رفعت حسن: تفاوت میان نسخه‌ها

رفعت حسن، نظریه‌پرداز [[فمینیسم اسلامی]] و از نخستین کسانی است که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت. . او استاد بازنشستهٔ مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکی است و به‌عنوان رهبر فمینیست‌های مسلمان در [[آمریکا|ایالات متحده]] شناخته می‌شود. رفعت حسن در چارچوب [[الهیات فمینیستی]] استدلال می‌کند که متن قرآن، گویای [[برابری جنسیتی]] است، اما [[تفسیر قرآن|تفاسیر]] مردسالارانه و سنت‌های فرهنگی موجب تبعیض علیه زنان شده‌اند. او با نقد خوانش‌های سنتی از [[داستان آفرینش]] و تأکید بر حقوق انسانی در [[قرآن]]، خواستار [[مشارکت زنان]] در فرایند تفسیر می‌شود. این در حالی است که قرآن آشکارا به تفاوت‌های جنسی و جنسیتی زن و مرد اشاره کرده است و انگاره تساوی مطلق زن و مرد، از سوی اسلام‌شناسان و قرآن‌پژوهان، گونه‌ای از [[تفسیر به‌رأی]] تلقی می‌شود.

رفعت حسن (زادهٔ ۱ ژانویه ۱۹۴۳) در لاهور پاکستان و در یک خانوادهٔ سید مسلمان، متولد شد. او یکی از نه فرزند خانواده بود. پدرش در چارچوب سنت فرهنگی رایج، معتقد بود که دختران باید در شانزده‌سالگی با انتخاب والدین، [[ازدواج]] کنند. در مقابل، مادرش که فرزند شاعر و دانشمندی به نام حکیم احمد شجاع، با این نگرش مخالفت می‌کرد. این اختلاف نظر باعث آشفتگی و انزوای رفعت در کودکی شد و او را به سمت [[کتاب‌خوانی]] و سرودن [[شعر]] سوق داد.<ref>[https://pdfs.semanticscholar.org/00b2/bc7871f6cbf872809dd806daa69bee4922f0.pdf “Riffat Hassan's Thoughts on Gender Issues in the Qur'an”  2024, Page 131- 150.]</ref> او در یک مدرسه مذهبی انگلیکان و سپس در کالج سنت‌مری در دانشگاه دوره‌ای [[انگلستان]] به تحصیل [[زبان انگلیسی]] و [[فلسفه]] پرداخت. رفعت حسن در سال ۱۹۶۸م از رساله دکتری خود با موضوعی دربارهٔ [[محمد اقبال لاهوری]] دفاع کرد.<ref>[https://archive.org/details/wisewomenovertwo00cahi Cahill, Susan N. (1996). ''Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women''. W.W. Norton and Company. p. 329. I]</ref>

رفعت حسن از ۱۹۶۶م تا ۱۹۶۷م در دانشگاه پنجاب لاهور تدریس کرد. در وزارت اطلاع‌رسانی و صداوسیمای [[پاکستان]] از ۱۹۶۹م تا ۱۹۷۲م فعالیت کرد. وی در ۱۹۷۲م با دخترش به ایالات متحدهٔ آمریکا [[مهاجرت]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110719061105/http://stderr.org/pipermail/tariqas/2001-May/000583.html "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original]</ref> و در دانشگاه‌هایی چون اوکلاهاما و هاروارد تدریس کرد. حسن از اولین کسانی بود که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت و در حال‌حاضر استاد مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکی است.<ref>[https://louisville.edu/artsandsciences/about/hallofhonor/inductees/riffat-hassan "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". ''louisville.edu''.]</ref>

رفعت حسن با اتکا به متن قرآن، آن را سند بنیادین [[حقوق بشر]] می‌داند که غایتش رهایی انسان از هرگونه ستم و محدودیتِ ناروا است. از نگاه او، حقوق مندرج در قرآن مانند [[حق حیات]]، حق [[کرامت]]، [[عدالت]]، [[آزادی]] و [[علم‌آموزی]]، ذاتی انسان و ناشی از ارادهٔ الهی است؛ حقوقی تغییرناپذیر که هیچ قدرت بشری نمی‌تواند آن‌ها را سلب کند. او تأکید ویژه‌ای بر مفهوم عدالت قرآنی دارد که از «عدل» به‌مثابهٔ برابری و انصاف و «احسان» به‌عنوان جبران کاستی‌ها و توجه ویژه به محرومان ترکیب شده است. حسن باورمند است که قرآن [[برده‌داری]] را عملاً منسوخ کرده و [[آزادی‌های فردی]]، از جمله [[آزادی عقیده]] و [[آزادی بیان|بیان]] را به‌صورت مطلق تضمین می‌کند.<ref>حسن، «حقوق بشر در قرآن»، 1395ش، ص10-12.</ref>

رفعت حسن، با اثرپذیری از جریان الهیات فمینیستی در [[مسیحیت]]، رویکردی موسوم به [[الهیات فمینیستی]] در [[قرآن]] را ارائه می‌دهد. هستهٔ مرکزی دیدگاه او این ادعا است که قرآن ذاتاً با [[فمینیسم]] در تعارض نیست، بلکه آموزه‌های آن در پی رهایی انسان از قیود ناعادلانه از جمله [[تبعیض جنسیتی]] است. او قرآن را منشور کبیر [[حقوق بشر]] می‌خواند.<ref>حسن‌نیا و دیگران، «[https://ensani.ir/file/download/article/1580211605-9559-98-4-5.pdf نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات]»، 1398ش، ص1.</ref> از منظر وی، نابرابری‌های کنونی علیه زنان در جوامع مسلمان، ریشه در فرهنگ‌ها و تفاسیر [[مردسالاری|مردسالارانه]] دارد. به عقیدهٔ او، غیبت تاریخی زنان از فرایند تفسیر و [[علوم دینی]]، منجر به حاکمیت خوانش‌های یک‌سویه و تبعیض‌آمیز شده است. راه‌حل او، توانمندسازی زنان از طریق آموزش، [[مشارکت اجتماعی]] و ورود به عرصه [[تفسیر قرآن]] است تا بتوانند با آگاهی از حقوق خویش، قرائت‌های اصیل مساوات‌طلبانه قرآن را احیا کنند.<ref>حسن‌نیا و دیگران، «[https://ensani.ir/file/download/article/1580211605-9559-98-4-5.pdf نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات]»، 1398ش، ص5-15.</ref>

او سه انگاره را مبنای فرودست‌انگاری زنان معرفی می‌کند: تابعیت [[زن]] در آفرینش، مسئولیت [[حوا]] در [[هبوط آدم]] و آفرینش زن برای [[مرد]]. حسن با نقد این انگاره‌ها، استدلال می‌کند که قرآن برتری ذاتی برای مردان قائل نیست.<ref>حسن‌نیا و دیگران، «[https://ensani.ir/file/download/article/1580211605-9559-98-4-5.pdf نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات]»، 1398ش، ص1.</ref>

== دیدگاه‌های منتقدان رفعت حسن ==

برخی از مهم‌ترین آثار رفعت حسن (به انگلیسی: Riffat Hassan) عبارتند از:

|Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives<ref>حسن‌نیا و دیگران، «[https://ensani.ir/file/download/article/1580211605-9559-98-4-5.pdf نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات]»، 1398ش، ص23.</ref>

|حقوق بشر دینی در چشم‌انداز جهانی: دیدگاه‌های دینی

|Feiminism in Islam [in Feiminism and World Religion]<ref>حسن‌نیا و دیگران، «[https://ensani.ir/file/download/article/1580211605-9559-98-4-5.pdf نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات]»، 1398ش، ص23.</ref>

|Human liberation in supported by the Holy Quran<ref>بدره و دیگران، «[https://jwica.ut.ac.ir/article_58300_fe832782b6f6e05341cfb034c47f79a4.pdf چشم‌انداز جریان موسوم به فمینیسم اسلامی به بازنگری فقه سنّی]»، 1394ش، ص377.</ref>

|آزادی انسان در کنف حمایت قرآن کریم

|The Quranic Perspective on Religious Pluralism<ref>حسن‌نیا و دیگران، «[https://ensani.ir/file/download/article/1580211605-9559-98-4-5.pdf نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات]»، 1398ش، ص23.</ref>

|دیدگاه قرآن در مورد کثرت‌گرایی دینی

|Woman and man’s "fall": A Quranic theological perspective, In Muslim Theology: The voices of Muslim Women Theologicans<ref>بدره و دیگران، «[https://jwica.ut.ac.ir/article_58300_fe832782b6f6e05341cfb034c47f79a4.pdf چشم‌انداز جریان موسوم به فمینیسم اسلامی به بازنگری فقه سنّی]»، 1394ش، ص377.</ref>

== پانویس ==

 

== منابع ==

* امین، سیده نصرت، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.

* بدره، محسن و دیگران، «چشم‌انداز جریان موسوم به فمینیسم اسلامی به بازنگری فقه سنّی»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۷، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۴ش.

* حسن‌نیا، علی و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، مجلهٔ فلسفه دین، دوره ۱۶، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۸ش.

* Cahill, Susan N. (1996). ''Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women''. W.W. Norton and Company. <q>riffat hassan</q>

* "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". ''louisville.edu''. Retrieved 16 November 2015.

* "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 4 March 2008.