موج سوم فمینیسم: تفاوت میان نسخهها
بازسازی متن |
ابرابزار |
||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
موج سوم فمینیسم (Third Wave of feminism) مرحلهای از جنبش فمینیستی است که از دهه پایانی قرن بیستم میلادی آغاز شد و تا اواسط دهه آغازین قرن بیستویکم ادامه یافت. این موج پاسخی به محدودیتهای درک شده در [[موج دوم فمینیسم]] بود و در بستر تحولات اجتماعی پسامدرن، نظریهپردازیهای پسااستعماری و گسترش فناوری دیجیتال شکل گرفت. موج سوم با تأکید بر تنوع، فردیت، اینترسکشنالیتی و پذیرش پارادوکس، از ایدههای جهانشمول و یکدست موج دوم فاصله گرفت و کوشید تا [[فمینیسم]] را به زنانی از رنگها، قومیتها، ملیتها، ادیان و پیشینههای فرهنگی متفاوت، گسترش دهد. | موج سوم فمینیسم (Third Wave of feminism) مرحلهای از جنبش فمینیستی است که از دهه پایانی قرن بیستم میلادی آغاز شد و تا اواسط دهه آغازین قرن بیستویکم ادامه یافت. این موج پاسخی به محدودیتهای درک شده در [[موج دوم فمینیسم]] بود و در بستر تحولات اجتماعی پسامدرن، نظریهپردازیهای پسااستعماری و گسترش فناوری دیجیتال شکل گرفت. موج سوم با تأکید بر تنوع، فردیت، اینترسکشنالیتی و پذیرش پارادوکس، از ایدههای جهانشمول و یکدست موج دوم فاصله گرفت و کوشید تا [[فمینیسم]] را به زنانی از رنگها، قومیتها، ملیتها، ادیان و پیشینههای فرهنگی متفاوت، گسترش دهد. | ||
==تعریف و تاریخچه== | == تعریف و تاریخچه == | ||
فمینیسم بهعنوان یک جنبش اجتماعی، بهطور معمول به دورههایی موسوم به امواج فمینیستی تقسیم میشود. هر موج بر پایه اولویتها، اهداف و راهبردهای غالب خود در یک مقطع تاریخی مشخص میشود و نشاندهنده تحول تدریجی این جنبش است. موج دوم فمینیسم در دهه | فمینیسم بهعنوان یک جنبش اجتماعی، بهطور معمول به دورههایی موسوم به امواج فمینیستی تقسیم میشود. هر موج بر پایه اولویتها، اهداف و راهبردهای غالب خود در یک مقطع تاریخی مشخص میشود و نشاندهنده تحول تدریجی این جنبش است. موج دوم فمینیسم در دهه ۱۹۸۰م از دوران اوج خود فاصله گرفت و با شکافها و دستهبندیهای آشکاری درون جنبش زنان روبرو شد. کشورهای غربی که در پی گسترش اندیشههای فمینیستی، با معضلات ناشی از روابط آزاد جنسی و ازدیاد نسل بیهویت مواجه شدند، خواستار احیای ارزش خانواده شدند. بدین ترتیب موج سوم فمینیسم به سمت احیای [[خانواده]] و [[مادری]] حرکت کرد.<ref>بستان، اسلام و جامعهشناسی خانواده، 1383ش، ص80.</ref> همچنین موج سوم فمینیسم در بستر جریان [[پستمدرنیسم]] و تحولات [[نظام سرمایهداری]] شکل گرفت و تفاوت بین [[زنان]] و [[مردان]] و نیز تفاوت مسائل زنان در مناطق و فرهنگهای مختلف را به رسمیت شناخت.<ref>آقاجانی، «[https://www.sid.ir/paper/356175/fa چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی]»، 1388ش، ص15-16.</ref> اصطلاحِ موج سوم فمینیسم نخستینبار در سال ۱۹۹۲م از سوی [[ربکا واکر]] در مقالهای بهکار رفت.<ref>"[https://www.britannica.com/story/what-is-intersectionality third wave of feminism]", Encyclopaedia Britannica.</ref> | ||
=== زمینهها و عوامل شکلگیری === | === زمینهها و عوامل شکلگیری === | ||
عملکرد افراطی [[موج اول فمینیسم|موج اول]] و [[موج دوم فمینیسم|دوم فمینیسم]] و بروز ناهنجاریها و تنزل جایگاه زن در جامعه سبب شد تا [[فمینیسم]] در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی یک فرایند اعتدال را تجربه کند. آنها با یک چرخش عجیب به ستایش و اهمیت به دنیا آوردن فرزند و نقش مادری پرداختند. زیادهروی در حرکتهای زنمدارانه، خشونت روزافزون در [[خانواده]] و محیط کار و ناامنی جنسی از مهمترین عوامل پیدایش موج سوم فمنیسم در جهان غرب بهشمار میرود. این تغییر رویکرد تا جایی پیش رفت که [[جین بتکه الشتین]] با نوشتن کتاب «مرد عمومی، زن خصوصی» (۱۹۸۱م) تلاش کرد دیدگاههای افراطی و رادیکال در موج دوم را تعدیل کند.<ref>افشون و توفیقیان، «[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329150554-5039-9.pdf فمینیسم در ترازوی نقد]»، 1388ش، ص66.</ref> در همین راستا، فمینیستهای موج سوم بر ظاهر و رفتار ظریف زنانه تأکید داشتند. آنها با اعتقاد به لزوم احیای مادری، به دفاع از خانواده فرزندمحور و زندگی خصوصی اقدام کردند.<ref>چینیچیان، «[https://www.tabnak.ir/fa/news/52504/ | عملکرد افراطی [[موج اول فمینیسم|موج اول]] و [[موج دوم فمینیسم|دوم فمینیسم]] و بروز ناهنجاریها و تنزل جایگاه زن در جامعه سبب شد تا [[فمینیسم]] در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی یک فرایند اعتدال را تجربه کند. آنها با یک چرخش عجیب به ستایش و اهمیت به دنیا آوردن فرزند و نقش مادری پرداختند. زیادهروی در حرکتهای زنمدارانه، خشونت روزافزون در [[خانواده]] و محیط کار و ناامنی جنسی از مهمترین عوامل پیدایش موج سوم فمنیسم در جهان غرب بهشمار میرود. این تغییر رویکرد تا جایی پیش رفت که [[جین بتکه الشتین]] با نوشتن کتاب «مرد عمومی، زن خصوصی» (۱۹۸۱م) تلاش کرد دیدگاههای افراطی و رادیکال در موج دوم را تعدیل کند.<ref>افشون و توفیقیان، «[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329150554-5039-9.pdf فمینیسم در ترازوی نقد]»، 1388ش، ص66.</ref> در همین راستا، فمینیستهای موج سوم بر ظاهر و رفتار ظریف زنانه تأکید داشتند. آنها با اعتقاد به لزوم احیای مادری، به دفاع از خانواده فرزندمحور و زندگی خصوصی اقدام کردند.<ref>چینیچیان، «[https://www.tabnak.ir/fa/news/52504/زمينهها-و-امواج-فمينيسم زمینهها و اهداف فمینیسم]»، در وبسایت تابناک.</ref> | ||
== ویژگیها و مفاهیم محوری == | == ویژگیها و مفاهیم محوری == | ||
* '''اینترسکشنالیتی''': بر اساس مفهوم تقاطعگرایی، اشکال مختلف [[تبعیض]] شامل [[نژاد]]، [[جنسیت]]، [[طبقه اجتماعی|طبقه]]، [[گرایش جنسی]] و توانایی، درهمتنیده هستند و یک سیستم پیچیده ستم را ایجاد میکنند. تجربه یک زن سیاهپوست فقط حاصل جمع تبعیض جنسیتی و نژادی نیست، بلکه تجربهای منحصربهفرد است. | * '''اینترسکشنالیتی''': بر اساس مفهوم تقاطعگرایی، اشکال مختلف [[تبعیض]] شامل [[نژاد]]، [[جنسیت]]، [[طبقه اجتماعی|طبقه]]، [[گرایش جنسی]] و توانایی، درهمتنیده هستند و یک سیستم پیچیده ستم را ایجاد میکنند. تجربه یک زن سیاهپوست فقط حاصل جمع تبعیض جنسیتی و نژادی نیست، بلکه تجربهای منحصربهفرد است. | ||
* بازتعریف [[زنانگی]] و [[قدرت]]: موج سوم، نمادهای زنانگی مانند [[لباس زنانه]]، [[آرایش]] و علاقه به [[مد]] را بهعنوان ابزارهای خودابرازی و قدرت پذیرفت و کوشید تا بر انتخاب و حق تعریف فردی از زنانگی تمرکز کند. | * بازتعریف [[زنانگی]] و [[قدرت]]: موج سوم، نمادهای زنانگی مانند [[لباس زنانه]]، [[آرایش]] و علاقه به [[مد]] را بهعنوان ابزارهای خودابرازی و قدرت پذیرفت و کوشید تا بر انتخاب و حق تعریف فردی از زنانگی تمرکز کند. | ||
* '''فمینیسم دخترانه''': در موج سوم، [[فمینیسم]] با لحنی طنزآمیز، کنایی و گاه تهاجمی تلاش کرد ایدئولوژی خود را برای [[نسل جوان]] جذاب کند. | * '''فمینیسم دخترانه''': در موج سوم، [[فمینیسم]] با لحنی طنزآمیز، کنایی و گاه تهاجمی تلاش کرد ایدئولوژی خود را برای [[نسل جوان]] جذاب کند. | ||
* تمرکز بر فردیت و داستانسرایی: [[فمینیسم موج سوم]] بهجای بیانیههای جهانشمول، بر روایتهای شخصی، اعترافات و «صحبت از جایگاه خود» به عنوان شکل معتبری از دانشسازی تأکید داشت. [[وبلاگنویسی]] اولیه بستری ایدهآل برای این رویکرد بود. | * تمرکز بر فردیت و داستانسرایی: [[فمینیسم موج سوم]] بهجای بیانیههای جهانشمول، بر روایتهای شخصی، اعترافات و «صحبت از جایگاه خود» به عنوان شکل معتبری از دانشسازی تأکید داشت. [[وبلاگنویسی]] اولیه بستری ایدهآل برای این رویکرد بود. | ||
* [[سیالیت جنسیتی]] و [[نظریه کوئیر]]: موج سوم با گسترش تعریف [[جنسیت]] و تمایل جنسی، از حقوق [[تراجنسیتی | * [[سیالیت جنسیتی]] و [[نظریه کوئیر]]: موج سوم با گسترش تعریف [[جنسیت]] و تمایل جنسی، از حقوق [[تراجنسیتی]]ها حمایت کرد. و جنسیت را بهعنوان یک طیف و یک اجرا میدید نه یک هویت ثابت.<ref>"[https://www.britannica.com/story/what-is-intersectionality third wave of feminism]", Encyclopaedia Britannica.</ref> | ||
== مسائل و حوزههای مبارزه محوری == | == مسائل و حوزههای مبارزه محوری == | ||
* [[آزار جنسی]] و [[فرهنگ تجاوز]]: موج سوم اصطلاحات و مفاهیم مرتبط با آزار جنسی را در گفتمان عمومی رایج کرد. | * [[آزار جنسی]] و [[فرهنگ تجاوز]]: موج سوم اصطلاحات و مفاهیم مرتبط با آزار جنسی را در گفتمان عمومی رایج کرد. | ||
* حقوق باروری: در کنار [[حق سقط جنین]]، بر مسائلی مانند عدالت در زایمان، مادر شدن برای همجنسگرایان و حمایت از مادران تأکید کرد. | * حقوق باروری: در کنار [[حق سقط جنین]]، بر مسائلی مانند عدالت در زایمان، مادر شدن برای همجنسگرایان و حمایت از مادران تأکید کرد. | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۵: | ||
== گرایشها و جریانهای مهم == | == گرایشها و جریانهای مهم == | ||
* [[فمینیسم اینترسکشنال]]: با رهبری فکری زنان رنگینپوست. | * [[فمینیسم اینترسکشنال]]: با رهبری فکری زنان رنگینپوست. | ||
* [[فمینیسم سیسجندر]] (تراجنسیتیستیزی): گرایشی بحثبرانگیز که هویت تراجنسیتیها را به چالش میکشید. | * [[فمینیسم سیسجندر]] (تراجنسیتیستیزی): گرایشی بحثبرانگیز که هویت تراجنسیتیها را به چالش میکشید. | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۱: | ||
* چینیچیان، نیلوفر، زمینهها و اهداف فمینیسم، وبسایت تابناک، کد خبر:۵۲۵۰۴، ۳۱ خرداد ۱۳۸۸ش. | * چینیچیان، نیلوفر، زمینهها و اهداف فمینیسم، وبسایت تابناک، کد خبر:۵۲۵۰۴، ۳۱ خرداد ۱۳۸۸ش. | ||
* سینافر، حبیب، فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها، دهمین کنفرانس بینالمللی مدیریت و علوم انسانی در ایران، دانشگاه تهران، ۱۴۰۱ش. | * سینافر، حبیب، فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها، دهمین کنفرانس بینالمللی مدیریت و علوم انسانی در ایران، دانشگاه تهران، ۱۴۰۱ش. | ||
{{چپچین}} | |||
* "third wave of feminism", Encyclopaedia Britannica, Seen in: February 08, 2026. | * "third wave of feminism", Encyclopaedia Britannica, Seen in: February 08, 2026. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان چپچین}}{{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ ۱۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۷:۱۴
موج سوم فمینیسم؛ مرحله سوم جنبش آزادی زنان با تأکید بر فراگیری نژادی، طبقاتی و تراجنسیتی.
موج سوم فمینیسم (Third Wave of feminism) مرحلهای از جنبش فمینیستی است که از دهه پایانی قرن بیستم میلادی آغاز شد و تا اواسط دهه آغازین قرن بیستویکم ادامه یافت. این موج پاسخی به محدودیتهای درک شده در موج دوم فمینیسم بود و در بستر تحولات اجتماعی پسامدرن، نظریهپردازیهای پسااستعماری و گسترش فناوری دیجیتال شکل گرفت. موج سوم با تأکید بر تنوع، فردیت، اینترسکشنالیتی و پذیرش پارادوکس، از ایدههای جهانشمول و یکدست موج دوم فاصله گرفت و کوشید تا فمینیسم را به زنانی از رنگها، قومیتها، ملیتها، ادیان و پیشینههای فرهنگی متفاوت، گسترش دهد.
تعریف و تاریخچه
فمینیسم بهعنوان یک جنبش اجتماعی، بهطور معمول به دورههایی موسوم به امواج فمینیستی تقسیم میشود. هر موج بر پایه اولویتها، اهداف و راهبردهای غالب خود در یک مقطع تاریخی مشخص میشود و نشاندهنده تحول تدریجی این جنبش است. موج دوم فمینیسم در دهه ۱۹۸۰م از دوران اوج خود فاصله گرفت و با شکافها و دستهبندیهای آشکاری درون جنبش زنان روبرو شد. کشورهای غربی که در پی گسترش اندیشههای فمینیستی، با معضلات ناشی از روابط آزاد جنسی و ازدیاد نسل بیهویت مواجه شدند، خواستار احیای ارزش خانواده شدند. بدین ترتیب موج سوم فمینیسم به سمت احیای خانواده و مادری حرکت کرد.[۱] همچنین موج سوم فمینیسم در بستر جریان پستمدرنیسم و تحولات نظام سرمایهداری شکل گرفت و تفاوت بین زنان و مردان و نیز تفاوت مسائل زنان در مناطق و فرهنگهای مختلف را به رسمیت شناخت.[۲] اصطلاحِ موج سوم فمینیسم نخستینبار در سال ۱۹۹۲م از سوی ربکا واکر در مقالهای بهکار رفت.[۳]
زمینهها و عوامل شکلگیری
عملکرد افراطی موج اول و دوم فمینیسم و بروز ناهنجاریها و تنزل جایگاه زن در جامعه سبب شد تا فمینیسم در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی یک فرایند اعتدال را تجربه کند. آنها با یک چرخش عجیب به ستایش و اهمیت به دنیا آوردن فرزند و نقش مادری پرداختند. زیادهروی در حرکتهای زنمدارانه، خشونت روزافزون در خانواده و محیط کار و ناامنی جنسی از مهمترین عوامل پیدایش موج سوم فمنیسم در جهان غرب بهشمار میرود. این تغییر رویکرد تا جایی پیش رفت که جین بتکه الشتین با نوشتن کتاب «مرد عمومی، زن خصوصی» (۱۹۸۱م) تلاش کرد دیدگاههای افراطی و رادیکال در موج دوم را تعدیل کند.[۴] در همین راستا، فمینیستهای موج سوم بر ظاهر و رفتار ظریف زنانه تأکید داشتند. آنها با اعتقاد به لزوم احیای مادری، به دفاع از خانواده فرزندمحور و زندگی خصوصی اقدام کردند.[۵]
ویژگیها و مفاهیم محوری
- اینترسکشنالیتی: بر اساس مفهوم تقاطعگرایی، اشکال مختلف تبعیض شامل نژاد، جنسیت، طبقه، گرایش جنسی و توانایی، درهمتنیده هستند و یک سیستم پیچیده ستم را ایجاد میکنند. تجربه یک زن سیاهپوست فقط حاصل جمع تبعیض جنسیتی و نژادی نیست، بلکه تجربهای منحصربهفرد است.
- بازتعریف زنانگی و قدرت: موج سوم، نمادهای زنانگی مانند لباس زنانه، آرایش و علاقه به مد را بهعنوان ابزارهای خودابرازی و قدرت پذیرفت و کوشید تا بر انتخاب و حق تعریف فردی از زنانگی تمرکز کند.
- فمینیسم دخترانه: در موج سوم، فمینیسم با لحنی طنزآمیز، کنایی و گاه تهاجمی تلاش کرد ایدئولوژی خود را برای نسل جوان جذاب کند.
- تمرکز بر فردیت و داستانسرایی: فمینیسم موج سوم بهجای بیانیههای جهانشمول، بر روایتهای شخصی، اعترافات و «صحبت از جایگاه خود» به عنوان شکل معتبری از دانشسازی تأکید داشت. وبلاگنویسی اولیه بستری ایدهآل برای این رویکرد بود.
- سیالیت جنسیتی و نظریه کوئیر: موج سوم با گسترش تعریف جنسیت و تمایل جنسی، از حقوق تراجنسیتیها حمایت کرد. و جنسیت را بهعنوان یک طیف و یک اجرا میدید نه یک هویت ثابت.[۶]
مسائل و حوزههای مبارزه محوری
- آزار جنسی و فرهنگ تجاوز: موج سوم اصطلاحات و مفاهیم مرتبط با آزار جنسی را در گفتمان عمومی رایج کرد.
- حقوق باروری: در کنار حق سقط جنین، بر مسائلی مانند عدالت در زایمان، مادر شدن برای همجنسگرایان و حمایت از مادران تأکید کرد.
- پیکرهراسی و تنمثبتگرایی: با استانداردهای غیرواقعی زیبایی و صنایع کاهش وزن مبارزه کرد و جنبش مثبتنگری به بدن را تقویت نمود.
- جهانیشدن و حقوق کارگران زن: توجه به شرایط کارگران زن در کارخانهها و مبارزه با سوءاستفاده شرکتهای چندملیتی.
- فمینیسم و محیطزیست: پیوند بین بهرهکشی از طبیعت و بهرهکشی از زنان (اکوفمینیسم).
- فناوری و فضای سایبر: استفاده از اینترنت برای سازماندهی، آگاهسازی و ایجاد اجتماعات فمینیستی. وبلاگها و شبکههای اجتماعی اولیه نقش حیاتی داشتند.[۷]
گرایشها و جریانهای مهم
- فمینیسم اینترسکشنال: با رهبری فکری زنان رنگینپوست.
- فمینیسم سیسجندر (تراجنسیتیستیزی): گرایشی بحثبرانگیز که هویت تراجنسیتیها را به چالش میکشید.
- اکوفمینیسم: پیوند مسائل زیستمحیطی و فمینیستی.
- فمینیسم دخترانه و پاپ: با استفاده از رسانههای جریان اصلی.
- فمینیسم اسلامی: با مشارکت زنان مسلمان در بستر جهانیشدن.[۸]
پانویس
- ↑ بستان، اسلام و جامعهشناسی خانواده، 1383ش، ص80.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص15-16.
- ↑ "third wave of feminism", Encyclopaedia Britannica.
- ↑ افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص66.
- ↑ چینیچیان، «زمینهها و اهداف فمینیسم»، در وبسایت تابناک.
- ↑ "third wave of feminism", Encyclopaedia Britannica.
- ↑ "third wave of feminism", Encyclopaedia Britannica.
- ↑ سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص6.
منابع
- آقاجانی، نصرالله، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، نشریه مطالعات راهبردی زنان، س۱۲، ش۴۶، ۱۳۸۶ش.
- افشون، مهدی و توفیقیان، خدیجه، «فمینیسم در ترازوی نقد»، نشریه طهورا، شماره ۳، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش.
- بستان، حسین، اسلام و جامعهشناسی خانواده، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳ش.
- چینیچیان، نیلوفر، زمینهها و اهداف فمینیسم، وبسایت تابناک، کد خبر:۵۲۵۰۴، ۳۱ خرداد ۱۳۸۸ش.
- سینافر، حبیب، فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها، دهمین کنفرانس بینالمللی مدیریت و علوم انسانی در ایران، دانشگاه تهران، ۱۴۰۱ش.
- "third wave of feminism", Encyclopaedia Britannica, Seen in: February 08, 2026.