدران با رویکردی بین‌رشته‌ای به مطالعه مسائل زنان در آموزه‌های اسلام و جوامع مسلمان می‌پردازد. جایگاه علمی او منجر به نگارش مدخل جنسیت در دانشنامه قرآن لیدن شد. بدران از نظریه‌پردازان فمینیسم اسلامی است و معتقد است نابرابری‌های جنسیتی موجود، نتیجه تفسیرهای مردسالارانه از قرآن و نوسازی‌های آمرانه است و زنان می‌توانند با قرائتی پویا، مفهوم برابری را از متن قرآن استخراج کنند. او احکامی مانند تعدد زوجات را ناقض کرامت و برابری زنان دانسته و حجاب را محصول سنت‌های تحمیلی می‌داند.

فعالیت علمی

مارگوت بدران، زادهٔ ۴ دسامبر ۱۹۳۶م، تحصیلات دانشگاهی را از دوبلین آغاز کرد و سپس مدرک کارشناسی ارشد را از دانشگاه هاروارد و دکتری را از دانشگاه آکسفورد اخذ نمود. بدران دوره‌ مطالعات عربی و اسلامی را در دانشگاه الازهر قاهره گذرانده و در مرکز بین‌المللی پژوهشی ویلسون در واشینگتن پژوهش کرده است. ازجمله فعالیت‌های میدانی او، مستندنگاری تجربیات زنان مبارز در جریان آزادسازی کویت است. آثار او به‌دلیل تلفیق دانش تاریخ، انسان‌شناسی و مطالعات ادیان، مورد توجه قرار گرفته و روش‌شناسی وی در تحلیل تعامل زنان با عرصه‌های پیچیده سیاسی و گفتمانی ستایش شده است. نگارش مدخل جنسیت در دانشنامه قرآن لیدن، به او سپرده شد که نشان‌دهنده نفوذ جهانی دیدگاه‌ او در تبیین مفهوم جنسیت .

دیدگاه‌ها

مارگوت بدران، فمینیسم اسلامی را نظامی فکری می‌داند که با جوهر دین سازگار است و می‌خواهد مفهوم امت را به فضایی کثرت‌گرا بازگرداند تا حقوق برابر زنان و مردان تضمین شود. از نگاه او، فمینیسم در قلمرو اسلام بر آگاهی از محدودیت‌های تحمیلی و تلاش برای هماهنگ‌کردن دوباره دین با پیام قرآنی عدالت اجتماعی استوار است. او نابرابری‌ها را نتیجه تحمیل برداشت‌های مردسالارانه بر متن قرآن و نوسازی‌های آمرانه‌ای می‌داند که ساختارهای اجتماعی و نهاد خانواده را ضعیف کرده است.

به باور بدران، زنان مفسر با تکیه بر تجربه زیسته خود خوانش‌های پویاتری از روح قرآن ارائه داده‌اند و برابری جنسیتی را که در تفسیرهای سنتی پنهان مانده آشکار کرده‌اند. او در موضوع حجاب میان دستورهای اصیل قرآنی و سنت‌های تحمیلی تفکیک می‌کند و می‌گوید زنان مسلمان با خودآگاهی قرآنی و روش‌های ساختارشکنانه در پی بازپس‌گیری حقوقی هستند که در طول تاریخ به نام دین از آنان دریغ شده است.

بدران تعدد زوجات را چالشی برای جایگاه و حقوق زن در خانواده و جامعه اسلامی می‌بیند؛ از دید او مشروعیت چندهمسری به تثبیت سلطه مردانه و نابرابری جنسیتی می‌انجامد و حق و کرامت ذاتی زن را زیر سؤال می‌برد. او سیاست تک‌همسری در کشورهای غربی را موجب برابری حقوق زن و مرد و احترام به جایگاه زن می‌داند، در حالی که تعدد زوجات در جوامع اسلامی را عاملی برای تحقیر و تنزل موقعیت زنان معرفی می‌کند.

دیدگاه‌های منتقدان

در دیدگاه منتقدان، آنچه بدران مطرح می‌کند، بیش از آنکه استنباط دینی باشد، تفسیری دلخواهانه برای هماهنگ‌کردن اسلام با الگوهای لیبرال است. آنان می‌گویند تفاوت نقش زن و مرد در اسلام به‌صورت نقش‌های مکمل دیده شده است؛ این تفاوت، جایگاه والایی برای زن در سرنوشت خانواده و جامعه در نظر می‌گیرد و قوامیت مرد نیز به‌معنای مسئولیت همه‌جانبه او در نظام خانواده است. چندهمسری در اسلام نیز تأیید هوسرانی مرد یا تحقیر زن نیست، بلکه در چارچوب مقررات محدود و مشروط، مانند رعایت عدالت میان همسران، طراحی شده است. به باور منتقدان، این حکم برخلاف معشوقه‌گرایی در جوامع غربی، رویکردی واقع‌بینانه و مسئولیت‌محور به نیازهای اجتماعی است و کارکردهایی روشن دارد: حمایت از زنان بی‌سرپرست یا بیوه، کاهش آسیب‌های روابط خارج از چارچوب خانوادگی و افزایش نسل مشروع. در این تحلیل، تک‌همسری اصل اولیه در اسلام است و تعدد زوجات فقط راه‌حلی مشروط برای شرایط ویژه اجتماعی، مانند ناتوانی همسر اول یا ناتوانی در تأمین نیازهای عاطفی و جنسی، به شمار می‌رود.

نقدهای دیگری نیز به دیدگاه‌های مارگوت بدران وارد شده است: تفسیر به‌رأی برای نکوهش احکام سنتی اسلام؛ تلاش برای وارد کردن افکار و ارزش‌های غربی به جوامع اسلامی؛ نادیده‌گرفتن علوم تخصصی و پیش‌نیازهای لازم برای اجتهاد و استنباط از متون دینی؛ بی‌توجهی به سنت نبوی و سیره ائمه در توضیح حدود پوشش و روابط جنسیتی؛ نادیده گرفتن تفسیرهای زنان مفسری که به تفاوت‌های طبیعی و جسمی میان زن و مرد باور دارند؛ تقلیل حجاب به یک محدودیت تحمیلی.

آثار

مارگوت بدران آثاری قابل توجه در حوزهٔ فمینیسم اسلامی تألیف کرده است، ازجمله:

• گشودن دروازه‌ها: یک قرن نوشته‌های فمینیستی عربی (۱۹۹۰م)
• فمینیسم ورای شرق و غرب: حرف و عمل جنسیتی جدید در اسلام جهانی (۲۰۰۷م)
• فمینیسم در اسلام: هم‌گرایی‌های دینی و سکولار (۲۰۰۹م).

منابع

• حسن‌نیا، علی و بستاکچی، افشان، «نقد دیدگاه مارگوت بدران دربارهٔ تعدد زوجات»، دوفصلنامه علمی و قرآن‌پژوهی خاورشناسان، سال هفدهم، شمارهٔ ۳۲، ۱۴۰۱ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، «بررسی دائرةالمعارف قرآن لایدن»، مجلهٔ قرآن‌پژوهشی خاورشناسان، شمارهٔ شمارهٔ ۱، ۱۳۸۵ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «فمینیسم اسلامی نداریم»، بازتاب اندیشه، شمارهٔ ۱۰۱، ۱۳۸۷ش.
• "Margot Badran". Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality. «سفر جنسیت به خاورمیانه»، وب‌سایت دورنما، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• فتاحی، فتحیه و افسردیر، حسین، «ارزیابی و نقد مدخل جنسیت از دائرةالمعارف قرآن لیدن»، مجلهٔ مطالعات زن و خانواده، ۱۳۹۳ش.
• مؤدب، سیدرضا و موسوی مقدم، سیدمحمد، «نقد دائرة المعارف قرآن لیدن بر اساس آراء و مبانی شیعه»، مجلهٔ شیعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۳، ۱۳۸۷ش.
• نصر اصفهانی، مریم، «سفر جنسبت به خاورمیانه»، وب‌سایت رادیو دورنما، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.

• Hamilton, Lynn (۳۰ ژوئن ۱۹۹۱). "Telling of Kuwaiti women's resistance role". The Philadelphia Inquirer. p. 3-M. Retrieved 22 August 2023.
• "Margot Badran". Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality. 13 August 2009. Retrieved 21 August 2023.
• Raemdonck, An Van (۱۹ فوریه ۲۰۱۵). "Review of Margot Badran (ed.), Gender and Islam in Africa: Rights, Sexuality and Law". Religion & Gender. 5 (1): 118– Retrieved 23 August 2023.
• Sikand, Yoginder (۱۵ سپتامبر ۲۰۰۹). ""Islamic Feminism Is a Universal Discourse"". Qantara.de. Retrieved 20 August 2023.