شایعه: تفاوت میان نسخه‌ها

شایعه در لغت به معنای خبرهای بی اصل و نادرست و خبرهای منتشر شده در حالی‌که صحت و درستی آن معلوم نیست؛ آمده است.<ref>دهخدا، «لغتنامه دهخدا»، وب‌سایت آبادیس.</ref> در اصطلاح، خبری تأیید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان به‌طور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد. غالب شایعات مربوط به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمان‌ها و نهادهاست.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922.html افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.]</ref> منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.<ref>کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.</ref> بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی دروغ و شایعه را در دو عنصر عمد و آگاهی می‌دانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص حقیقت را کتمان یا تحریف می‌کند، در حالی که در شایعه، چنین خودآگاهی لزوماً وجود ندارد. هرچند ممکن است در شایعه نیز انتقال‌دهندگان نسبت به صحت خبر تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده می‌گیرند.<ref>فکوهی، «تبارشناسی «شایعه» در گفت وگو با ناصر فکوهی»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref>

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> قرآن شایعه‌پردازان را مرجفون نامیده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27575/17/458/%C2«Ù…ُرْجِفُون%C2»_از_ماده_%C2«Ø§Ø±Ø¬Ø§Ù%C2»ØŒ مکارم شیرازی،  تفسیر نمونه، ج17، ص458.]</ref> مطالعات نشان می‌دهد که شایعات در همه جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که انسان و زبان وجود دارد. شایعه نیز به وجود می‌آید.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.</ref> دانشمندان علوم اجتماعی، شایعه را جزئی از فرهنگ بشری<ref>چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.</ref> و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی می‌کنند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.</ref>

نظریه‌پردازان علوم ارتباطات، شایعه را به‌عنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمی‌شمرند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.</ref> با این‌حال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکل‌گیری یا فراگیری شایعه مؤثر می‌دانند<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.</ref> که بعضی موارد آن عبارت است از:

* '''ضعف در اطلاع‌رسانی''':نبودِ اطلاع‌رسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد می‌کند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.</ref>

* '''ویژگی‌های شناختی و شخصیتی:''' در بعضی مطالعات به ویژگی‌های فردی مثل ساده‌اندیشی و زودباوری،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref> پایین بودن اعتماد به نفس،<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.</ref> فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده به‌عنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره شده است.<ref>افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.</ref>

* '''انگیزه جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.</ref>

'''پیامدهای فردی''': بعضی مطالعات در زمینهٔ برهم‌کنش میان شایعه و سلامت روانی افراد نشان داده که شایعه به‌مثابه یک عامل برای نقض حریم فردی،<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> تهمت، افترا و بی‌اعتبار ساختن اشخاص عمل می‌کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> همچنین یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخص‌هایی چون خستگی مزمن روحی و کاهش مراقبت حرفه‌ای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.<ref>بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،</ref>

'''پیامدهای جامعه‌شناختی''': بعضی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، شایعه را به‌عنوان یک عامل مختل‌کنندهٔ ساختار اجتماعی دسته‌بندی می‌کند. بر این پایه، شایعه به‌عنوان عاملی برای اضطراب اجتماعی، تضعیف سرمایه اجتماعی،<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> ایجاد اختلال در فرایند جامعه‌پذیری<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> و نیز القای حس خودتحقیری در یک جمع خاص عمل می‌کند.<ref>درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.</ref>

'''پیامدهای اقتصادی''': کارشناسان، شایعه را به‌عنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهره‌وری و بازدهی تولید بر می‌شمرند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.</ref> در یک مطالعهٔ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورهٔ زمانی خاصی در اصفهان، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر اقتصاد گردشگری در آن مقطع داشت.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.</ref>

'''پیامدهای سیاسی''': بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه می‌تواند سبب بی‌اعتمادی مردم به مسؤلان جامعه<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.</ref> و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهم‌زند<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.</ref> و زمینه را برای سیطرهٔ بیگانگان فراهم کند.<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.</ref> همچنین متخصصان علوم نظامی، شایعه را ابزاری کلیدی در جنگ روانی می‌دانند که می‌تواند سرنوشت یک جنگ یا یک ملت را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.<ref>غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.</ref>

بعضی از پژوهشگرانِ علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی می‌کنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشان‌دهندهٔ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشان‌دهندهٔ امیدواری آنهاست.<ref>حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.</ref> همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعه‌یافته حاکی از استفاده از شایعه به‌عنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعه‌پراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده می‌شود یا این‌که با شایعه‌پراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینه‌سازی می‌کنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار می‌دهند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.</ref>

از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبه‌های مهم امنیت نرم تبدیل شده است.<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.</ref> در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از رسانه یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای مدیریت شایعه به‌شمار می‌رود.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.</ref> شروع به‌موقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.</ref> همچنین به عقیده پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌تواند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهد.<ref>'''«شایعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی.'''</ref>

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی نخبگان به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.</ref> و می‌تواند پایگاه‌های اجتماعی را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.</ref> همچنین مطالعات نشان داده‌اند که برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به‌شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.</ref>

امروزه، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات<ref>قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.</ref> و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب می‌شود.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.</ref> با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانه‌ای در همهٔ جوامع برشمرده‌اند.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.</ref> هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهره‌های مشهور، پیام‌های با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات، در شبکه‌های اجتماعی انتشار می‌یابد.<ref>«۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وب‌سایت خبری رجانیوز.</ref> وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه «خبرجعلی» که به شایعه اشاره داشت به‌عنوان کلمه سال انتخاب شد.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.</ref> بعضی کارشناسان با اشاره به نوع طراحی شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام یا تلگرام، انتشار خبر در آن‌را  بر اساس الگوریتم‌ها، لایک‌ها و گرایش‌های خاصی دانسته‌اند که در آن، ارزش خبری یا صحت مطلب کمترین اهمیت را دارد و الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه چیزی دیده ‌شود.<ref> «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وب‌سایت یک پزشک.</ref>

از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهی‌های مورد نیاز از رسانه‌های رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل می‌دهد.<ref>دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.</ref> اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش سواد رسانه و جرم‌انگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاع‌رسانی از منابع رسمی به‌تنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاع‌رسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش می‌شود.<ref>مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.</ref>

اصطلاحات ایرانی مثل «از کاه، کوهی ساختن» یا «یک کلاغ را چهل کلاغ کردن»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعه‌پراکنانی بود که خبر را با شاخ و برگ‌های فراوانی نقل می‌کردند.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.</ref> برخی پژوهشگران فرهنگ گفتاری یا شفاهی و ضرب‌المثل‌های مشهوری مثل «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها»،<ref>چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را، از عوامل تأثیرپذیری جامعه ایرانی در برابر شایعات می‌دانند.<ref>رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.</ref>

یکی از چالش‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران، شایعاتی است که اغلب از سوی جریان‌های رسانه‌ای مخالف و دولت‌های مخالف جمهوری اسلامی، تولید و منتشر می‌شود. این شایعات، متناسب با دوره‌های مختلف، طیف وسیعی از موضوعات را دربر می‌گیرد، مثل شایعه تقلب در انتخابات، شایعه اختلاف میان مسؤلین،<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2962 خامنه‌ای، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> نزدیک بودن حمله نظامی آمریکا، یا تولید شایعات علیه بسیج، سپاه<ref>[https://farsi.khamenei.ir/audio-content?id=53586 خامنه‌ای، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> و دیگر مؤلفه‌های نظام. بعضی از متخصصان، تولید این شایعات را، یکی از ابزارهای اصلی در جنگ نرم می‌دانند که با هدف ایجاد تفرقه و اجرای سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» انتشار می‌یابد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=804 خامنه‌ای، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>