حجاب: تفاوت میان نسخه‌ها

| زیرنویس عنوان    =  

| تصویر            =  

| زیرنویس تصویر    =  

| جایگزین          =  

| عنوان اصلی        =  

| عنوان انگلیسی    =  

| عنوان عربی        =  

| عنوان علمی        =  

 

| شاخه علمی        =  

| نوع مفهوم        =  

| معنای اصطلاحی      =  

| حوزه کاربرد      =  

| گستره جغرافیایی  =  

 

| منشأ تاریخی      =  

| نخستین کاربرد    =  

| ریشه واژه        =  

| مبدع              =  

| مروج              =  

 

| مقدس برای        =  

| مورد احترام      =  

 

| اهمیت            =  

| مرتبط با          =  

{{درشت|'''حجاب'''}}؛ مفهومی دینی-فرهنگی ناظر به پوشش‌ زن در بستر روابط اجتماعی با مردان بیگانه.

حجاب، اصطلاحی دینی-فرهنگی که به پوشش زن در هنگام مواجهه با مردان بیگانه اطلاق می‌شود و در تمدن‌های باستانی مانند یونان، روم، ایران، مصر و بین‌النهرین و همچنین در ادیان ابراهیمی و آیین زرتشت از پیشینۀ دیرینه برخوردار است. اسلام نیز با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، غایتی والاتر مبنی بر دورکردن نگاه ابزاری از زن و فراهم‌ساختن حضور شایستۀ او در اجتماع را دنبال کرده است. این مفهوم با مفاهیمی چون پوشش، عفاف و حیا پیوند دارد، هرچند هر یک دارای معنای متمایزی هستند؛ عفاف به صفتی درونی و [[حیا]] به نیرویی باطنی اشاره دارد که حجاب بازتاب بیرونی آنها تلقی می‌شود. با وجود این، حجاب در جهان معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و در برخی کشورهای غربی با محدودیت‌های قانونی و در برخی کشورهای اسلامی با الزام یا ممانعت همراه بوده است. در ایران نیز حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان در سنت پیش از اسلام به‌شمار می‌رفت، با ورود اسلام اهمیت شرعی یافت، در دورۀ پهلوی سیاست کشف حجاب را تجربه کرد و پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] به نماد هویت زن ایرانی تبدیل شد. امروزه جامعه [[ایران]] تنوع و تکثر در شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند و موضوع حجاب در کنار ابعاد دینی و فرهنگی، به یکی از محورهای گفتمان سیاسی و اجتماعی و موضوعی چندبعدی مرتبط با هویت، [[فرهنگ]] و تحولات رسانه‌ای تبدیل شده است.

حجاب واژه‌ای عربی<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی،  1373ش، ص۶-۸.</ref> و در لغت به معنای پوشش، ستر، پرده و هر چیزی است که میان دو چیز حائل شود.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1386ش، ج1، ص 582.</ref><ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی،  1373ش، ص۶-۸.</ref> در کاربرد عمومی، حجاب رفتاری اجتماعی است که در حضور دیگران، الزامات و محدودیت‌هایی را در پوشش و ظاهر فرد ایجاد می‌کند و حدود آن در فرهنگ‌ها، ادیان و جوامع مختلف متفاوت است.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱۲، ص۶۰۳.</ref><ref>مهدی‌زاده، حجاب‌شناسی، 1382ش، ص20.</ref> در [[فقه اسلامی]]، حجاب در معنای اصطلاحی بیشتر به پوشش زنان در برابر [[نامحرم]] و پرهیز از جلوه‌گری و خودنمایی اطلاق می‌شود.<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی،  1373ش، ص۸-۱۰.</ref> در متون فقهی و حدیثی قدیم، برای بیان مفهوم پوشش بیشتر از واژه «سِتر» استفاده شده و کاربرد حجاب برای پوشش زنان بیشتر در دوره معاصر رواج یافته است.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۷۳.</ref><ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۲۲.</ref>  

حجاب با مفاهیم پوشش، عفاف و حیا ارتباط دارد. پوشش در کاربرد عمومی و جامعه‌شناختی، پدیده‌ای چندوجهی و مرتبط با سبک زندگی، انتخاب‌ها و هویت افراد است و حجاب زنان فراتر از پوشش دربرگیرندۀ برخی رفتارها و شیوه‌های حضور اجتماعی نیز است.<ref>دانش‌مهر و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، ۱،۱۳۸۹ش، ص۱۲۲-۱۲۳.</ref><ref>شرف‌الدین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، 1386ش، ص1-4؛ جوانی و امیری، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، 1395ش، ص117.</ref> [[عفت|عفاف]] مفهومی دینی ـ [[فرهنگ|فرهنگی]] و ناظر به [[پاک‌دامنی|پاکدامنی]] و رعایت حدود رفتاری است<ref>[https://iict.ac.ir/1401/05/elzamii/ داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref><ref> [https://iss.razavi.ac.ir/article_745_9c3156353f75f94fddc10773ae8d96ef.pdf غیرتمند و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، 1393ش، ص163].]</ref> که حجاب بیشتر به پوشش ظاهری مربوط می‌شود و میان حجاب و عفاف ملازمه دائمی وجود ندارد.<ref>پرچکانی، «...عفاف، یعنی»، ۱۳۸۰ش، ص۴۷-۴۹.</ref><ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95963/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%81 «رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> [[حیا]] به‌عنوان نیرویی درونی و یکی از زمینه‌های پذیرش حجاب شمرده شده است؛ در موارد زیادی بین آنها پیوند برقرار است.<ref>[https://nidamat.com/34571/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7/ «ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی.]</ref>

== خاستگاه حجاب ==

برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا تنها در فرهنگ‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص31-32.</ref> از این نگاه، ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطرت زن نهفته است؛ زیرا او با درک و هوش طبیعی خود، پوشش مناسب را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خود و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص63-64.</ref>  

تاریخچۀ حجاب در تمدن‌های باستانی نشان می‌دهد که معنای آن تنها به جامه‌ای ساده که بدن را می‌پوشاند محدود نمی‌شود؛ بلکه تدبیری است که بر پنهان‌داشتن بدن از دید مرد یا نامحرم دلالت دارد. این معنا در طول تاریخ و در میان تمدن‌های گوناگون، به‌صورت‌های مختلف نمود یافته است:<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۹.</ref> در یونان و روم باستان،سر زنان سر پوشیده و صورتشان باز بود؛ اما هنگام رفتن به بازار، پوشاندن صورت نیز بر آنان لازم بود. در یونان، زنان فقط در صورتی می‌توانستند خویشان خود را ملاقات کنند یا در جشن‌ها و تماشاخانه‌ها حضور یابند که به‌طور کامل در حجاب باشند. در آسیای صغیر و ایران نیز این تدبیر میان زنان رایج بود؛ زنان رومانی با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می‌پوشاندند، چنان‌که برآمدگی‌های بدن نمایان نبود. در حدود ۱۱۱۲ سال پیش از میلاد، شاه تگلات فلازر اول، از شاهان آشوری، فرمانی صادر کرد که بر پایۀ آن، سر زنان ازدواج‌کرده در خیابان‌ها نباید باز باشد؛ دختران مردان آزاد باید پوشیده باشند و زنان فاحشبه بجز سر مابقی بدن خود را باید می‌پوشاند.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۲۱.</ref> در آفریقا، تصاویر و نقش‌برجسته‌های مصری گویای وجود حجاب در این منطقه است؛ در ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، دختران تمام بدن و پسران نیمۀ پایین بدن خود را می‌پوشاندند. در ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد نیز در نقش‌برجستۀ فرعون مکارتیوس، او و همسر و دخترش قسمت پایین بدنشان را پوشانده بودند. در عراق و بین‌النهرین نیز آثاری از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بر جای مانده که زنی با تکه‌پارچه‌ای کوچک سر خود را پوشانده است؛ در ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در سواحل مدیترانه و خاورمیانه، پوششی که نیمی از بدن یا تمام آن را بپوشاند وجود داشته است. در شرق دور نیز پوشش سراسری امری مسلم بوده است؛ بت‌پرستان هندی چیزی مانند چادر می‌پوشیدند که صورتشان را نمی‌پوشاند و در ژاپن، لباس بومی کیمونو با لایه‌های متعدد، بدن را می‌پوشاند.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۲.</ref>

==حجاب در ادیان==

حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده می‌شود؛<ref>علی‌مردی و علی‌مردی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت». 1389ش، ص118.</ref> یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌توانست بدون پرداخت [[مهریه]] او را [[طلاق]] دهد.<ref> [https://lib.eshia.ir/50029/1/21 مطهری، مسئلۀ حجاب، 1387ش، ص21 و 22.] </ref> در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش شده که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند.<ref>   شوکتی و حاجی قاسملو، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، 1390ش، ص101. </ref> در [[آیین زرتشت]] حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و [[حرمت تن]] زنانه تفسیر شده است؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی می‌شود؛ در این آیین حجاب نماد هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت می‌کنند.<ref> [https://adyannews.com/172928/the-veil-in-the-daily-lives-of-zoroastrians-in-iran/ «حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا.]</ref>[[پرونده:زنان-زرتشتی۲.jpg|بندانگشتی|تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار|جایگزین=تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار]][[پرونده:زن-در-آینه-جلال-و-جمال.jpg|بندانگشتی|جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و [[عفاف]] جامعه می‌داند.]]

در [[اسلام]]، حجاب و رعایت حریم محرم و [[نامحرم]] از ضروریات [[دین]] قلمداد می‌شود؛<ref>انصاریان، عرفان اسلامی، 1386ش، ج4، ص57.</ref> بر اساس اسناد تاریخی، اسلام آغازگر اصل حجاب نبوده؛<ref>حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 58.</ref> اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن،<ref>[https://iict.ac.ir/1402/02/orfjoor/ محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref> به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شده است؛ غایتی که علاوه‌بر فراهم‌ساختن امکان حضور [[زن]] در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. [[اسلام]] با غنابخشی به حجاب، در پی آن بوده است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصۀ اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۸۳.</ref>

در بعد اعتقادی، حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206-205.]</ref> زنان موحد اندام خود را امانت الهی می‌دانند و رعایت حجاب را بندگی خدا<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.]</ref> و موجب تعالی خود می‌شمارند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.]</ref> باور به عدالت الهی نیز از پایه‌های حجاب است و رعایت آن از الزامات عدالت اجتماعی شمرده می‌شود؛ زیرا به تعادل جامعه مدد می‌رساند.<ref>[https://tat.atu.ac.ir/article_9024_3ac54016f1aa9929fbe6652b4a0971f4.pdf شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، 1396ش، ص94.]</ref> باور به میعاد نیز حجاب را موجب نورانیت<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1809997/رابطه-حجاب-با-جایگاه-معنوی-زنان-مسلمان-از-دیدگاه-قران-و-حدیث کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص57.]</ref> و رستگاری در آخرت می‌داند.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370-371.]</ref> در بعد اخلاقی، انسان به‌طور فطری گرایش به طهارت دارد و حجاب راهی برای دستیابی به آن<ref>[https://journals.iau.ir/article_545355_b805b68ef20b2d7e6df3f6191d5775bc.pdf کاظم پور و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب ازدیدگاه ادیان سامی»، 1397ش، ص12.]</ref> و حفظ پاکدامنی و کرامت زن است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص231.]</ref>  

===احکام فقهی حجاب ===

در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی تنها ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛<ref>[https://sid.ir/paper/960340/fa#downloadbottom شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص125.]</ref> در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظایف مهمی زنان،<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/4367/%D9%81%D8%B5%D9%84-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%89 مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، 1402ش، ص105.]</ref> از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است.<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/8731/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-1 «پرسش‌‌ها و پاسخ‌‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.]</ref> فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلا پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما در باره اصل وجوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA/56435 «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان،] </ref> بر پایۀ پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.<ref>علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۸.</ref>

در منابع دینی پیشگیری از طمع‌ورزی افراد بیمار دل، شناخته شدن زنان عفیف و ایجاد مصونیت برای آنان، پاکی دل از وسوسه‌های شیطانی، تضمین سلامت روانی جامعه، حفظ زیبایی و طراوت زن، صیانت از مقام و منزلت زن، تسریع در ازدواج دختران، افزایش محبوبیت مردان در برابر زنان، تضمین سلامت جسمانی، حضور سالم در اجتماع، حفظ و استحکام نظام خانواده، افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش هزینه‌های [[مدگرایی]]، حفظ هویت اسلامی و مبارزه با [[تهاجم فرهنگی]]، احساس ارزشمندی، افزایش [[اعتمادبه‌نفس|اعتماد به نفس]] و [[تحکیم خانواده]]، از آثار حجاب دانسته شده است.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۹۱-۱۰۲.</ref>

==رویکرد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی به حجاب==

در رویکرد جامعه‌شناختی حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهندۀ هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/136858/fa#downloadbottom شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.]</ref> گیدنز، خودآرايی را با پويايی زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمی برای پنهانسازی يا آشکارسازی وجوه مختلـف زنـدگی شخصی می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرايش از نشانه‌های کلیدی تمایز هويتی شمرده می‌شود.<ref>[http://www.jrcp.ir/article_146545_1d055f861c0b9dbcb366a5f66679c3ab.pdf تاجبخش، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، 1400ش، ص215-214.]</ref> در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی می‌شود، بی‌حجابی، هنجار شکنی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://sid.ir/paper/136858/fa#downloadbottom شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.]</ref>  

در رویکرد روان‌شناختی بر فطری‌بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص82.]</ref> از این منظر، نیاز به [[خودآرایی]] و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص92.]</ref> خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن [[اخلاق جنسی]] و رواج [[مصرف‌گرایی|مصرف‌‌گرایی]] در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6062/63862/بررسی-رابطه-حجاب-با-سلامت-روانی-زنان رجبی، «بررسی رابطۀ حجاب با سلامت روانی»، 1388ش، ص29.]</ref>

==حجاب در کشورهای جهان ==

به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کرده‌اند و در این کشورها قانونی به نام قانون منع حجاب وجود دارد. برای مثال فرانسه در ۲۰۰۴م استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در ۲۰۱۰م استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها درباره حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م برخی مدارس محدودیت‌هایی برای پوشش اسلامی اعمال کرده‌اند. در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. هم‌چنین آمریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کرده‌‌اند که مجازات آن اخراج است.<ref>غلامی، مسئله حجاب در غرب، 1391ش، ص303-360.</ref> بر پایۀ تحقیقات جدید، زنان محجبه در کشورهای اروپایی از جمله هلند، آلمان و اسپانیا به‌شدت در معرض نژادپرستی و تبعیض شغلی قرار دارند و ۶۵درصد از زنان مسلمانی که عکس محجبه خود را به رزومه ضمیمه می‌کنند، بدون تماس برای مصاحبه رد می‌شوند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1199085/%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%DB%B6%DB%B5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C «محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»،  خبرگزاری شبستان.]</ref> این در حالی است که تا پیش از سدۀ بیستم، حجاب در بسیاری از کشورهای غربی از جمله انگلستان،<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۸۷.</ref> اسپانیا <ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۳۸.</ref> و فرانسه امری رایج و پذیرفته‌شده به شمار می‌رفت؛ زنان موی خود را زیر روسری و سرپوش پنهان می‌کردند، از چادر و شنل بلند برای پوشاندن اندام استفاده می‌کردند و برای پنهان‌ماندن اندام، زیردامنی‌های متعدد به تن می‌کردند.<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۱۳.</ref>

در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و عربستان، نیز محدودیت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد، این محدودیت‌ها در برخی موارد شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی می‌شود<ref group="دیدگاه">این عبارت نیازمند به دقت است و منبع چک شود. فکر نکنم در عربستان برای دختران و زنان محجبه ممنوعیت برای ورود مدرسه باشد. بلکه شاید برعکس باشد. علاوه برآن این گزاره که در کشورهای اسلامی محدودیت برای زنان محجبه وجود دارد شاید این نکته ضدشناختی را داشته باشد که پس حجاب در همه کشورهای اسلامی الزامی نیست. در حالیکه قصه برعکس است. یعنی این کشورهای آسیای میانه سال های متمادی جزو اتحادیه شوروی بودند. در آن زمان حجاب در فضای عمومی ممنوع بوده است و کم کم ممنوعیت کمرنگ شد و فعلا صرفا در مراکز عملی و آموزشی تاحدودی باقی مانده است. این هم به دلیل رسوب همان فرهنگ سکولار روسی است. اگر از این منظر به موضوع نگرسته شود به نظرم دیگر ضد شناختی نخواهد بود. در عین حال به آندسه از کشورهای اسلامی که حجاب را ضروری محسوب میکند هم پرداخته شود خوب خواهد بود.</ref>.<ref>بختیاری، هویت برتر، 1389ش، ص123-169.</ref> در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، رعایت حجاب حداکثری اجباری است. در مقابل، در کشورهای مانند پاکستان، بنگلادش، اندونزی، قانون عامی برای حجاب وجود ندارد و انتخاب نوع پوشش به افراد واگذار شده است<ref group="دیدگاه">این نکته هم به نظرم این پیام را منتقل میکند که در دیگر کشورهای اسلامی حجاب یک امر الزامی نیست. تاحدی میتواند ضد شناختی باشد. منبع  این قسمت هم متقن نیست. استناد این نوع مباحث باید به منابع قوی باشد</ref>.<ref>[https://www.jhiva.com/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/ «چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان،]</ref>  

نوع و سبک حجاب در کشورهای اسلامی نیز متفاوت است؛ در افغانستان استفاده از برقع‌های<ref group="دیدگاه">برقع حجاب کامل و سنتی و شاید در زمانی تاحدی برای خانواده های اشرافی بوده است. اما برای معمول حجاب همان چادرهای کوچک است. </ref> سبک و رنگی رایج است؛ در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس‌ استفاده می‌شود؛ در امارات، عمان و قطر، برقع، یا روسری همراه با لباس‌های بلند رواج دارد. زنان مصری علاقه به پوشیه و لباس‌های رنگی دارند؛ زنان اندونزی بیشتر از جلباب، کت و لباس‌های گشاد استفاده می‌کنند؛ زنان پاکستانی و هندی بیشتر از لباس‌های رنگی، روسری بزرگ و لباس‌های بلند استفاده می‌کنند. در قبرس، نوعی روسری سفید، متأثر از سنت‌های محلی رواج دارد.<ref>«[https://www.mashreghnews.ir/news/601851/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86 انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق،]</ref> در ایران، در کنار تنوع پوشش، چادر به‌عنوان حجاب برتر تلقی می‌شود.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref><ref group="دیدگاه">حال که وارد این بحث شده اید، به کشورهای عربی هم اشاره شود. در بندقبلی هم خوب بود که به کشورهای عربی اشاره میشد. نکته دیگر اینکه هم در این بند و هم در بند قبلی به یک نکته اگر توجه شود مهم خواهد بود: نحوه پوشش بستگی به تلقی حد و حدود حجاب از یک سو و الگو پوشش سایر اعضای بدن از سوی دیگر دارد. برای مثال در مناطق افغانستان تلقی از حجاب صرفا پوشاندن موی و گردن است. در نتیجه از چادرهای کوچک استفاده میکنند. سایر اعضای بدن خود را پراهن های گشاد و دامن های بلند و شلوارهای گشاد و چین چین می پوشانند. به نحوی که برجستگی های بدنشان معلوم نیست. همینطور بحث دیگر پیوند حجاب با هویت است.  برای مثال در ایران که چادر مشکی حجاب برتر است، یک دلیل ان پیوند خودن آن با هویت اسلامی انقلابی است. پوشیدن یک شال یا روسری با این منتهای بلند و گشاد که اصطلا عبا هم گفته میشود. خوب این از نظر پوشیدگی هیج تفاوتی با چار ندارد بلکه شاید شاید از جهاتی بهتر هم باشد چون کامل جلو ان هم بسته است. اما در عین حال چادر حجاب برتر معرفی مشود. نه حجاب عربی. اگر به این ظرایف دقت شود خیلی خوب میشود</ref>

== حجاب در ایران==

در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های [[نجابت]] و منزلت زنان به‌شمار می‌رفته است.<ref>صدر، حقوق زنان در اسلام و اروپا، 1319ش، ص 22-21؛ شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 25.</ref> با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.</ref> منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.<ref>تقوی باغبان، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ۱۳۹۹ش، ص ۷۳–۷۲.</ref> بر اساس گزارش‌های تاریخی، در [[قاجار (ابهام‌زدایی)|عصر قاجار]] به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد.<ref>رایس، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، 1383ش، ص 115.</ref> پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست [[واقعه کشف حجاب|کشف حجاب]] در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد <ref>بصیرت‌منش، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، 1376ش، ص 82-74.</ref> و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی می‌شد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.<ref>جعفریان، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، 1383ش، ص 60-59.</ref>  

بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت.<ref>زائری، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، 1393ش، ص181-182.</ref> با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد.<ref>کاوسی و قاضی، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، 1390ش، ص 69.</ref>  

در گفتمان انقلاب اسلامی، چادر به‌عنوان حجاب برتر معرفی شد، اما پذیرش پوشش اسلامی به آن محدود نماند و گونه‌های دیگر نیز مورد پذیرش قرار گرفت.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref> در سال‌های اخیر، پوشش زنان ایران تنوع بیشتری یافته است؛ برخی به چادر، روسری یا مقنعه پایبند مانده و آن را نمود عفاف و هویت دینی خود می‌دانند و برخی دیگر با حفظ پوشش اسلامی از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های تازه بهره می‌گیرند. این تنوع، بازتاب تحول فرهنگی و نشان‌دهنده تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی دانسته می‌شود.<ref>فلاحی، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، 1404ش، ص 16.</ref>

[[فردوسی]]، [[حافظ]]، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کرده‌اند؛<ref>[https://www.hi-hijab.com/شعر-درمورد-حجاب/ «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب.]</ref> [[سعدی]] در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد.<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh35 سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 35، در وب‌سایت گنجور].</ref> در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله [[نسیم شمال]]، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.<ref>چال‌دره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، 1398ش، ص 75.</ref> در ادبیات نثری آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.<ref>[https://www.faraketab.ir/blog/بهترین-کتاب-در-مورد-حجاب/ مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، مجله اینترنتی فراکتاب.]</ref>

«ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» در حوزه تولیدات نمایشی تولید شده است.<ref>[https://ammaryar.ir/term/event/hijab «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار.]</ref> برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند.<ref>[https://www.manzoom.ir/title/tt2638497/سریال-تلویزیونی-کلاه-پهلوی-1391 «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم.]</ref> آثاری چون «ناریا» <ref>[https://tv1.ir/program/454145 «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما.]</ref> «کیمیا» و «ستایش» با پرداختن به موفقیت زنان محجبه به صورت غیر مستقیم به ترویج حجاب پرداخته‌اند.<ref>«[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/62574/سریال-هایی-با-نام-زنانه-از-ستایش-تا-کیمیا-ت سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایت آی‌فیلم2.]</ref> سنگ‌نگاره‌های [[تخت جمشید]]، نمونۀ آثار تجسمی از ایران باستان در مورد اهمیت حجاب شمرده شده است.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/672141/حجاب-در-آینه-ادبیات-کهن-پارسی حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.]</ref>

از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با [[مد (پوشاک)|مد روز]]، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است تا ضمن پایبندی به ارزش‌های دینی، از آن بهره‌مند شوند. در این زمینه، صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار (اینفلوئنسرها) با معرفی الگوهای گوناگون، در شکل‌گیری و گسترش پدیده «مد حجاب» نقش اساسی داشته‌اند.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/%D9%81%D8%B1%D9%82-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref> در این رویکرد، شماری از زنان مسلمان مد حجاب را افزون بر تکلیف دینی، ابزاری برای بیان سلیقه شخصی و بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر می‌دانند؛ تا جایی که بر پایه برخی گزارش‌ها، پوشش اسلامی به الگویی مورد توجه در صنعت مد غربی، از جمله در [[بریتانیا]]، تبدیل شده است.<ref>[https://otaghiranonline.ir/news/3052/%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D8%B4%D9%86%D8%8C-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%DA%86%D8%B1%D8%A «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی.]</ref>

با این حال، تعامل میان مد و حجاب چالش‌هایی را نیز در زمینه انتخاب و سبک پوشش ایجاد کرده است که از جمله آن‌ها می‌توان به تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی اشاره کرد.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/%D9%81%D8%B1%D9%82-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref> در همین راستا و در نگاهی بومی‌تر، تأکید بر این است که پوشش بازتاب‌دهنده [[فرهنگ]]، منزلت و شئون فردی و اجتماعی است، نسبت به غفلت از بنیادهای تمدن ایرانی-اسلامی که می‌تواند به تضعیف [[همبستگی اجتماعی]] بینجامد، هشدار داده‌اند.<ref>زارع و شادقزوینی، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، 1398ش، ص 248.</ref> به باور آنان، پدیده‌های نوظهوری مانند حجاب‌استایل‌ها این خطر را در پی دارند که تنها ظاهر حجاب در جامعه حفظ شود، اما بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند.<ref>زهرایی، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، 1402ش، ص 37-35.</ref> از این رو، این کارشناسان بر ضرورت طراحی مد لباس بانوان با حفظ سنت‌های ایرانی-اسلامی، سازگاری با اقتضائات روز و کارآمدی عملی تأکید کرده<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3243 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> و معتقدند در صورت رویکرد و هدایت صحیح، امکان بهره‌برداری مناسب از این پدیده در تولید و طراحی مدِ پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/%D9%81%D8%B1%D9%82-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref>

در سال‌های اخیر، حجاب در ایران از یک حکم شرعی و فرهنگی فراتر رفته و به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6948446/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%B2%DB%B3%DB%B0%DB%B0-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8 «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر.]</ref> پس از درگذشت مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱ش این موضوع ابعاد تازه‌ای یافت و بنابر برخی گزارش‌ها، گرایش به بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه افزایش یافت.<ref>[https://irannewspaper.ir/8241/6/63380 «آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.]</ref> برخی تحلیلگران رواج بی‌حجابی را موضوعی چندوجهی و مرتبط با عناصر هویتی می‌دانند که می‌تواند در زمرۀ پروژه‌های کلان جنگ ترکیبی برای گسست وحدت و انسجام ملی قرار گیرد. به باور آنان، این پدیده سازمان‌یافته و با کمک عوامل داخلی گسترش می‌یابد؛ از یک‌سو با هدف قرار دادن خانواده و ترویج فردگرایی افراطی، دوقطبی‌هایی بازتولید می‌کند که به فرسایش قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی می‌انجامد و از سوی دیگر، انگیزۀ نیروهای مدافع نظام را تضعیف می‌کند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6948446/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%B2%DB%B3%DB%B0%DB%B0-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8 «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر]</ref> در چنین فضایی، تغییر نگرش‌ها به حجاب تنها تابع الزام قانونی نیست، بلکه به تحولات فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بستگی دارد. کمپین‌هایی مانند چهارشنبه‌های سفید و دختران خیابان انقلاب نمونه‌هایی از تلاش برای براندازی نظام به بهانۀ مبارزه با حجاب اجباری دانسته شده‌اند.<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9256328/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B4%DA%A9%DB%8C «جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج.]</ref> همزمان، عواملی چون تهاجم فرهنگی،<ref>خامنه‌ای، گزيده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، 1375ش.</ref> شبهه‌پراکنی رسانه‌ای، تلقی نادرست از امر به معروف، برخوردهای خشن، نبود برنامه بلندمدت فرهنگی،<ref>غلامی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص130-132.</ref> موازی‌کاری نهادها و نبود لباس مناسب و ارزان‌قیمت به تضعیف حجاب انجامیده است. القای احساس ظلم تاریخی به تعدادی از زنان همراه با اغراق‌های فمینیستی نیز به فاصله‌گرفتن تعدادی آنان از نمادهایی چون حجاب منجر شده و جامعه ایران را با هویتی متعارض مواجه ساخته که هم‌زمان بر بی‌حجابی و ضرورت حجاب تأکید دارد.<ref>غلامی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص83-85.</ref>

* انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 21 تیر 1395ش.

* پرچکانی، زهره، «...عفاف، یعنی»، مجلۀ حدیث زندگی، شماره ۶، ۱۳۸۰ش.

* پرسش‌ها و پاسخ‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1380ش.

* تاجبخش، غلامرضا، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، دوفصلنامه علمي پژوهشي دين و سياست فرهنگي، شماره شانزدهم، بهار و تابستان 1400ش.

* ترنرویل، کاکس، روت، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، ترجمه بزرگمهر شیرین، تهران، نشر توس، تهران، 1397ش.

* جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.

* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، 1375ش.

* چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1405ش.

* حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:16 بهمن 1404ش.

* حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: 22 مرداد 1405ش.

* حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: 29 مرداد 1405ش.

* دانش‌مهر، حسین، و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلۀ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۱،۱۳۸۹ش.

* زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1387ش.

* شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره3، پاییز 1391ش.

* شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 10، شماره 1، تابستان 1401ش.

* شوكتی، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، مجلۀ زن و فرهنگ، شمارۀ 7، 1390ش.

* صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره 163-164، 1391ش.

* محمدی، علی، حجاب در ادیان الهی، قم، اشراق، 1373ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، 1402ش.

* نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.