فریده مهدیان (بحث | مشارکتها) |
فریده مهدیان (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ «حریم» به معنای پیرامون و گرداگرد یک مکان یا بنا به کار میرود<ref>[https://vajehyab.com/moein/حریم?q=حریم معین، فرهنگ معین، ذیل واژه حریم].</ref> | واژهٔ «حریم» به معنای پیرامون و گرداگرد یک مکان یا بنا به کار میرود.<ref>[https://vajehyab.com/moein/حریم?q=حریم معین، فرهنگ معین، ذیل واژه حریم].</ref> در فرهنگ ایرانی، این واژه به محدودهای اطلاق میشود که ورود یا نظارت دیگران در آن ممنوع است یا نیاز به مراقبت دارد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانههای ایرانی براساس آموزههای اسلامی»، 1396ش، ص49.]</ref> در حوزهٔ معماری و شهرسازی، اصطلاح «حریم زنانه» به فضاهایی اشاره دارد که در چارچوب الگوهای فرهنگی و اجتماعی، بهمنظور تفکیک و ساماندهی قلمروهای خصوصی طراحی شدهاند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/206168/fa#downloadbottom طوفان، «بررسی رابطۀ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، 1390ش، ص127.]</ref> در برخی پژوهشها، این فضاها بهعنوان بخشهایی از محیط سکونتی توصیف میشوند که با هدف ایجاد شرایطی برای حفظ حریم خصوصی و احساس امنیت زنان، از دیگر بخشها متمایز شدهاند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/527459/fa کاظمزاده رائف و میردریکوندی، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانۀ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونۀ موردی: خانۀ رسولیان یزد»، 1399ش، ص2.]</ref> | ||
== خاستگاه تاریخی == | == خاستگاه تاریخی == | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
== '''تحولات حریمسازی در معماری''' == | == '''تحولات حریمسازی در معماری''' == | ||
در معماری ایرانی–اسلامی، حریم بهعنوان فضایی درونگرا و خصوصی برای زندگی خانوادگی شکل گرفت. هدف آن حفظ امنیت، | در معماری ایرانی–اسلامی، '''حریم''' بهعنوان فضایی درونگرا و خصوصی برای زندگی خانوادگی شکل گرفت. هدف آن حفظ امنیت، محرمیت و آرامش، بهویژه در ارتباط با حضور زنانه در خانه بود؛ رویکردی که ریشه در آموزههای دینی و سنتهای فرهنگی داشت.<ref>[https://kb.hozehonari.ir/fa/news/87453/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزۀ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی.]</ref> با گذار به معماری مدرن و همزمان با تغییر نگرش به نقش اجتماعی زنان و گسترش حضور آنان در عرصههای عمومی،<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتماننشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص65.]</ref> الگوهای فضایی نیز دگرگون شد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1443214/fa رئیسی، «تحلیلی بر ترجمان ابژگیِ زنانه در معماری و شهرسازی معاصر ایران»، 1402ش، ص312.]</ref> این تحول به رواج معماری نمایشی و کاهش سلسلهمراتب فضایی منجر شد<ref>[https://jhre.ir/browse.php?a_code=A-10-1-33&slc_lang=fa&sid=1 منصوری، «حجاب و پوشيدگي در شهرسازي ايراني– اسلامي نمونۀ پژوهش ميداني: بافت قديم شهر شيراز»، 1389ش، ص39.]</ref> و مرز میان فضای درون و بیرون خانه را کمرنگ کرد. در نتیجه حریم شخصی کاهش یافت و در همین زمینه، پیامدهایی مانند افزایش احتمال نقض حریم<ref>[https://www.jgfs.ir/article_197022.html رئیسی و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، 1402ش، ص153-150.]</ref> و تقلیل امنیت و آرامش ساکنان گزارش شده است.<ref>[https://pg.um.ac.ir/article_24735.html جانپرور و همکاران، «مفهومسازی و شناخت مرزها، حریمها و محدودهها در شهرها»، 1395ش، ص98-97.]</ref> | ||
== مؤلفههای کلیدی حریم در معماری سنتی == | == مؤلفههای کلیدی حریم در معماری سنتی == | ||
| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
* '''درونگرایی''' | * '''درونگرایی''' | ||
در معماری ایرانی دیوارهای بلند بیرونی و روزنهای محدود رو به حیاط داخلی،<ref>[https://kb.hozehonari.ir/fa/news/87453/راهکارهای-قرآنی-در-معماری-بناهای-ایرانی-اسلامی «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزۀ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی.]</ref> ارتباط بصری مستقیم با فضای بیرون را به طور کامل قطع میکرد<ref>[https://sid.ir/paper/1004659/fa رحیمی و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانههای سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، 1400ش، ص67.]</ref> و این ویژگی در نقش سد امنیتی، حریم خصوصی را تضمین و فضایی | در معماری ایرانی دیوارهای بلند بیرونی و روزنهای محدود رو به حیاط داخلی،<ref>[https://kb.hozehonari.ir/fa/news/87453/راهکارهای-قرآنی-در-معماری-بناهای-ایرانی-اسلامی «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزۀ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی.]</ref> ارتباط بصری مستقیم با فضای بیرون را به طور کامل قطع میکرد<ref>[https://sid.ir/paper/1004659/fa رحیمی و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانههای سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، 1400ش، ص67.]</ref> و این ویژگی در نقش سد امنیتی، حریم خصوصی را تضمین و فضایی ایمن ایجاد میکرد.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص35.]</ref> | ||
* '''سلسلهمراتب فضایی''' | * '''سلسلهمراتب فضایی''' | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
== دیدگاهها دربارۀ حریم زنانه در معماری == | == دیدگاهها دربارۀ حریم زنانه در معماری == | ||
در میان جریانهای فکری، دیدگاههای متفاوتی در مورد حریم زنانه | در میان جریانهای فکری، دیدگاههای متفاوتی در مورد حریم زنانه وجود داشت: | ||
* '''فمینیسم کلاسیک؛''' مخالف جداسازی جنسیتی | * '''فمینیسم کلاسیک؛''' مخالف جداسازی جنسیتی بود و حریم زنانه را ابزاری برای محدودسازی و محرومیت زنان میدانست. خواستار لغو مرزهای جنسیتی و دستیابی به برابری کامل در عرصۀ عمومی بود. | ||
* '''فمینیسم فرامدرن'''، آن را فضایی توانمندساز و مستقل برای رشد هویت، همبستگی و بیان آزادانۀ زنان تلقی | * '''فمینیسم فرامدرن'''، آن را فضایی توانمندساز و مستقل برای رشد هویت، همبستگی و بیان آزادانۀ زنان تلقی میکرد. | ||
* '''دیدگاه اسلام'''، حریم زنانه را چارچوبی اخلاقی و کرامتمحور معرفی | * '''دیدگاه اسلام'''، حریم زنانه را چارچوبی اخلاقی و کرامتمحور معرفی کرده که ضمن حفظ عفاف، زمینهساز مشارکت اجتماعی و تعالی معنوی زنان است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/88870/%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1 مستقیمی، «رویکردی تطبیقی به خاستگاههای فلسفی مسائل اجتماعی زنان در اسلام و فمینیسم»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
== پیامدهای حذف حریم == | == پیامدهای حذف حریم == | ||
