ازدواج موقت: تفاوت میان نسخهها
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲۸۸: | خط ۲۸۸: | ||
* الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش. | * الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
ویکی رز | |||
{{درشت|'''ازدواج موقت؛'''}} تدبیری برای تنظیم روابط جنسی؛ | |||
ازدواج موقت، نوعی [[ازدواج]] مشروع و قانونی با مدّت و مهر معین است و برخی کارکردهای ازدواج دایم مانند تشکیل [[خانواده]]، [[فرزندآوری]] و تأمین پایدار نیازهای عاطفی و طبیعی در آن، ضرورت ندارد. ازدواج موقت در آموزههای اسلام بهعنوان راهکاری برای موارد خاص در جامعه پیشبینی شده است، اما تغییر نگرشهای اجتماعی و افزایش رویآوری به ازدواج موقت، میتواند آن را به چالشی در برابر تشکیل خانواده تبدیل کند. | |||
==مفهومشناسی== | |||
ازدواج موقت که در زبان فارسی به صیغه نیز معروف است، نوعی ازدواج است که در آن عقد ازدواج برای مدت معین و محدود با مهریهای معلوم، بین زن و مرد بسته میشود.<ref>مودی، گرایلی، « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص 3</ref> تعیین مدت، در ازدواج موقت بر اساس توافق دو طرف ازدواج صورت میگیرد<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مادۀ 1075.]</ref> و با پایان مدت، رابطه '''[[زوجیت]]''' خودبهخود منقضی میشود. متعه یعنی تمتع، درحالیکه هدف از ازدواج، تشکیل خانواده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/834297/fa مودی؛ گرایلی؛ « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص3]</ref> ازدواج موقت، در چارچوب آموزههای [[اسلام]] دارای شرایط روشنی است که آن را بهعنوان گونهای از [[ازدواج]]، رسمیت میبخشد و کاملاً متفاوت از جایگزینهای ازدواج مانند [[همخانگی]] یا همباشی است.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article%20525726.html خیری و حاجیآقا، «بررسی آسیبشناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص137.]</ref> | |||
== '''پیشینه و تحولات تاریخی ازدواج موقت''' == | |||
مطالعات تاریخی نشان میدهد که ازدواج موقت پیش از اسلام در فرهنگهای عربی و ایران باستان وجود داشته و اسلام با وضع قوانین جدید، آن را ضابطهمند کرده است.<ref>- [https://qjss.atu.ac.ir/article_8977.html زمانی مقدم، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)» 1397ش، ص139.]</ref> سیر تاریخی و فقهی این حکم را میتوان در سه مرحله بررسی کرد: | |||
۱. '''دوره مشروعیت و اجماع:''' در زمان حیات [[پیامبر اسلام]] و دوران خلافت ابوبکر، این ازدواج مشروع و مورد عمل [[صحابه]] و عموم مسلمانان بود و احکام آن نزد همگان پذیرفته شده بود.<ref>- قرطبی، تفسیر القرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۵، ص۱۳۲؛ سبحانی، متعة النساء فی الکتاب و السنة، ۱۴۲۳ق، ص۱۵؛ [https://qjss.atu.ac.ir/article_8977.html زمانی مقدم، «مطالعه جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، 1397ش، ص139.]</ref> | |||
۲. '''دوره ممنوعیت:''' در زمان خلافت عمر بن خطاب، وی با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی و نه به دلیل نسخ آیه قرآنی، این ازدواج را [[حرام]] اعلام کرد و برای مرتکبین آن مجازات [[سنگسار]] در نظر گرفت.<ref>مودی، گرایلی، « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص 3</ref><ref>- موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.</ref><ref>مودی، گرایلی، « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص 3</ref><ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد ابن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.</ref><ref>- موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.</ref> | |||
'''۳. اختلاف فقهی و تثبیت در تشیع:''' اقدام خلیفه دوم موجب بروز اختلاف میان [[مذاهب اسلامی]] شد. فقهای امامیه با رد نسخ شرعی این حکم، ممنوعیت اعمالشده را [[بدعت]] دانسته و بر اساس اجماع، همواره بر مشروعیت و تداوم آن پس از وفات پیامبر تأکید ورزیدهاند.<ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.</ref><ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳</ref> این حکم با گسترش تشیع در ایران، بهویژه از [[دوره صفویه]]، مجدداً رسمیت یافت و جایگاه حقوقی آن در [[قانون مدنی]] معاصر ایران نیز تثبیت شده است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷ قانون مدنی].</ref> | |||
==فلسفه ازدواج موقت== | |||
اسلام پیشنهاد میدهد که برای برداشت فساد از جامعه کسانی که توان و شرایط ازدواج دائم را ندارند، ازدواج موقت انجام بدهند.<ref>رمضان نیا سماکوش، متعه در نگاه شیعه، ۱۳۹۷ش، ص117. شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص10</ref> ازدواج موقت، بر اساس احکام دینی و به صورتی کاملا قانونمند، انجام میشود و حق و حقوق افراد به ویژه زنان، حفظ میشود. ازدواج موقت، به معنی ولنگاری جنسی نیست و زن نمیتواند خود را بدون ضابطه هر روز در اختیار مردی دیگر قرار دهد، بلکه باید احکام [[عده]] را رعایت نماید. بنابراین پیامدهای منفی و زشتیهایی '''[[زنا]]''' در آن نیست. نکبت [[گناه]] را ندارد، انسان تحقیر هوای نفس نشده و اگر فرزند متولد شود؛ [[حلالزاده]] و [[نفقه]] بر پدرش [[واجب]] است. ازدواج موقت در جلوگیری از فساد و فحشا مؤثر است و لذا ائمه افراد دارای شرایط را به آن تشویق و مردان متاهل را از آن نهی میکردند.<ref>رمضان نیا سماکوش، متعه در نگاه شیعه، ۱۳۹۷ش، ص118</ref> | |||
تأسیس ازدواج موقت در [[فقه اسلامی]] بر اساس [[طهارت فکری]]، [[عفت]] و [[پاکی نفس]] و نسل، پایهگذاری شده و ارضای نیازهای انسانی با پرهیز از آلودگی و رفتن بهسوی پاکی در نظر گرفته شده است.<ref>[http://ijtihadnet.ir/از-مرزبندیهای-ازدواج-موقت-تا-برپای/ «از مرزبندیهای ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغهای مجاز در جامعه»، شبکۀ اجتهاد.]</ref> سفارشها و تأییدات بسیاری از سوی پیشوایان [[مذهب شیعه]] وجود دارد که با تأکید بر مشروعیت این گونه از ازدواج، افراد را به بهرهگیری از آن در هنگام ضرورت، ترغیب کردهاند.<ref>[http://ijtihadnet.ir/از-مرزبندیهای-ازدواج-موقت-تا-برپای/ میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> برای افرادی که امکان تشکیل [[خانواده]] و [[ازدواج دایم]] وجود ندارد یا در [[مسافرتهای]] طولانی به سر میبرند، رهایی از فشارهای جنسی با ازدواج موقت ممکن میشود.<ref>[https://article.tebyan.net/88107/ازدواج-موقت-فرصتی-که-تهدید-شد «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان.]</ref> کسانی که به هر دلیلی از توانایی ازدواج دایم برخوردار نیستند یا در موقعیتی قرار گرفته است که نیازمند رابطهٔ مشروع و قانونی با جنس مخالف است، این فرصت در چارچوب ازدواج موقت شکل میگیرد.<ref>[https://article.tebyan.net/88107/ازدواج-موقت-فرصتی-که-تهدید-شد «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان.]</ref> با ازدواج موقت، بخشی از نیازهای اقتصادی زنان برآورده میشود. زنانی که توانایی تأمین نیازهای مالی خود را ندارند با ازدواج مشروع مدتدار، میتوانند این مشکل را حل کنند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1309654/%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D «انگیزههای زنها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین.]</ref> | |||
==ازدواج موقت در ایران== | |||
بر اساس پژوهشی که در مورد ازدواج موقت در سه شهر [[تهران]]، اصفهان و [[مشهد]] انجام شده است، گرایش مردان به ازدواج غیر دایم تا ۶۱ درصد بهدلیل نیازهای جنسی، تا ۳۱ درصد بهدلیل نیازهای عاطفی و تا ۸ درصد بهدلیل نیازهای مادی اعلام شده است. در سوی دیگر، زنان با دغدغهها و نگرانیهای متفاوت قرار دارند که رفع نیازهای عاطفی و اقتصادی با ۸۱ درصد، مهمترین عامل گرایش آنان به ازدواج موقت دانسته شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83288770/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%8 «تحلیل جامعهشناسانۀ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
==صیغه محرمیت== | |||
صيغه محرميّت به معنای ازدواج موقّت با هدف حصول محرميت است. تزويج دختر يا پسر نابالغ توسط ولىّ به قصد حصول محرميت است که از آن در باب نکاح سخن گفتهاند. گاهى هدف از اجراى عقد نکاح موقت، بهره جنسی نيست؛ بلکه صرف ايجاد محرميّت است. | |||
به عنوان مثال، مردى جهت محرمشدن با زنى، با دختر او که به طور معمول در اينگونه موارد دختر بچه انتخاب مىشود با اذن ولىّ دختر، براى مدتى کوتاه مثلا يک ساعت صيغه ازدواج موقت مىخواند تا مادر اين دختر، مادر زن او به شمار رود و براى هميشه به او محرم گردد، يا بين پسر بچهاى توسط ولىّ يا با اذن او و زنى براى مدتى کوتاه صيغه خوانده مىشود تا آن زن، عروس پدر بچه به شمار رود و براى هميشه به او محرم گردد.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج5، ص125</ref> | |||
از آنجا که محرميت مادر زن و عروس به صرف عقد ازدواج؛ اعم از دائم و موقت حاصل مىشود و پس از انحلالِ نکاح نيز به قوت خود باقى است، در دو مورد ياد شده، ازدواج موقت تنها با هدف ايجاد محرميت صورت مىگيرد و مقصود اصلى در اينگونه ازدواج خود ازدواج نيست؛ | |||
بلکه محرميتى است که به تبع ازدواج حاصل مىشود؛ از اينرو، به آن صيغه محرميّت اطلاق مىشود. البته در عرف بر ازدواج موقتى که ميان دختر و پسر، پيش از ازدواج دائم به منظور آشنايى بيشتر صورت مىگيرد نيز صیغه محرمیت اطلاق مىشود که در واقع همان ازدواج موقّت است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج5، ص125</ref> | |||
در فرهنگ مسلمانان گاهی با استفاده از عقد موقت، روابطی رسمیت مییابد که نیازمند وجود محرمیت میان دو نفر است. در این موارد، تکالیف وتعهدات ازدواج با شرط ضمن عقد ساقط میشود و تنها کارکردهای تنقیص شدهٔ آن مورد توجه قرار میگیرد. | |||
#'''محرمیت در دوران نامزادی؛''' امروزه بسیاری از خانوادههای ایرانی برای دختر و پسر در دوران نامزدی، عقد موقت میخوانند تا آنها به یکدیگر مَحرَم شوند و آشنایی عروس و داماد و خانوادههای آنها در چارچوب شرعی، شکل بگیرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83288770/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%8 تحلیل جامعهشناسانۀ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید وصیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
#'''محرمیت دو خانواده؛''' در فرهنگ شیعیان، گاهی از طریق عقد موقت [[کودک]]، دو خانواده که بهضرورت، نیازمند تعامل نزدیک هستند، به یکدیگر محرم میشوند تا معاشرت دو خانواده با محدودیتهای کمتری انجام شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1309654/%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D «انگیزههای زنها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین.]</ref> | |||
==ازدواج موقت در قوانین== | |||
در فرهنگ مسلمانان، ازدواج دایم بهعنوان یک ضرورت انسانی و ارزشمدار از جایگاه مثبت و همراه با کارکردهای اساسی مانند تأمین پایدار نیازهای طبیعی همسران، فرزندآوری و مشارکت در تأمین و تربیت نیروی انسانی جامعه و عمل بهتوصیهها و الزامات دینی و فرهنگی، برخوردار است و بر حفظ آن از سوی آحاد جامعه تأکید میشود. هر قرارداد دیگر، حتی اگر موقت باشد، اگر در تعارض با نهاد ازدواج دایم قرار بگیرد یا آن را تضعیف کند، لازم است که با مرزبندیهای مشخص و قانونی، تعدیل و تحدید شود. در همین چارچوب توصیه شده است که خانوادهها فرزندان خود را به ازدواج دائم در دورهٔ جوانی، ترغیب کنند و زمینهٔ ازدواج آسان آنها را فراهم سازند و ازدواج موقت در چارچوب شریعت و با توجه بهمرزبندیهای قانونی، فقط برای شرایط خاص و اضطراری و بهعنوان نسخهٔ موقت پاسخ بهنیازهای جنسی، مورد توجه باشد.<ref>[http://ijtihadnet.ir/از-مرزبندیهای-ازدواج-موقت-تا-برپای/ «از مرزبندیهای ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغهای مجاز در جامعه»، شبکۀ اجتهاد.]</ref> | |||
ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1075 تا 1077 قانون مدنی].</ref> دربارۀ تعیین مدت،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی].</ref> تعیین مهریه،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1076 قانون مدنی].</ref> انحلال عقد،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۳۹قانون مدنی].</ref> نفقه،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/7098412/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1113-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1113 قانون مدنی].</ref> عده،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی].</ref> اجازه ولی برای دختر باکره،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/6403189/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1070-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1070 قانون مدنی].</ref> ارث،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۹۴۰ قانون مدنی].</ref> حقوق فرزندان،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1199، 1180، 1181، ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ ، 1178 ، 1174 و ۱۱۷۳ قانون مدنی] و همچنین [https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&q=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86+%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA+%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87&mstk=AUtExfAoW8vJaHXcRc5Ol4S8DzyugkVuRO-fmYNFxJLX_KB_KzRJ78ZieSWfzasKwuW4bfGnu5t1fklX86frF-8mbqiKajWSJ86BFuDq9dNsIvAtHWCBeOhl1NObZOzXM2Xc7nwgwrr3YlDue6sKRvO3lOc6K_a8Y9dgq5qqLIuqlHmyT2mxFdItib1Ti5yI5-_8MTdQxoQH_5wXhMPZrLOzKegRZXjfR7r4sbbciv9a7uMoMkn7XrvQo5hPFN8gssVqK-kNuEyuqNtHga189sOL06pk105vaJoozg1EhlOuvcgufg&csui=3&ved=2ahUKEwjlp-_H7OOOAxW6RfEDHfuGE8cQgK4QegQIABAF قانون حمایت خانواده] (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)،</ref> موارد الزام به ثبت<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/6731859/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-21-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-1391 ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391ش].</ref>و شرایط بطلان آن سخن گفته است. | |||
==ازدواج موقت در فقه== | |||
===دیدگاهها=== | |||
از دیدگاه موافقان، ازدواج موقت میتواند به پیشگیری از انحراف جنسی، کاهش فشار مالی و فراهم شدن فرصت برای شناخت پیش از ازدواج دائم کمک کند. در مقابل، مخالفان بر این باورند که این نوع ازدواج ممکن است موجب تأخیر در ازدواج دائم، تضعیف بنیان خانواده و ترویج فساد جنسی شود.<ref>- [https://jfr.sbu.ac.ir/article_96190.html ریاحی، «شناسایی همبستههای اجتماعی میزان و دلایل موافقت یا مخالفت با ازدواج موقت»، 1391ش، ص493].</ref> همچنین، مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ بهطور مثال، قومهای بلوچ و ترکمن نسبت به فارسها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند.<ref>- [https://jwdp.ut.ac.ir/article_19255.html صادقی و همکاران، «واکاوی مسئله ازدواج و اعتبارسنجی یک راه حل»، 1386ش، ص93].</ref> | |||
#متعه مشروعیت نداشته و حرام است، این رویکرد در میان اهل سنت وجود دارد.<ref>شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۹</ref> | |||
#متعه مشروعیّت دارد، اما ظالمانه و مخالف با حقوق و شخصیت زنان است و معقول نیست. این رویکرد بین متجددان متمایل به فمینیسم رواج دارد.<ref>شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۹</ref> | |||
#متعه مشروعیت دارد و تشریعش عادلانه است، اما به لحاظ آثار و پیامدهای اجتماعیاش در عصر حاضر عملی نیست و در واقع معمول نیست. این دیدگاه در میان برخی شیعیان مطرح است.<ref>شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۹</ref> | |||
===جواز ازدواج موقت=== | |||
عقد موقت، یکی از عقود شرعی<ref>- [https://lib.eshia.ir/11177/2/308 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308]؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1075الی 1077 قانون مدنی؛ مواد 1095 الی 1098 قانون مدنی و ماده 1152 قانون مدنی].</ref> و قانونی در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد قانون مدنی 1045 الی 1061] ؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/309 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.]</ref> با تعیین مدت مشخص<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/309 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.]</ref> و مهریه معین<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/308 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308.]</ref> برقرار میشود.<ref>- [https://lib.eshia.ir/86875/1/469 مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469]؛ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۹۹.</ref> در متون فقهی و روایی واژههای «متعة»<ref>- [https://lib.eshia.ir/11177/2/258 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص258]؛ [https://lib.eshia.ir/86875/1/469 مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469].</ref>، «نکاح متعه»<ref>- مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص18.</ref>، «متعه زنان»<ref>- مجلسی، مرآۀ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، 1363ش، ج1، ص273.</ref> و «نکاح منقطع»<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/%D9%88%DB%8C%D9%82%D8%A7%D9%84 خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج2، ص310].</ref> معادل ازدواج موقت بهکار رفته است. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگیهای منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بیبهرهاند.<ref>- صفایی، مختصر حقوق خانواده، 1384ش، ص2.</ref> | |||
ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳؛ شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.</ref> اما اهل سنت<ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷.</ref>، زیدیه<ref>- احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.</ref>، اسماعیلیه<ref>- نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹.</ref> و اباضیه<ref>- جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.</ref> آن را جایز نمیدانند و به تحریم<ref>- آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷.</ref> یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر<ref>- به جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴؛ برای نمونه نگاه کنید به جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۲؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، المبسوط، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۷.</ref> استناد میکنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانستهاند.<ref>- ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۹.</ref> امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیۀ ۲۴ نساء<ref>- فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۳؛ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹-۸۰؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۰.</ref> و روایات متواتر،<ref>- سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۵؛ بحرانی، البرهان، 1415 ق، ج2، ص58؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۳.</ref> استناد میکنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفتهاند.<ref>- مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۹۷.</ref> | |||
===اولویت ازدواج دایم=== | |||
روایات ائمهٔ شیعه در مورد حلیت و حتی استحباب متعه از یکسو و منع از انجام آن در برخی روایات، از سوی فقهای شیعه این گونه تفسیر شده است که اصل ازدواج موقت، در موارد خاص و ضرورتهایی چون مسافرت، عدم توانایی بر ازدواج دایم و مانند آن مباح شده است و در مواردی که مانع از انجام وظایف نسبت بههمسر دایمی شود، منع شده است. برخی از فقهای امامیه حتی بر این اعتقاد هستند که حکم به حلیت ازدواج موقت از احکام ثانویه است و تنها برای موارد ضروری مشروعیت یافته است و خواستهٔ اصلی شارع مقدس ازدواج دایم است.<ref>[https://article.tebyan.net/88107/ازدواج-موقت-فرصتی-که-تهدید-شد «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان.]</ref> | |||
'''شرایط ازدواج موقت''' | |||
*بلوغ،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1041 قانون مدنی].</ref>عقل،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۶۴ قانون مدنی].</ref> اختیار<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۹۱ قانون مدنی].</ref> و قصد انشاء:<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1062 قانون مدنی].</ref> زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند. | |||
*نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب میشوند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1045-1061 قانون مدنی].</ref> | |||
*رضایت و عدم اکراه و اجبار:<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1070 قانون مدنی].</ref> در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است. | |||
*اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی].</ref> | |||
*مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1095 قانون مدنی].</ref> | |||
*مهریه: در ازدواج موقت، تعیین مهریه بهصورت مشخص و معین ضروری است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل میشود.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1076 قانون مدنی].</ref> برخلاف عقد دائم، ابهام در مَهر نیز موجب بطلان عقد موقت است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی].</ref> | |||
===احکام زوجین=== | |||
#ازدواج موقت میان مرد و زن مسلمان و میان مرد مسلمان و زن اهل کتاب صحیح است.<ref>نجفی، جواهرالکلام، بیتا، ج30، ص 155</ref> | |||
#ازدواج موقت زن مسلمان با مرد اهل کتاب صحیح نیست.<ref>بحرانی، حدائق الناضرة، 1363ش، ج 24، ص 127</ref> | |||
#مستحب است زنى که براى عقد منقطع اختيار مىشود، با ايمان (شيعه) و عفيف باشد و در صورت متهمبودن، از حال وى سؤال شود. ازدواج موقت با زن زنا کار مکروه و به قول برخی حرام است. در صورتی که متعه کردن وی، سبب بازداشتن او از زنا میشود، مستحب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص۱۵۷- 160</ref> | |||
===احکام مهریه=== | |||
#عقد موقت بدون مشخص کردن مهریه صحیح نیست. از اینرو ذکر مهر، شرط صحّت عقد منقطع است و اگر ذکر نشود، عقد باطل است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص 162</ref> | |||
#زن به مجرد عقد، مالک نصف مهر میشود، ولی زمانی مالک تمام مهریه میشود که نزدیکی صورت بگیرد و '''[[مرد|مرد ]]'''بتواند در تمام مدت تعیین شده از او استفاده کند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص164</ref> | |||
#اگر مرد پیش از نزدیکی، مابقی مدت عقد را ببخشد، باید نصف مهریه را به زن بدهد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص166</ref> | |||
===احکام مدت=== | |||
#عقد موقت در صورتی صحیح است که مدت در آن عقد ذکر شود. اگر مدت مشخص نبود ولی بر اساس عقد موقت، صیغه خوانده شده، آن عقد باطل است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج1، ص373</ref> | |||
#مدت تعیین شده باید مشخص و غیر مبهم باشد.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج1، ص373</ref> | |||
#مرد میتواند همه مدّت یا مقداری از آن را به زن ببخشد، بدون آن که نیازی به قبول زن باشد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص166</ref> | |||
===احکام عده=== | |||
زن پس از تمام شدن مدت متعه یا بخشیدن متعه از جانب مرد، در صورت نزدیکی، عدم حاملگی و حیض نشدن در حالی که در سن حیض میباشد، باید ۴۵ روز عدّه نگه دارد و در صورت حیض شدن، در این که عدّه او دو حیض است یا یک حیض و نصف آن و یا دو طُهر، اختلاف است و عدّه زن حامله، وضع حمل او است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج30، ص200؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج1، ص374</ref> | |||
==مشترکات ازدواج دائم و موقت== | |||
#خواستگاری کردن زوجه دائم بر دیگران حرام است در ازدواج موقت هم، همینطور است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج3، ص516</ref> | |||
#در ازدواج دائم؛ زنای با زن شوهردار، موجب حرمت ابدی میشود. زنای با زوجه موقت دیگری، نیز موجب حرمت ابدی میشود.<ref>صافی، جامع الاحکام، 1385ش، ج2، ص 49</ref> | |||
#در ازدواج دائم و موقت جمع میان دو خواهر جایز نیست.<ref>موسوی خوئی، احکام ازدواج موقت و دائم، ۱۳۸۳ش، ص 91</ref> | |||
#برای هر دو عقد میبایست مهر تعیین شود.<ref>موسوی خوئی، احکام ازدواج موقت و دائم، ۱۳۸۳ش، ص 93</ref> | |||
#هر دو عقد شامل عده زوجه میشوند.<ref>موسوی خوئی، احکام ازدواج موقت و دائم، ۱۳۸۳ش، ص95</ref> | |||
==تفاوتهای ازدواج موقت و دائم== | |||
#در ازدواج دائم مرد باید عهدهدار نفقه زن بشود، ولی در ازدواج موقت بستگی به توافق طرفین دارد ممکن است مرد نخواهد یا نتواند متحمل این مخارج بشود یا زن نخواهد از پول مرد استفاده کند.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1372ش، ج19، ص 62</ref> | |||
#در ازدواج دائم، زن باید مرد را به عنوان رئیس خانواده بپذیرد و نظام سلسله مراتبی در خانواده رعایت شود. زن باید امر مرد را در حدود و مصالح خانواده اطاعت کند، اما در ازدواج موقت بسته قراردادی از میان آنها منعقد میگردد.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1372ش، ج19، ص 62</ref> | |||
#در ازدواج موقت زن و شوهر از یکدیگر ارث نمیبرند ولی در ازدواج دائم از یکدیگر '''[[ارث]]''' میبرند.<ref>شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص57</ref> | |||
#در ازدواج دائم هیچ کدام از زوجین بدون جلب رضایت دیگری حق ندارد از بچهدار شدن جلوگیری کند. ولی در ازدواج موقت جلب رضایت طرف دیگر ضرورت ندارد. در حقیقت این نیز نوعی آزادی دیگر است که به زوجین داده شده است.<ref>مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1372ش، ج19، ص 62</ref> | |||
#مهر در هر دو ازدواج لازم است با این تفاوت که در ازدواج موقت عدم ذکر مهر موجب بطلان عقد است. ولی در ازدواج دائم عقد باطل نیست، مهرالمثل تعیین میشود.<ref>شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۵۹</ref> | |||
#عده زن دائم بعد از '''[[طلاق]]''' سه طهر است، اما عدّه زن غیر دائم دو نوبت عادت ماهانه یا چهل و پنج روز است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج30، ص200</ref> | |||
#مهمترین تفاوت ازدواج موقت و دائم در مدت دارا بودن ازدواج موقت و لزوم بیان مدت آن در صیغه عقد است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج30، ص172</ref> | |||
#عقد موقت با پایان زمان صیغه عقد به اتمام میرسد اما برای پایان عقد دائم میبایست طلاق جاری شود.<ref>طباطبایی حکیم، توضیح المسائل، 1391ش، ص633</ref> | |||
==کارکردهای ازدواج موقت== | |||
===پاسخ مشروع به نیاز جنسی در موارد خاص=== | |||
اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم میداند،<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/152 نجفی جواهری، جواهرالکلام، 1362ش، ج30، ص152.]</ref> و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است.<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص103.]</ref> ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.<ref>- محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص211.</ref> | |||
===پیشگیری از اختلاط نسل و ساماندهی روابط=== | |||
بر خلاف روابط بیچارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده میکند،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/9215648/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1152-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1152 قانون مدنی]؛ [http://www.parsquran.com/data/showall.php?sura=4&ayat=24&user=far&lang=far نسا،24].</ref> رعایت عده موجب جلوگیری از همباشی بیضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب قاعدهمند<ref>- محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص213.</ref> و حفظ طهارت نسل خواهد شد.<ref>- شهید ثانی، مسالک الافهام، 1413ق، ج9، ص213</ref> | |||
===حمایت و ایجاد مسئولیت در قبال فرزندان احتمالی=== | |||
فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.<ref>- [https://wikihoghoogh.net/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87_%DB%B1%DB%B1%DB%B5%DB%B8_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده ۱۱۵۸ قانون مدنی]</ref> | |||
===انعطاف نسبی در تعهدات زوجین نسبت به یکدیگر=== | |||
در ازدواج موقت، زن و مرد میتوانند درباره برخی موارد مانند مدت ازدواج<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> و حق نفقه زن با یکدیگر توافق کنند؛<ref>- -[https://davoudabadi.ir/page/7098412/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1113-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1113 قانون مدنی]</ref> امری که برای افراد با شرایط خاص مفید است. | |||
===تقویت کرامت انسانی در روابط جنسی=== | |||
در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد میشوند.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1075 قانون مدنی]؛ [https://davoudabadi.ir/page/8172046/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1103-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1103 قانون مدنی].</ref>تعیین مهریه<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی]</ref>و مدت،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> فضای سالم و ضابطهمند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکمفرما میکند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.<ref>- [https://hawzah.net/fa/Article/View/113240/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D9%88_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA_%D8%B2%D9%86 «ازدواج موقت و کرامت زن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
===نقش حمایتی نسبت به زنان بیهمسر یا بیوه=== | |||
برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آنها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی میآورند؛<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402]ش، ص68.</ref> لذا میتواند پشتوانۀ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بیهمسر فراهم کند.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402]ش، ص69.</ref> | |||
===جلوگیری از انحرافات اخلاقی و جرایم جنسی=== | |||
ازدواج موقت با وضع محدودیتهای قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری میکند<ref>- [https://feqh.semnan.ac.ir/article_5419.html الهی و دیگران، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، 1399ش، 1400ش، ص.62.]</ref> و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از انحرافات جنسی کمک میکند.<ref>- جورکویه، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، 1388ش، ص98.</ref> | |||
==چالشهای ازدواج موقت== | |||
===سوءاستفاده از ازدواج موقت=== | |||
امروزه با تغییر نگرش بخشی از جامعه نسبت به ازدواج موقت، این نوع از ازدواج، از سوی برخی افراد و جریانهای فکری به یک چالش اجتماعی تبدیل شده است. صیغههای ساندویچی، صیغههای شبانه همراه با اسکان برای مسافرین، صیغههای کوتاه دلاری برای خارجیان، کانالهای تلگرامی صیغهیابی و بسیاری از وبسایتهای همسریابی، مصادیق گوناگون انحراف ازدواج موقت از کارکرد اصلی آن است که در جامعهٔ امروز ایران توسط برخی افراد مورد توجه قرار میگیرد و آسیبهای اجتماعی پرشماری را بهدنبال دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83288770/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%8 «تحلیل جامعهشناسانۀ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
این در حالی است که متون روایی شیعه، مؤمنین را به رعایت ملاحظات دقیق، جهت انجام ازدواج موقت راهنمایی کرده است. در نظر گرفتن موقعیت زمانی و مکانی، حفظ آبروی زنان و دختران، حفظ منزلت و جایگاه خانواده، رعایت [[عفاف]]، تأکید بر اولویت ازدواج دایم و ممانعت از ترویج ابتذال و مفاسد اجتماعی در سایهٔ سوء استفاده از ازدواج موقت، از مواردی است که در روایات شیعی دربارهٔ آنها هشدار داده شده است.<ref>[http://ijtihadnet.ir/از-مرزبندیهای-ازدواج-موقت-تا-برپای/ میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> | |||
===محدود بودن موارد الزام به ثبت=== | |||
ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/6731859/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-21-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-1391 ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391]</ref> لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار میشود.<ref>- [https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-49 ماده 49 قانون حمایت از خانواده] مصوب 1391</ref> | |||
===ناپایداری عواطف=== | |||
علیرغم اینکه ازدواج موقت در مواردی نیازهای مشروع عاطفی و جنسی را تأمین میکند، اما بهواسطۀ محدودیت زمان و تعهدات،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> موجب چالشهای عاطفی،<ref>-[https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص101].</ref> استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی (بهویژه در دختران مجرد) میشود.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402]ش، ص81..</ref> | |||
===شیوع بیضابطه=== | |||
ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان، سلامت اخلاقی و جنسی جامعه و جلوگیری از سوءاستفاده از زن، تنها در شرایط اضطراری مجاز است<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان، 11379ش، شماره9].</ref> و رواج بیضابطه آن خطر سوءاستفاده هوسرانان را افزایش میدهد.<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.]</ref> | |||
===کاهش شانس تشکیل خانواده=== | |||
کاهش مسئولیتپذیری برخی مردان<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.]</ref> و محدودیتهای مالی کمتر در ازدواج موقت، آنها را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوعطلبی سوق میدهد.<ref>- [https://jwdp.ut.ac.ir/article_54532.html کلانتری و دیگران، «مطالعه کیفی شرایط و زمینههای شکلگیری ازدواج موقت زنان»، 1394ش، ص518-519].</ref> تجربههای جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت در ازدواج دائم را کاهش میدهد.<ref>- [https://ssoss.ui.ac.ir/article_23736.html قنبری برزیان و دیگران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1397ش،ص41؛ حسینی، روانشناسی خانواده اسلامی، 1395ش، ص35.]</ref> این عوامل همراه با رواج شهوترانی<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.]</ref> و افزایش سن ازدواج، شکلگیری خانوادههای پایدار را به تأخیر میاندازد.<ref>- [https://ssoss.ui.ac.ir/article_23736.html قنبری برزیان و همکاران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه:دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1398ش، ص36.]</ref> در نتیجه، زنانی که تجربه ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه میشوند<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.]</ref> و شانس آنها برای ازدواج کاهش مییابد.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، شماره 17، ص68.]</ref> | |||
===عدم حمایت از زنان در سالخوردگی=== | |||
در سبک زندگی معاصر، بهویژه تحت تأثیر فشارهای هنجاری و رسانهها،<ref>- [https://jas.ui.ac.ir/article_22262.html قاسمی، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تاکید بر جراحیهای زیبایی»، 1395ش، ص175].</ref> بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبه جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است.<ref>[https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_3084.html - صادقی و همکاران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، 1396ش، ص121].</ref> این نگرش میتواند زمینهساز استفاده ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.]</ref> | |||
===آسیب دیدن نهاد خانواده=== | |||
ازدواج موقت مرد متأهل، حتی اگر با هدف ثواب یا حمایت مالی از زنان انجام شود، میتواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیتپذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات،<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص103].</ref> کاهش جایگاه اجتماعی مرد و ایجاد تنشهای روانی و عاطفی برای زن و فرزندان شود.<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص101]؛ [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص72.]</ref> بنابراین، این نوع ازدواج با حسن معاشرت زوجین در تعارض است.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص79.]</ref> علاوه بر این، عدم الزام به ثبت ازدواج موقت،<ref>- جز درمواردی که ذکر شد.</ref> ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند.<ref>- مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1402ش، ص278.</ref> فقها با وجود مشروعیت ازدواج موقت، با استناد به احادیثی که تکهمسری را برتر میدانند، استفاده از این حکم شرعی را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز میدانند تا سوءاستفاده رخ ندهد.<ref>- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، 1224ق، ص236.</ref> | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | |||
==منابع== | |||
*«ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۸۷ش. | |||
*«از مرزبندیهای ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغهای مجاز در جامعه»، شبکهٔ اجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش. | |||
*«انگیزههای زنها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش. | |||
*«تحلیل جامعهشناسانهٔ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ش. | |||
*حاجیآقا، مرضیه، خیری، مهدی، «بررسی آسیبشناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، مجلهٔ مطالعات جامعهشناسی، شمارهٔ ۳۰، بهار ۱۳۹۵ش. | |||
*شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق: سید محمد کلانتر، بیجا، بینا، ۱۳۸۶–۱۳۹۸ش. | |||
*«صیغهٔ ازدواج»، ویکی زندگی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مارس ۲۰۲۳م. | |||
*قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۳۰۷ش. | |||
*میرخانی، عزتالسادات، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۶ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
*انیس، ابراهیم؛ خلف احمد، محمد؛ صوالحی، عطیه؛ منتصر، عبدالرحیم؛ فرهنگ المعجم الوسیط، ترجمه: محد بندرریگی، قم، انتشارات اسلامی، قم، 1386ش. | |||
*بحرانى، يوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1363ش. | |||
*دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، موسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۶۵ش. | |||
*رمضان نیا سماکوش، لیلا، متعه در نگاه شیعه، مازندران، انتشارات درسا قلم، چاپ اول، ۱۳۹۷ش. | |||
*سیاح، احمد، فرهنگ جامع نوین؛ ترجمه المنجد، تهران، انتشارات الفتح، جلد دوم،۱۳۸۴ش. | |||
*شریفی، حسن، ازدواج موقت و چالشها، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ چهارم، ۱۳۹۳ش. | |||
*صافی، لطف الله، جامع الاحکام، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، 1385ش. | |||
*طباطبایی حکیم، محمد سعید، توضیح المسائل، قم، مهر ثامن الائمه (علیه السلام)، 1391ش. | |||
*قریشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب اسلامیه، چاپ ششم، 1371ش. | |||
*مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، چاپ هشتم، 1372ش. | |||
*مودی، ملیحه؛ گرایلی، علی؛ « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، کنگره بینالمللی علوم اسلامی، علوم انسانی، تهران، آذرماه ۱۳۹۵ش. | |||
*موسوی خمینی، سید روح الله، توضيح المسائل امام و مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، 1381ش. | |||
*موسوی خوئی، سید حجت، احکام ازدواج موقت و دائم، قم، انتشارات نسیم انتظار، ۱۳۸۳ش. | |||
*نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت- لبنان، دار احیاء التراث العربی، بیتا. | |||
*هاشمى شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، موسسه دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهمالسلام، قم، مرکز پژوهشهاى فارسى الغدير، 1426ق. | |||
*یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم، العروة الوثقی، بیروت- لبنان، موسسة الاعلمی للمطبوعات، 1409ق. | |||
*«ازدواج موقت و کرامت زن، پرسشها و پاسخهای دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش. | |||
*احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق. | |||
*آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق. | |||
*امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش. | |||
*بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق. | |||
*بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریۀ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش. | |||
*بنعاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق. | |||
*ترجمانزاده، م، فقه و روانشناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش. | |||
*ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش. | |||
*ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش. | |||
*جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق. | |||
*جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق. | |||
*جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق. | |||
*جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش. | |||
*حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، بیتا. | |||
*خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش. | |||
*خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق. | |||
*الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق. | |||
*زمانی مقدم، مسعود، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش. | |||
*زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق. | |||
*سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بیتا. | |||
*سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش. | |||
*سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق. | |||
*شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق. | |||
*شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق. | |||
*شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی،۱۴۱۳ق. | |||
*شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش. | |||
*صابونی، محمدعلی، روائعالبیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق. | |||
*صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش. | |||
*صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجیـن، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش. | |||
*طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش. | |||
*طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق. | |||
*عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق. | |||
*عبداللهی، ک، پژوهشهای روانشناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش. | |||
*عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق. | |||
*علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق. | |||
*علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش. | |||
*فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش. | |||
*قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعهشناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش. | |||
*قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق. | |||
*قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق. | |||
*کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش. | |||
*کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق. | |||
*گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش. | |||
*ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق. | |||
*مجلسی، محمدباقر، مرآۀ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش. | |||
*محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن''،'' قم''،'' بیتا''.'' | |||
*محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش. | |||
*محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق. | |||
*مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق. | |||
*مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام ، تهران، صدرا،۱۴۰۲ش. | |||
*مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق. | |||
*مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیانژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش. | |||
*مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق. | |||
*موراتا، ساچیکو، ''متعه''، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش. | |||
*مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش. | |||
*موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بیجا، بینا، بیتا. | |||
*نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش. | |||
*نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهلبیت رسولالله علیهوعلیهم افضلالسلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق. | |||
*الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش. | |||
ویکی زندگی | |||
<big>'''ازدواج موقت'''</big>، ازدواج شرعی در موارد خاص با مدت معیّن و تعهدات کمتر از ازدواج دائم. | |||
ازدواج موقت یا متعه در فقه شیعه و قانون مدنی ایران نهاد قانونی و شرعی است که بهصورت عقدی با مدت و مهر معین میان زن و مرد برقرار میشود و برخلاف ازدواج دائم پس از اتمام مدت خودبهخود و بدون نیاز به طلاق منقضی میشود. در ازدواج موقت، زن حق نفقه و ارث ندارد؛ مگر آنکه این موارد در ضمن عقد شرط شود. ارکان اصلی آن صیغه، مدت، مَهر و شرایط صحت بلوغ، عقل و رضایت است. این ازدواج برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی و جلوگیری از روابط نامشروع در اضطرار است؛ اما چالشهایی مانند بیثباتی عاطفی و دشواری ثبت رسمی دارد. قوانین ایران آن را به رسمیت شناخته، ولی ثبت آن همیشه الزامی نیست. | |||
==تعریف ازدواج موقت== | |||
عقد موقت، یکی از عقود شرعی<ref>- [https://lib.eshia.ir/11177/2/308 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308]؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1075الی 1077 قانون مدنی؛ مواد 1095 الی 1098 قانون مدنی و ماده 1152 قانون مدنی].</ref> و قانونی در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد قانون مدنی 1045 الی 1061] ؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/309 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.]</ref> با تعیین مدت مشخص<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/309 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.]</ref> و مهریه معین<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/308 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308.]</ref> برقرار میشود.<ref>- [https://lib.eshia.ir/86875/1/469 مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469]؛ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۹۹.</ref> در متون فقهی و روایی واژههای «متعة»<ref>- [https://lib.eshia.ir/11177/2/258 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص258]؛ [https://lib.eshia.ir/86875/1/469 مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469].</ref>، «نکاح متعه»<ref>- مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص18.</ref>، «متعه زنان»<ref>- مجلسی، مرآۀ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، 1363ش، ج1، ص273.</ref> و «نکاح منقطع»<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/%D9%88%DB%8C%D9%82%D8%A7%D9%84 خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج2، ص310].</ref> معادل ازدواج موقت بهکار رفتهاست. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگیهای منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بیبهرهاند.<ref>- صفایی، مختصر حقوق خانواده، 1384ش، ص2.</ref> | |||
==پیشینه تاریخی ازدواج موقت== | |||
براساس مطالعات جامعهشناختی و تاریخی، ازدواج موقت یا اشکال مشابهی از همسری موقت، پیش از اسلام در برخی فرهنگهای عربی و حتی ایران باستان وجود داشته است و اسلام با اعمال مقررات جدید، آن را ضابطهمند کرد.<ref>- [https://qjss.atu.ac.ir/article_8977.html زمانی مقدم، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)» 1397ش، ص139.]</ref> | |||
==تطورات تاریخی ازدواج موقت== | |||
مطالعات تاریخی نشان میدهد که ازدواج موقت در طول زمان، چهار دوره مشخص را پشت سر گذاشته است: | |||
===آغاز تشریع در عصر رسول=== | |||
ازدواج موقت در زمان پیامبر اسلام مشروع و رایج بود. صحابه و عموم مسلمانان در زمان پیامبر و خلافت ابوبکر آن را انجام میدادند و احکامش نزد همگان پذیرفته شده بود.<ref>- قرطبی، تفسیر القرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۵، ص۱۳۲؛ سبحانی، متعة النساء فی الکتاب و السنة، ۱۴۲۳ق، ص۱۵؛ [https://qjss.atu.ac.ir/article_8977.html زمانی مقدم، «مطالعه جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، 1397ش، ص139.]</ref> | |||
===خلافت خلیفه دوم=== | |||
بر اساس منابع تاریخی،<ref>- موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.</ref> عمر بن خطاب ازدواج موقت را نه بهدلیل نسخ آیه قرآنی،<ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد ابن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.</ref> بلکه با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی ممنوع اعلام کرد<ref>- موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.</ref> و برای کسانی که مرتکب آن میشدند، مجازات سنگینی تعیین کرد.<ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.</ref> | |||
===استمرار در فقه امامیه و کمرنگ شدن میان اهلسنت=== | |||
شیعیان مبنی بر اجماع فقهای امامیه<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳</ref> همواره ازدواج موقت را مشروع و از احکام مسلّم اسلامی و تحریم آن را بدعت میدانستند.<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.</ref> | |||
===دوران معاصر در ایران=== | |||
با گسترش مذهب شیعه در ایران، ازدواج موقت جایگاه شرعی و حقوقی خود را حفظ کرد و از دوره صفویه به بعد بار دیگر رسمیت یافت؛ جایگاهی که در قانون مدنی معاصر نیز تثبیت شده است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷ قانون مدنی].</ref> | |||
==مبانی فقهی و حقوقی ازدواج موقت== | |||
ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳؛ شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.</ref> اما اهل سنت<ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷.</ref>، زیدیه<ref>- احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.</ref>، اسماعیلیه<ref>- نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹.</ref> و اباضیه<ref>- جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.</ref> آن را جایز نمیدانند و به تحریم<ref>- آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷.</ref> یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر<ref>- به جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴؛ برای نمونه نگاه کنید به جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۲؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، المبسوط، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۷.</ref> استناد میکنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانستهاند.<ref>- ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۹.</ref> امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیۀ ۲۴ نساء<ref>- فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۳؛ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹-۸۰؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۰.</ref>و روایات متواتر،<ref>- سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۵؛ بحرانی، البرهان، 1415 ق، ج2، ص58؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۳.</ref> استناد میکنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفتهاند.<ref>- مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۹۷.</ref> | |||
===ارکان و شروط صحت ازدواج موقت=== | |||
'''ازدواج موقت چهار رکن دارد: صیغه، زوجین، مهر و تعیین مدت.''' | |||
*صیغه: ازدواج موقت همانند عقد دائم با ایجاب و قبول صحیح منعقد میشود.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/154/%D9%88%D8%A3%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%B8 نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج3، ص154].</ref> | |||
*زوجین: مرد مسلمان میتواند با زن مسلمان و اهل کتاب ازدواج کند؛ ولی زن مسلمان با غیرکتابی نمیتواند.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/27/السادس نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۲۷-۲۸]؛ [https://lib.eshia.ir/11176/2/310 خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲،ص310.]</ref> احکام نکاح دائم (مانند منع جمع بین دو خواهر)<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/یتمتّع خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۰.]</ref> در آن جاری است. ازدواج با زن مومن و عفیف مستحب است.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/157/کل نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۵۷-۱۶۰]</ref> | |||
*مهر: تعیین آن شرط صحت عقد بوده،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1095 قانون مدنی]؛ [http://lib.eshia.ir/10088/30/162/وأما نجفی جواهری، جواهر الکلام،1362، ج۳۰، ص۱۶۲].</ref> و مهریه باید مالیت داشته و مشخص باشد.<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/ذکر خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ص۳۱۰]</ref> زن در زمان انعقاد عقد مالک مهر میشود؛ اما استقرار آن به دخول و تمکین وابسته است.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/164/کیف نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۶۴و167-168].</ref> درصورت بخشش مدت پیش از دخول، زن تنها نصف مهر را مالک میشود.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1097 قانون مدنی].</ref> نشوز زن موجب کسر مهر به همان میزان است.<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/311/المتمتّعة خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق،، ج۲، ص۳۱۱.]</ref> | |||
*مدت: در ازدواج موقت باید معیّن و بدون ابهام باشد.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1076 قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/10088/30/176/%D8%AD%D8%A7%D9%84 نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج30، ص 176].</ref> اگر مدت عقد ذکر نشود عقد باطل است،<ref>- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵.</ref> و اگر محدود نباشد عقد دائم محسوب میشود.<ref>- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵؛ [https://lib.eshia.ir/11176/2/311/وتقدیر خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۱].</ref> | |||
'''شرایط عمومی صحت ازدواج موقت، عبارت است از:''' | |||
*بلوغ،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1041 قانون مدنی].</ref>عقل،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۶۴ قانون مدنی].</ref> اختیار<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۹۱ قانون مدنی].</ref> و قصد انشاء:<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1062 قانون مدنی].</ref> زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند. | |||
*نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب میشوند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1045-1061 قانون مدنی].</ref> | |||
*رضایت و عدم اکراه و اجبار:<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1070 قانون مدنی].</ref> در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است. | |||
*اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی].</ref> | |||
'''شرایط اختصاصی صحت ازدواج موقت نیز عبارت است از:''' | |||
*مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1095 قانون مدنی].</ref> | |||
*مهریه: در ازدواج موقت، تعیین مهریه بهصورت مشخص و معین ضروری است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل میشود.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1076 قانون مدنی].</ref> برخلاف عقد دائم، ابهام در مَهر نیز موجب بطلان عقد موقت است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی].</ref> | |||
==آثار حقوقی ازدواج موقت== | |||
*'''ارث''': در عقد موقت، زن و مرد فقط از طریق وصیت میتوانند برای یکدیگر ارث بگذارند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد ۸۴۳ و940 قانون مدنی].</ref> | |||
*'''نفقه''': زن در متعه حق نفقه ندارد مگر با توافق،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی]؛ محقق داماد، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، 1388ش،ج1،ص195؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/335 خمینی، تحریرالوسیله، 1258ش، ج2، ص335.]</ref>یا درصورت بارداری.<ref>- بند 14، ماده 4 از لایحه اصلاحی قانون حمایت خانواده از سوی قوه قضاییه، ذیل عنوان «نفقۀ اقارب»</ref> | |||
*'''فرزندان''': فرزندان حاصل از ازدواج موقت، تمام حقوق فرزندان عقد دائم را دارند؛<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1158 قانون مدنی]؛ انعام،151؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی]؛ مریم،2 ؛ نمل،16؛ ماده ۹۰۷ قانون مدنی؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1180 و 1181 قانون مدنی]؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶] و همچنین [https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&q=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86+%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA+%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87&mstk=AUtExfAoW8vJaHXcRc5Ol4S8DzyugkVuRO-fmYNFxJLX_KB_KzRJ78ZieSWfzasKwuW4bfGnu5t1fklX86frF-8mbqiKajWSJ86BFuDq9dNsIvAtHWCBeOhl1NObZOzXM2Xc7nwgwrr3YlDue6sKRvO3lOc6K_a8Y9dgq5qqLIuqlHmyT2mxFdItib1Ti5yI5-_8MTdQxoQH_5wXhMPZrLOzKegRZXjfR7r4sbbciv9a7uMoMkn7XrvQo5hPFN8gssVqK-kNuEyuqNtHga189sOL06pk105vaJoozg1EhlOuvcgufg&csui=3&ved=2ahUKEwjlp-_H7OOOAxW6RfEDHfuGE8cQgK4QegQIABAF قانون حمایت خانواده] (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1173، 1174، 1178 و1158 قانون مدنی].</ref> و ثبت ازدواج موقت در صورت بارداری الزامی است.<ref>- ماده 21 قانون حمایت از خانواده مصوب 1391.</ref> | |||
*'''پایان عقد''': در ازدواج موقت طلاق مطرح نیست و این ازدواج با پایان مدت تعیینشده یا بخشش مدت توسط مرد پایان مییابد.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/188/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%B3 نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362 ش، ج30، ص188].</ref> تبدیل ازدواج موقت به دائم یا تمدید آن قبل از پایان مدت یا بخشش آن توسط مرد، صحیح نیست.<ref>- [https://lib.eshia.ir/10088/30/202/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D8%B9 نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362 ش، ج30، ص201].</ref> | |||
==تفاوتها و شباهتهای ازدواج موقت با دائم== | |||
*'''عزل''': عزل<ref>- بیرون ریختن مایۀ منی از رحم زن؛ الزاوی، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، 1399 ش، ص217؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، 1387ق، ص266-267.</ref> نزد همسر آزاد و دائم تنها با رضایت او<ref>- علامه حلی، مختلف الشیعة، 1418ق، ج۷، ص۳۰۲؛ [http://lib.eshia.ir/10088/29/111/المسألة نجفی جوااهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۲۹، ص۱۱۱ - ۱۱۲.]</ref> و درمورد همسر موقت یا کنیز بدون اجازۀ او جایز است.<ref>- مطهری، مجموعه آثار، قم، بیتا، ص73.</ref> | |||
*'''نفی ولد''': درصورت انکار نسب توسط پدر در ازدواج موقت نیازی به لعان نیست؛<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/312/13 خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۲].</ref>و اثبات نسب فرزند به عهدۀ زن است.<ref>- [https://makaremshirazi.net/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=529&mid=263177 مکارم شیرازی، «نفی ولد در صورت مواقعه در عقد موقت»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی].</ref> | |||
*'''پایان ازدواج''': پایان ازدواج دائم با فوت، فسخ<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد ۱۱۰۱، ۱۱۲۰ تا ۱۱۲۸ و ۱۱۳۱ قانون مدنی]</ref>یا طلاق<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی]</ref> است. در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی]</ref>و زوجیت از طریق فسخ،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 بر اساس ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی]</ref> فوت و اتمام یا بخشیدن مدت اتفاق میافتد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 - ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی]</ref> | |||
*'''عده''': عده<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی]</ref> در ازدواج موقت<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1152 قانون مدنی]</ref> دو پاکی از حیض و در ازدواج دائم<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1151 قانون مدنی]</ref> سه پاکی است. در هر دو ازدواج عدۀ زن باردار و عدۀ وفات شوهر<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1054 قانون مدنی]</ref> یکسان است. | |||
==کارکردهای ازدواج موقت== | |||
===پاسخ مشروع به نیاز جنسی در موارد خاص=== | |||
اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم میداند،<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/152 نجفی جواهری، جواهرالکلام، 1362ش، ج30، ص152.]</ref> و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است.<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص103.]</ref> ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.<ref>- محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص211.</ref> | |||
===پیشگیری از اختلاط نسل و ساماندهی روابط=== | |||
بر خلاف روابط بیچارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده میکند،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/9215648/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1152-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1152 قانون مدنی]؛ [http://www.parsquran.com/data/showall.php?sura=4&ayat=24&user=far&lang=far نسا،24].</ref> رعایت عده موجب جلوگیری از همباشی بیضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب قاعدهمند<ref>- محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص213.</ref> و حفظ طهارت نسل خواهد شد.<ref>- شهید ثانی، مسالک الافهام، 1413ق، ج9، ص213</ref> | |||
===حمایت و ایجاد مسئولیت در قبال فرزندان احتمالی=== | |||
فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.<ref>- [https://wikihoghoogh.net/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87_%DB%B1%DB%B1%DB%B5%DB%B8_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده ۱۱۵۸ قانون مدنی]</ref> | |||
===انعطاف نسبی در تعهدات زوجین نسبت به یکدیگر=== | |||
در ازدواج موقت، زن و مرد میتوانند درباره برخی موارد مانند مدت ازدواج<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> و حق نفقه زن با یکدیگر توافق کنند؛<ref>- -[https://davoudabadi.ir/page/7098412/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1113-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1113 قانون مدنی]</ref> امری که برای افراد با شرایط خاص مفید است. | |||
===تقویت کرامت انسانی در روابط جنسی=== | |||
در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد میشوند.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1075 قانون مدنی]؛ [https://davoudabadi.ir/page/8172046/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1103-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1103 قانون مدنی].</ref> تعیین مهریه<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی]</ref> و مدت،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> فضای سالم و ضابطهمند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکمفرما میکند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.<ref>- [https://hawzah.net/fa/Article/View/113240/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D9%88_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA_%D8%B2%D9%86 «ازدواج موقت و کرامت زن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
===نقش حمایتی نسبت به زنان بیهمسر یا بیوه=== | |||
برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آنها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی میآورند؛<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402]ش، ص68.</ref> لذا میتواند پشتوانۀ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بیهمسر فراهم کند.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402]ش، ص69.</ref> | |||
===جلوگیری از انحرافات اخلاقی و جرایم جنسی=== | |||
ازدواج موقت با وضع محدودیتهای قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند [[خودارضایی]]، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری میکند<ref>- [https://feqh.semnan.ac.ir/article_5419.html الهی و دیگران، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، 1399ش، 1400ش، ص.62.]</ref> و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از [[انحرافات جنسی]] کمک میکند.<ref>- جورکویه، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، 1388ش، ص98.</ref> | |||
==چالشهای ازدواج موقت== | |||
===محدود بودن موارد الزام به ثبت=== | |||
ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/6731859/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-21-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-1391 ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391]</ref> لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار میشود.<ref>- [https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-49 ماده 49 قانون حمایت از خانواده] مصوب 1391</ref> | |||
===ناپایداری عواطف و تعادل روانی ناشی از پیوند موقت برای زنان=== | |||
علیرغم اینکه ازدواج موقت در مواردی نیازهای مشروع عاطفی و جنسی را تأمین میکند؛ اما بواسطۀ محدودیت زمان و تعهدات،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> موجب چالشهای عاطفی،<ref>-[https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص101].</ref> استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی (بهویژه در دختران مجرد) میشود.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402]ش، ص81..</ref> | |||
===استفادۀ عمومی و بیتوجهی به محدودبودن موارد استفاده=== | |||
ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان، سلامت اخلاقی و جنسی جامعه و جلوگیری از سوءاستفاده از زن، تنها در شرایط اضطراری مجاز است<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان، 11379ش، شماره9].</ref> و رواج بیضابطه آن خطر سوءاستفاده هوسرانان را افزایش میدهد.<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.]</ref> | |||
===کاهش شانس تشکیل خانواده در قالب ازدواج دائم=== | |||
کاهش مسئولیتپذیری برخی مردان<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.]</ref> و محدودیتهای مالی کمتر در ازدواج موقت، آنها را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوعطلبی سوق میدهد.<ref>- [https://jwdp.ut.ac.ir/article_54532.html کلانتری و دیگران، «مطالعه کیفی شرایط و زمینههای شکلگیری ازدواج موقت زنان»، 1394ش، ص518-519].</ref> تجربههای جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت در ازدواج دائم را کاهش میدهد.<ref>- [https://ssoss.ui.ac.ir/article_23736.html قنبری برزیان و دیگران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1397ش،ص41؛ حسینی، روانشناسی خانواده اسلامی، 1395ش، ص35.]</ref> این عوامل همراه با رواج شهوترانی<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.]</ref> و افزایش سن ازدواج، شکلگیری خانوادههای پایدار را به تأخیر میاندازد.<ref>- [https://ssoss.ui.ac.ir/article_23736.html قنبری برزیان و همکاران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه:دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1398ش، ص36.]</ref> در نتیجه، زنانی که تجربه ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه میشوند<ref>- [https://ensani.ir/fa/article/86623/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.]</ref> و شانس آنها برای ازدواج کاهش مییابد.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، شماره 17، ص68.]</ref> | |||
===عدم حمایت از زنان در سالخوردگی=== | |||
در سبک زندگی معاصر، بهویژه تحت تأثیر فشارهای هنجاری و رسانهها،<ref>- [https://jas.ui.ac.ir/article_22262.html قاسمی، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تاکید بر جراحیهای زیبایی»، 1395ش، ص175].</ref> بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبه جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است.<ref>[https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_3084.html - صادقی و همکاران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، 1396ش، ص121].</ref> این نگرش میتواند زمینهساز استفاده ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.]</ref> | |||
===آسیب دیدن نهاد خانواده=== | |||
ازدواج موقت مرد متأهل، حتی اگر با هدف ثواب یا حمایت مالی از زنان انجام شود، میتواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیتپذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات،<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص103].</ref> کاهش جایگاه اجتماعی مرد و ایجاد تنشهای روانی و عاطفی برای زن و فرزندان شود.<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص101]؛ [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص72.]</ref> بنابراین، این نوع ازدواج با حسن معاشرت زوجین در تعارض است.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص79.]</ref> علاوه بر این، عدم الزام به ثبت ازدواج موقت،<ref>- جز درمواردی که ذکر شد.</ref> ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند.<ref>- مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1402ش، ص278.</ref> فقها با وجود مشروعیت ازدواج موقت، با استناد به احادیثی که تکهمسری را برتر میدانند، استفاده از این حکم شرعی را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز میدانند تا سوءاستفاده رخ ندهد.<ref>- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، 1224ق، ص236.</ref> | |||
==دیدگاههای موافق و مخالف درباره ازدواج موقت== | |||
از دیدگاه موافقان، ازدواج موقت میتواند به پیشگیری از انحراف جنسی، کاهش فشار مالی و فراهم شدن فرصت برای شناخت پیش از ازدواج دائم کمک کند. در مقابل، مخالفان بر این باورند که این نوع ازدواج ممکن است موجب تأخیر در ازدواج دائم، تضعیف بنیان خانواده و ترویج فساد جنسی شود.<ref>- [https://jfr.sbu.ac.ir/article_96190.html ریاحی، «شناسایی همبستههای اجتماعی میزان و دلایل موافقت یا مخالفت با ازدواج موقت»، 1391ش، ص493].</ref> همچنین، مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ بهطور مثال، قومهای بلوچ و ترکمن نسبت به فارسها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند.<ref>- [https://jwdp.ut.ac.ir/article_19255.html صادقی و همکاران، «واکاوی مسئله ازدواج و اعتبارسنجی یک راه حل»، 1386ش، ص93].</ref> | |||
==ازدواج موقت در قوانین جمهوری اسلامی ایران== | |||
ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1075 تا 1077 قانون مدنی].</ref> دربارۀ تعیین مدت،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی].</ref>تعیین مهریه،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1076 قانون مدنی].</ref> انحلال عقد،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۳۹قانون مدنی].</ref>نفقه،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/7098412/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1113-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1113 قانون مدنی].</ref>عده،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی].</ref> اجازه ولی برای دختر باکره،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/6403189/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1070-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1070 قانون مدنی].</ref> ارث،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۹۴۰ قانون مدنی].</ref> حقوق فرزندان،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1199، 1180، 1181، ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ ، 1178 ، 1174 و ۱۱۷۳ قانون مدنی] و همچنین [https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&q=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86+%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA+%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87&mstk=AUtExfAoW8vJaHXcRc5Ol4S8DzyugkVuRO-fmYNFxJLX_KB_KzRJ78ZieSWfzasKwuW4bfGnu5t1fklX86frF-8mbqiKajWSJ86BFuDq9dNsIvAtHWCBeOhl1NObZOzXM2Xc7nwgwrr3YlDue6sKRvO3lOc6K_a8Y9dgq5qqLIuqlHmyT2mxFdItib1Ti5yI5-_8MTdQxoQH_5wXhMPZrLOzKegRZXjfR7r4sbbciv9a7uMoMkn7XrvQo5hPFN8gssVqK-kNuEyuqNtHga189sOL06pk105vaJoozg1EhlOuvcgufg&csui=3&ved=2ahUKEwjlp-_H7OOOAxW6RfEDHfuGE8cQgK4QegQIABAF قانون حمایت خانواده] (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)،</ref> موارد الزام به ثبت<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/6731859/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-21-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-1391 ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391ش].</ref>و شرایط بطلان آن سخن گفته است. | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | |||
==منابع== | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسشها و پاسخهای دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش. | |||
* | |||
* احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق. | |||
* | |||
* آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق. | |||
* | |||
* امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش. | |||
* | |||
* بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق. | |||
* | |||
* بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریۀ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش. | |||
* | |||
* بنعاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق. | |||
* | |||
* ترجمانزاده، م، فقه و روانشناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش. | |||
* | |||
* ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش. | |||
* | |||
* ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش. | |||
* | |||
* جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق. | |||
* | |||
* جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق. | |||
* | |||
* جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق. | |||
* | |||
* جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش. | |||
* | |||
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، بیتا. | |||
* | |||
* خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش. | |||
* | |||
* خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق. | |||
* | |||
* الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق. | |||
* | |||
* زمانی مقدم، مسعود، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش. | |||
* | |||
* زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق. | |||
* | |||
* سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بیتا. | |||
* | |||
* سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش. | |||
* | |||
* سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق. | |||
* | |||
* شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق. | |||
* | |||
* شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق. | |||
* | |||
* شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی،۱۴۱۳ق. | |||
* | |||
* شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش. | |||
* | |||
* صابونی، محمدعلی، روائعالبیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق. | |||
* | |||
* صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش. | |||
* | |||
* صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجیـن، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش. | |||
* | |||
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش. | |||
* | |||
* طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق. | |||
* | |||
* عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق. | |||
* | |||
* عبداللهی، ک، پژوهشهای روانشناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش. | |||
* | |||
* عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق. | |||
* | |||
* علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق. | |||
* | |||
* علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش. | |||
* | |||
* فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش. | |||
* | |||
* قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعهشناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش. | |||
* | |||
* قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق. | |||
* | |||
* قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق. | |||
* | |||
* کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش. | |||
* | |||
* کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق. | |||
* | |||
* گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش. | |||
* | |||
* ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق. | |||
* | |||
* مجلسی، محمدباقر، مرآۀ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش. | |||
* | |||
* محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن''،'' قم''،'' بیتا''.'' | |||
* | |||
* محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش. | |||
* | |||
* محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق. | |||
* | |||
* مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق. | |||
* | |||
* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام ، تهران، صدرا،۱۴۰۲ش. | |||
* | |||
* مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق. | |||
* | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیانژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش. | |||
* | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق. | |||
* | |||
* موراتا، ساچیکو، ''متعه''، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش. | |||
* | |||
* مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش. | |||
* | |||
* موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بیجا، بینا، بیتا. | |||
* | |||
* نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش. | |||
* | |||
* نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهلبیت رسولالله علیهوعلیهم افضلالسلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق. | |||
* | |||
* الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
ویکی جنسیت | |||
{{مقاله پاسخ به شبهات دینی}} | |||
{{بیان شبهه}} | |||
حکم ازدواج موقت در اسلام به نوعی موجب ایجاد شبهه مبنی بر مشابهت آن با معامله جنسی شده است. در این مقاله به بیان منشا تشریع و جواز این حکم پرداختهایم. | |||
{{پایان سوال}} | |||
ازدواج پيوندى است ميان [[زن]] و مرد كه بر پايه آن رابطه زناشويى شكل مىگيرد و مجموعهاى از تكاليف و حقوق شرعى و قانونى، بر آنها حاكم مىگردد اما اين قرارداد بر دو قسم است: | |||
1. پيوند دائم كه بر اساس آن، خانوادهاى تشكيل مىشود و به عنوان يك بنياد پايدار اجتماعى به شمار مىآيد. | |||
2. پيوند موقت، كه از آن در فرهنگ اسلامى به [[ازدواج موقت]] تعبير مىشود كه بر پايه آن رابطه زناشويى موقتى با مدّت و مهريه مشخص، پديد مىآيد و تفاوت آن با ازدواج دائم، در اين است كه گذشته از محدودبودن مدت، [[ارث]] و [[نفقه]] براى [[زن]] در بر ندارد، مگر آنكه خود او شرط كرده باشد. | |||
== نکاح موقت== | |||
عدم آگاهى از تعريف صحيح [[نكاح]] موقت و ماهيت آن، موجب اشكالات بىپايهاى شده است گاهى توهم شده كه [[متعه]] چيزى غير از نكاح و شبيه [[زنا]] مىباشد. در حالى كه شك نداريم كه نكاح موقت يا متعه قسمى از نكاح است، | |||
چنانكه حضرت امام خمينى (ره) مىگويد: «النكاح على قسمين: دائم و منقطع، و كل منهما يحتاج الى عقد مشتمل على ايجاب و قبول لفظى دالين على إنشاء المعنى المقصود و الرضاية... فلا يكفى مجرد الرضا القلبى من الطرفين و لا المعاطاة الجارية فى غالب المعاملات...» ؛ '''«نكاح بر دو قسم است: دايم و موقت، هر كدام از آنها نيازمند عقدى است كه مشتمل بر ايجاب و قبول لفظى بوده و بر رضايت طرفين و اراده آنان دلالت معتبرى داشته باشد، صرف رضايت دو طرف و حتى معاطات (بده و بستان و معامله عملى بدون قرارداد در قالب الفاظ خاص) كافى نيست».'''<ref> . تحريرالوسيله، ج2، ص223.</ref> | |||
بنابراين [[ازدواج موقت]] به صِرف رضايت طرفين قابل تحقّق نيست، بلكه احتياج به عقد و قرارداد شرعى و قانونى دارد، همانند ازدواج دايم، و صِرف رضايت طرفين مشروعيت آور نيست، زيرا همه معاملات حلال و حرام مىتواند بر اساس رضايت طرفين انجام شود حتى ربا، رشوه و زنا و [[لواط]] و... ممكن است با رضايت طرفين باشد، اما نامشروع است زيرا تجاوز به حريم الهى و عارى از هر گونه مبناى قانونى است، بنابراين [[ازدواج موقت]] ماهيت شرعى و قانونى داشته و تفاوت اساسى با زنا دارد، چون [[ازدواج موقت]] براساس مجوز و قرارداد شرعى مبتنى بوده كه شكل دهى رابطه را به رضايت طرفين مىافزايد. در حالى كه تنها [[زنا]] به رضايت طرفين و گاهى بدون رضايت استوار است، و رابطه اى است نامشروع كه اديان الهى و حتى بسيارى از كشورهاى متمدن آن را به رسميت نشناخته، و فرزند متولد از اين رابطه را | |||
نامشروع خطاب مى كنند و نتيجه آن جز بيمارى، افسردگى، فساد، تباهى و... نيست. زيرا زنا تابع هيچيك از مقرّرات مربوط به وضع فرزندان و روابط خانوادگى و نظام انسانى و اخلاقى نمىباشد، بلكه حالتى است حيوانى كه [[زن]] خود را در معرض فروش و ناهنجارىهاى جنسى قرار مىدهد، با اين اوصاف آيا امكان دارد ازدواج موقت را تشبيه به زنا نماييم؟! ازدواج موقت، نوعى نكاح و قراردادى است كه در آن زن و مرد به عنوان [[زن]] و شوهر و بدون احساس گناه، هر چند موقتى اقدام به رابطه جنسى مىكنند اين قرارداد زناشويى به طرفين اطمينان مىدهد كه رابطه شان پاك و مشروع و تابع نظام و مقرّرات شرعى و قانونى باشد و همانند نكاح دايم داراى آثار و احكام مىباشد، از اين رو هرگز قابل مقايسه با [[زنا]] نيست. | |||
== ماهیت نکاح موقت و تشابهات آن با ازدواج دائم== | |||
براى آشنايى بيشتر با ماهيت و آثار [[ازدواج موقت ]] جنبههاى مشترك بين آن و ازدواج دايم را به صورت خلاصه بيان مىداريم: | |||
'''1. شرايط نكاح:''' ازدواج موقت نيز نوعى ازدواج بوده و احتياج به [[صيغه]] و عقد دارد، كه بايد داراى شرايط و با لفظ صريح '''«أنكحت»''' و '''«زوجت»''' و '''«متعت»''' باشد و تعيين زوجين و مهر و اختيار و بلوغ در آن شرط شده است. همانگونه كه در نكاح دايم نيز همه اين شرايط لازم است. | |||
'''2. إذن ولى:''' به عقيده بسيارى از فقهاء اذن ولى در عقد باكره لازم است و از اين جهت فرقى بين نكاح دايم و موقت نيست. | |||
'''3. احكام فرزند:''' تمام احكام فرزند ناشى از عقد دايم، در نكاح موقت نيز جارى است، از حيث محرميت، [[ارث]]، [[نفقه]]، حضانت و ولايت. | |||
'''4. عدّه:''' همانگونه كه در عقد دايم عدّه واجب است در عقد موقت نيز واجب مىباشد، منتهى عدّه عقد موقت كوتاهتر از عده عقد دايم است. | |||
==تفاوتهای نکاح موقت با نکاح دائم== | |||
اما تفاوتهايى كه عقد موقت با دايم دارند و نشان دهنده امتياز و سهولت عقد موقت نسبت به دايم مىباشد عبارتند از: | |||
1. عقد دايم از جهت زمان محدوديتى ندارد، ولى عقد موقت از نظر زمانى وابسته به توافق طرفين است. | |||
2. در عقد دايم [[نفقه]] [[همسر]] بر مرد واجب است، ولى در عقد موقت چنين نيست. | |||
3. برخلاف عقد دايم، در عقد موقت زن و شوهر از همديگر [[ارث]] نمىبرند. | |||
4. در عقد دايم [[زن]] و شوهر بدون رضايت يكديگر نمىتوانند از باردارى جلوگيرى كنند اما در عقد موقت مىتوانند. | |||
| |||
5. در ازدواج دايم زن حق همخوابى دارد ولى در عقد موقت زن مىتواند شرط كند كه نزديكى واقع نشود و همخوابگى بستگى به توافق طرفين دارد. <ref> . منهاج الصالحين، سيد ابوالقاسم خويى، ج 2، ص 302 و 303.</ref> | |||
6. در عقد موقت با پايان يافتن مدت يا با رضايت مرد جدايى قهراً حاصل مىشود و نيازى به صيغه طلاق نيست. | |||
بنابراين، [[ازدواج موقت]] داراى شرايط آسانترى است. | |||
== مبدا تشریع [[ازدواج موقت]]== | |||
از برخى احاديث استفاده مىشود كه اين قانون در شرايط خاص جنگى و دورى از [[همسران]] نهاده شد. چنانچه در صحيح مسلم آمده است: | |||
«... عن قيس قال سمعت عبد الله يقول كنا نغزو مع رسول الله صلى الله عليه وآله ليس لنا نساء فقلنا الا نستخصى فنهانا عن ذلك ثم رخص لنا ان ننكح المرأة... إلى اجل ثم قرأ عبد الله «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»<ref> . مائده 5، آيه 87.</ref> » <ref> . صحيح مسلم، مسلم النيسابورى، مجلدات8، ج 4، ص130، دارالفكر، بيروت.</ref>؛ «... قيس گفت: از عبدالله شنيدم كه مى گويد: همراه رسول خدا صلى الله عليه وآله | |||
در جنگ بوديم، دور از زنان خود، به پيامبر صلى الله عليه وآله عرضه داشتيم: آيا خود را اخته نكنيم؟! پيامبر صلى الله عليه و آله ما را از اين كار نهى فرمود و سپس به ما اجازه داد تا براى مدتى [[زنان]]ى را به نكاح درآوريم. سپس عبدالله بن مسعود، اين آيه را خواند: اى كسانى كه ايمان آوردهايد، چيزهاى پاكيزهاى را كه خدا براى (استفاده) شما حلال كرده حرام نشماريد و از حد تجاوز نكنيد كه خداوند متجاوزان را دوست نمىدارد». | |||
همچنين در قرآن آمده است: | |||
«فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً» ؛ | |||
<ref> . نساء 4، آيه 24.</ref> | |||
'''«زنانى را كه مُتعه مىكنيد، واجب است مهر آنان را بپردازيد».''' | |||
اين آيه درباره [[ازدواج موقت]] است و بنا بر برخى روايات در وضعيت جنگى كه مسلمانان از موطن و [[همسران]] خويش دور بودند، نازل شده است. اما با استفاده از روايات ديگر به خوبى فهميده مىشود كه اختصاص به شرايط جنگى ندارد و شامل همه مواردى مىگردد كه مرد، به [[همسر]] خود دسترسى نداشته و يا امكان ازدواج دايم ندارد. و يا ضرورت ديگرى اقتضاء كند. | |||
در روايتى از فتح بن يزيد نقل شده است كه از ابا الحسن عليه السلام در مورد متعه پرسيدم، حضرت فرمود: «هى حلال مباح مطلق لمن لا يغنه الله بالتزويج فليستعفف بالمتعة فان استغنى عنها بالتزويج فهى مباح له اذا غاب عنها» <ref> . وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، مجلدات30، ج21، باب5، ح2.</ref>؛ '''«براى كسى كه خداوند با تزويج او را بى نياز نكرده است، به وسيله [[ازدواج موقت]] پاكدامنى پيشه نمايد،اگر هم به سبب [[ازدواج]] از [[متعه]] بى نياز باشد، باز متعه گرفتن هنگامى كه همسرش از پيش او رفته باشد، براى او مباح است».''' | |||
همچنين امام كاظم عليه السلام به على بن يقطين كه از آن حضرت درباره متعه پرسيده بود مىفرمايد: «ما انت و ذاك قد أغناك الله عنها...» <ref> . همان، باب 5، ح 1.</ref>؛ '''«تو را به نكاح متعه چه كار؟! و حال آنكه خداوند تو را از آن بىنياز كرده است».''' | |||
با ملاحظه اين روايات كه منحصر در اينها هم نيست ،<ref> . براى آگاهى بيشتر ر.ك: همان، باب 5.</ref> دانسته مى شود كه تشريع متعه براى مواقع ضرورى و براى كسانى است كه عوامل گوناگون آنها را از دسترسى و امكان به ازدواج دايم باز مىدارند و يا اينكه با ازدواج دايم نيز غريزه آنها مهار و اشباع نمىشود. بنابراين تشريع اوليه متعه براى اين نبوده است كه هوس بازان به صورت گسترده در شهوات و هوى و هوسها غرق شوند، و چنان با اين حكم الهى بازى نمايند كه دوست و دشمن از آن تنفر پيدا كنند و آن را مساوى با زنا و فحشا بدانند. بلكه هدف از جعل و تشريع [[ازدواج موقت]]، حفظ كردن افراد نيازمند از آلودگى به گناه و فحشا است.<ref> . ر.ك: جزوه درس خارج فقه، ناصر مكارم شيرازى، 14/7/1382.</ref> | |||
== مشروعیت ازدواج موقت== | |||
ازدواج موقت و يا به تعبير برخى از كتابهاى فقهى و قانون مدنى ايران، '''نكاح منقطع'''، از ابتدا در اسلام مشروع شناخته شده است و تمام فرق اسلامى، بر جواز آن در صدر اسلام، اتفاق نظر دارند، و تنها اختلاف در اين مطلب است كه آيا اين نوع [[ازدواج]] در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله يا بعد از رحلت آن بزرگوار نسخ شده است يا به جواز اوليه خود باقى است؟ | |||
براى مثال ابن حزم اندلسى كه از فقهاى مشهور اهل سنّت است در موسوعه فقهى خويش به نام المحلّى قبول مىكند كه متعه در آغاز اسلام رواج داشته و مشروع بوده است، اما مانند بقيه فقهاى اهل سنّت آن را منسوخ مىداند.<ref> . المحلّى، ابن حزم اندلسى، ج9، ص519، مكتب التجارى، بيروت.</ref> | |||
مرحوم محقّق ثانى نيز مىگويد: «أجمع اهل الإسلام قاطبة على أن النكاح المنقطع، و هو نكاح المتعة كان مشروعاً فى صدر الإسلام و اتفق اهل البيت عليهالسلام على بقاء شرعيته...» <ref> . جامع المقاصد، محقق ثانى، ج13، ص7.</ref>؛ '''«پيروان آيين اسلام تماماً اجماع دارند كه نكاح منقطع (متعه) در صدر اسلام مشروع بوده است و اهلبيت عليهم السلام نيز بر بقاء جواز آن، اتّفاق دارند...».''' | |||
بنابراين مشروعيت [[ازدواج موقت]] مورد اجماع همه علماى اسلام است | |||
و حتى بالاتر از اجماع، مىتوان ادعاى ضرورت كرد «چرا كه در شيعه ضرورت مذهب و در عامه ضرورت فقه است» .<ref> . جزوه درس خارج فقه، ناصر مكارم شيرازى، 25/6/82.</ref> | |||
به عبارت ديگر با مراجعه و تتبع در فتاواى علماى اسلام، براى انسان يقين و اطمينان لازم حاصل مىشود كه در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه وآله، متعه مباح بوده است. | |||
===آیات و روایات جواز متعه=== | |||
علاوه بر اجماع و ضرورت دين، انديشهورزان اسلامى، بر جواز (متعه) به آيات و روايات متواترى استناد جستهاند كه به اختصار به نمونههايى از آنها اشاره مىگردد: | |||
====1. آيات==== | |||
ازدواج موقت نوعى از نكاح است و مشمول آيات مطلق نكاح مىشود، مانند آيه شريفه: | |||
«وَ أُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً» ؛<ref> . نساء 4، آيه 24.</ref> | |||
'''«براى شما حلال است كه [زنان ديگر را] به وسيله اموال خود طلب كنيد - در صورتى كه پاكدامن باشيد و زناكار نباشيد - و [[زنان]]ى را كه متعه كرده ايد، مَهرشان را به عنوان فريضه اى به آنان بدهيد».''' | |||
با مراجعه به كلمات اصحاب مى بينيم كه (استمتاع)، حقيقت شرعيه براى نكاح موقت است و روايات فراوانى در صحاح اهل سنّت و غير آن وجود دارد كه متعه را به عنوان عقد موقت دانسته، و اين آيه را در مورد نكاح موقت مىدانند: «اخرج الإمام أحمد باسناد رجاله كلهم ثقات عن عنوان بن حصين قال: نزلت آية المتعة فى كتاب الله و عملنا بها مع رسول الله صلى الله عليه وآله فلم تنزل آية ننسخها و لم ينه عنها النبى صلى الله عليه وآله حتى مات» <ref> . مسند احمد، مجلدات6، ج4، ص436، دار صادر، بيروت.</ref>؛ '''«اين روايت در كتاب مسند احمد كه از كتب معتبر عامه است آمده و با صراحت آيه را در مورد متعه مىداند و ضمناً معتقد است كه نسخ و نهى نشده است و اين حكم تا رحلت رسول گرامى اسلام صلى الله عليه وآله، باقى بود و ما به آن عمل مى كرديم».''' | |||
بنابراين مراد از استمتاع، بيان عقد موقت است، هر چند كه برخى از اهل سنّت اصرار دارند كه معناى لغوى آن، يعنى بهرهگيرى و تلذّذ مراد است ولى اينگونه استفاده؛ اولاً، با ظاهر آيه در تعارض است، زيرا لزوم مهر در ازدواج دائم به مجرد عقد است و نيازى به تمتع و تلذّذ ندارد. اما در اين آيه پرداخت مهريه را مشروط به استمتاع و بهرهورى جنسى كرده است، پس مقصود عقد ازدواج دائم نيست. | |||
و ثانياً با فهم بزرگان اصحاب و تابعين و بالاتر از همه، اهلبيت عليهم السلام به عنوان مفسّران اصلى قرآن، در تنافى است. چنانچه يكى از مفسّران در اين زمينه مىگويد: بزرگان اصحاب و تابعين مانند ابن عباس مفسّر معروف اسلام، ابى بن كعب، جابربن عبدالله، عمران حصين، سعيدبن جبير، مجاهد، قتاده، سدى و گروه زيادى از مفسران اهل تسنن و تمام مفسّران اهلبيت عليهم السلام تماماً از آيه فوق، حكم [[ازدواج موقت]] را فهميدهاند، تا آنجا كه فخر رازى با تمام شهرتى كه در روحيه شكاك بودن دارد و به امام المشكّكين معروف است بعد از بحث | |||
مشروحى، درباره آيه مىگويد: «ما بحث نداريم كه از آيه فوق حكم جواز متعه استفاده مىشود، بلكه ما مى گوييم حكم مزبور بعد از مدتى نسخ شده است». <ref> . تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازى، ج3، ص336، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1361.</ref> | |||
و از همين رو، ابن عباس، ابى بن كعب، سعيدبن جبير، و سدير آيه را چنين قرائت مىكردند: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً» كه به عنوان تفسير آيه «إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى» تا وقت محدودى را اضافه مىكردند تا روشن كنند كه مقصود آيه، [[ازدواج موقت]] است نه دايم. <ref> . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، ص531، جامعة الرضوية، مشهد، 1418ه. ق.</ref> | |||
بنابراين جاى هيچگونه شبهه باقى نمىماند كه (آيه 24 سوره نساء) درباره ازدواج موقت است زيرا تعبير استمتاع صريح در متعه است. و در فرهنگ قرآنى ازدواج دايم با تعبير نكاح يادشده است. لذا در قرائت عبدالله بن مسعود و ابى بن كعب (اين دو صحابى بزرگ) و...، به عنوان تفسير، عبارت «إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى» اضافه شده است تا هيچ ابهامى باقى نماند كه مقصود آيه، [[ازدواج موقت]] است. | |||
====2. روايات==== | |||
در خصوص جواز ازدواج موقت، روايات معتبره و متواتر فراوانى داريم <ref> . ر.ك: وسائل الشيعة، حر عاملى، ج21، مؤسسه آلالبيت، بيروت، 1413.</ref> كه هم در كتب شيعه و هم در معاجم حديثى اهل سنّت وارد شده است، و در اينجا تنها به ذكر چند حديث كه هم دلالت بر جواز ازدواج موقت دارد و هم آيه متعه را مورد تفسير قرار مىدهد، بسنده مىكنيم: | |||
* الف. از امام باقر عليه السلام نقل شده كه در پاسخ شخصى به نام عبدالله بن عمير ليثى در مورد متعه فرمود: «احلها الله فى كتابه و على لسان نبيه فهى حلال الى يوم القيامة» <ref> . همان، ج21، ح4، ص6.</ref>؛ '''«خداوند آن را در قرآن و بر زبان پيامبرش حلال كرده است و آن تا روز قيامت حلال مىباشد».''' | |||
* ب. از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «المتعة نزل بها القرآن و جرت بها السنة من رسول الله صلى الله عليه وآله» <ref> . همان، ج21، ح5، ص6.</ref>؛ '''«حكم متعه در قرآن نازل شده و سنت پيامبر صلى الله عليه وآله بر طبق آن جارى گرديده است».''' | |||
* ج. رواياتى كه با صراحت تمام دلالت دارند كه [[ازدواج موقت]] در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله و زمان ابوبكر و مقدارى از زمان عمر معمول و متعارف بوده است: | |||
1. مسلم از طريق عبدالرزاق از ابن جريح از عطا از جابربن عبدالله انصارى نقل مىكند كه براى بجاآوردن عمره به مكه آمد. نزد او رفتيم و مردم سؤلات چندى پرسيدند. سپس از متعه سؤل كردند. جابر گفت: «آرى، ما در زمان پيامبر و ابوبكر و عمر به [[ازدواج موقت]] دست مىزديم». نيز از ابن جريح نقل مى كند كه: «ابو زبير به من گفت: از جابربن عبدالله شنيدم كه مى گفت: ما در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله و ابوبكر، با اندك اجرتى [[زنان]] را به [[ازدواج موقت]] در مىآورديم تا اينكه عمر به خاطر ماجراى عمربن حريث آن را منع كرد». <ref> . صحيح مسلم، ج4، ص131.</ref> | |||
2. قال الرضا عليه السلام: «احل رسول الله صلى الله عليه وآله المتعة و لم يحرمها حتى قبض» <ref> . وسائلالشيعة، حر عاملى، ج21، ص8.</ref>؛ '''«پيامبر صلى الله عليه وآله [[ازدواج موقت]] را حلال دانسته و تا زنده بود آن را حرام نكرد».''' | |||
3. عبدالله بن عطا مكى از امام باقر عليه السلام راجع به تفسير آيه قرآن «و إذ أسر النبى» <ref> . تحريم 66، آيه 3.</ref> سؤل كرد، حضرت فرمود: | |||
«فقال: ان رسول الله صلى الله عليه وآله تزوج بالحرة متعة فاطلع بعض نسائه فاتهمته بالفاحشة، فقال، انه لى حلال، انه نكاح بأجل...»<ref> . وسائل الشيعة، حر عاملى، ج21، ح22، ص10.</ref> ؛ «اين آيه در اين مورد نازل شده است كه رسول گرامى صلى الله عليه وآله با [[زن]] آزادهاى ازدواج موقت نمود، برخى از همسران حضرت وقتى با خبر شدند نسبت ناروا به ايشان دادند، پيامبر صلى الله عليه وآله فرمود: ازدواج موقت خود يك نوع نكاح است كه بر من حلال مىباشد». | |||
4. ابن بابويه روايت كرده است: «ان علياً نكح امرأة بالكوفه من بنى نهشل متعة» <ref> . همان، ج21، ح23، ص10.</ref> «على عليه السلام در كوفه با زنى از طايفه بنى نشهل [[ازدواج موقت]] نمود». | |||
5. ابن اسحاق از زهرى از سالم نقل مىكند كه گفت: «با عبدالله بن عمر در مسجد نشسته بوديم كه مردى از اهل شام نزد او آمد و از تمتّع پرسيد، عبدالله گفت: كارى نيكوست. گفت پدرت از آن منع مىكرد. گفت واى بر تو! اگر پدرم از آن نهى كرده، پيامبر آن را انجام داده و به انجام آن هم فرمان داده است؛ اكنون من به سخن پدرم گوش فرا دهم يا فرمان پيامبر را اطاعت نمايم؟! از نزد من برخيز» .<ref> . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، بحث متعه، به نقل از الجامع الاحكام القرآن، ج2، ص388.</ref> | |||
بنابراين اصل مشروع بودن ازدواج موقت در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله قطعى است، كه بر اين امر، هم آيه داريم و هم روايات و هم سنّت پيامبر صلى الله عليه وآله و ائمه عليه السلام و اصحاب و تابعين، كه در كتب شيعه و اهل سنّت موجود است. و هيچگونه | |||
دليل قابل اعتمادى درباره تحريم [[ازدواج موقت]]، جز نهى عمر از سوى اهل سنّت در دست نيست. و بديهى است كه هيچكس جز پيامبر حق نسخ احكام را ندارد و تنها اوست كه مىتواند به فرمان خداوند، پاره اى از احكام را نسخ كند، و بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه وآله باب نسخ به كلى مسدود شده است. | |||
==حرمت [[ازدواج موقت]]== | |||
اما احاديث نهى نبوى كه مورد استناد قول به حرمت ازدواج موقت قرار گرفته و برخى در صحيح مسلم آمده و اهل سنت از آن به عنوان روايات معتبره ياد مىكنند، عبارتند از احاديثى كه از سه نفر از صحابه نقل شده است و ابن رشد اندلسى ادعاى تواتر آنها را دارد.<ref> . بداية المجتهد، ابن رشد اندلسى، مجلدات2، ج2، ص47، دارالفكر، 1415.</ref> | |||
* 1. «حدثنا مالك بن اسمعيل حدثنا ابن عيينة انه سمع الزهرى يقول أخبرنى الحسن بن محمد بن على واخوه عبد الله عن أبيهما ان عليا رضى الله عنه قال لابن عباس «ان النبى صلى الله عليه وآله نهى عن المتعة...» .<ref> . صحيح البخارى، محمدبن اسماعيل البخارى، مجلدات8، ج 6، صص 129و230، دارالفكر، بيروت، 1401.</ref> | |||
* 2. سلمة بن عمرو بن أكوع «رخص رسول اللّه صلى الله عليه وآله عام اوطاس فى المتعه ثلاثا ثم نهى عنها» .<ref> . نقض الوشيعه، السيد محسن الامين، ص 372 ـ 377.</ref> | |||
* 3. سبرة بن جهنى: «عن الربيع بن سبرة عن ابيه ان النبى صلى الله عليه وآله: نهى عن نكاح المتعة» .<ref> . صحيح مسلم، مسلم النيسابورى، مجلدات8، ج4، ص133، دارالفكر، بيروت.</ref> | |||
اما روايت نقل شده از اميرالمؤمنين على عليه السلام قطعاً جعلى است. زيرا به گونه متواتر و به طُرُق صحيح از ايشان روايت شده كه شديداً با منع عمر مخالف بودند و آن را مايه فزونى فحشاء مىدانستند. | |||
روايتى كه شيعه و سنى از على عليه السلام نقل كرده اند: «لو لا ما فعل عمربنالخطاب فى المتعة ما زنى الا شقى الاّ شفى» <ref> . شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، مجلدات20، ج20، ص25، دارالإحياءالكتبالعربية.</ref>؛ '''«اگر عمر از [[متعه]] نهى نكرده بود جز انسانهاى شقاوتمند [يا اندكى از مردم] كسى [[زنا]] نمىكرد».''' | |||
روايت از سلمه نيز كاملاً بىاساس است و نسبت دادن چنين حديثى به سلمه، افترايى به يك صحابى جليل القدر بيش نيست. و اين در حالى است كه رواياتى مبنى بر جواز متعه از ايشان نقل شده است.<ref> . صحيح بخارى، محمد بن اسماعيل البخارى، ج 3، ص 345، ح 4795.</ref> | |||
اما روايت سبره جهنى، راوى از وى كسى جز فرزندش «ربيع» نيست و «ربيع» مورد اعتماد اصحاب صحاح نبوده است. | |||
آنچه مسلّم و قطعى است اين است كه عمر مانع استمرار جواز متعه در اسلام شد و اين عملى حلال بود تا اينكه خليفه بىآنكه از پيش دليل بر نسخ يا تحريم [[متعه]] رسيده باشد از متعه منع كرد، اين جمله «متعتان كانتا على عهد رسول الله و أنا محرمهما، و معاقب عليهما: متعة النساء و متعة الحج»<ref> . شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد، مجلدات20، ج1، ص182، داراحياء الكتب العربية.</ref> ؛ '''«دو متعه در زمان پيامبر حلال بود و من آنها را تحريم مى كنم، و هركس انجام دهد كيفر خواهم نمود، يكى متعه زنان و ديگرى متعه حج».''' | |||
اين سخن كه ظاهرش به قول ابن ابى الحديد بسيار ناشايست است، توجيهى دارد كه فقهاء در آن اختلاف كرده و هركدام فلسفه خاصى را ذكر كردهاند: | |||
* 1. فخر رازى در اين زمينه مىگويد: «از ظاهر كلام عمر كه مىگويد من از آنها نهى مىكنم چنين به دست مىآيد كه اين دو مشروعيت داشتند | |||
و نسخ هم نشده بودند تا اينكه عمر آنها را نسخ كرد و چيزى كه پيامبر آن را نسخ نكرده باشد تا ابد نسخ نخواهد شد» | |||
آنگاه سخن خليفه را اينگونه توجيه مىكند: «منظور عمر اين است كه من از آن منع مىكنم چون بر من ثابت شده است كه پيامبر آنها را نسخ كرده است». <ref> . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، بحث متعه، به نقل از التفسير الكبير، ج10، صص54-53.</ref> | |||
واقعاً نمىدانيم فخر رازى منظور عمر را از كجا فهميده است در حالى كه ظاهر كلام عمر، عدم نسخ متعه در زمان پيامبر است. | |||
* 2. قسطلانى در شرح خود بر كتاب بخارى، توجيهى بسيار عجيب دارد، مىگويد: «نهى عمر مستند به نهى پيامبر است كه بر ديگر اصحاب پوشيده مانده بود و عمر آن را براى ايشان بيان كرد؛ لذا آنان ساكت ماندند يا با او موافقت كردند».<ref> . همان، ج1، بحث متعه، به نقل از: ارشادالسارى بشرح البخارى، قسطلانى، ج11، ص77.</ref> | |||
اين توجيه نيز جز كلّىگويى و تفسير بدون دليل نيست. زيرا چگونه ممكن است راويانى مانند على عليه السلام و جابر و ابن مسعود و... كه پيوسته ملازم پيامبر صلى الله عليه وآله بودند و از بزرگ و كوچك احكام كاملاً اطلاع داشتند، از نهى پيامبر بىخبر بمانند ولى فقط جناب خليفه از آن آگاهى يابد؟! | |||
از اين عجيبتر سخن قوشجى در شرح تجريد الاعتقاد خواجه نصير طوسى است. او مىگويد: «عمر بر روى منبر رفت و گفت: اى مردم! سه چيز در زمان رسول خدا صلى الله عليه وآله حلال بود ولى من از آنها نهى كرده و تحريم مىكنم و هر كس انجام دهد كيفرش خواهم داد؛ متعه زنان، متعه حج و گفتن حىّ على خيرالعمل». سپس مىگويد: «اين حديث موجب طعن بر عمر نيست؛ | |||
زيرا مخالفت ورزيدن مجتهدى با مجتهد ديگر در مسايل اجتهادى بدعت (پديده نويى) نيست». <ref> . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، بحث متعه، به نقل از شرح تجريد، آخر مباحث امامت.</ref> | |||
«جاى شگفتى است كه مرد دانشمندى چون قوشجى چگونه خود را به نادانى مىزند و صاحب رسالت را كه جز با وحى سخن نمىگويد، با فردى از امت همتا مىگيرد؟! آن هم فردى مانند عمر كه بارها و بارها به طور صريح اعلام داشته كه همه مردم از او داناترند». <ref> . همان.</ref> | |||
بنابراين صراحت كلام عمر جايى براى توجيه و بحث باقى نمىگذارد، كه تحريم متعه نه از جانب رسول الله صلى الله عليه وآله بلكه از طرف خود عمر صورت گرفته است در اين صورت آيا اين نوع تحريم، اجتهاد به رأى، مقابله با نص و تجاوز به حريم شرع نيست؟ آيا كار مجتهد، مفتى، قاضى و حاكم، تفسير قانون و تبيين آن است يا تحريم و تجاوز و دستدرازى به حريم آن؟ كه در فرض اخير معناى شريعت و فلسفه قانونگذارى چه مىشود؟ در حالى كه خود خليفه دوم، رأىگرايان و كسانى كه در مقابل نصوص دست به تفسير مىزدند را توبيخ كرده و مىگفت: «از اهل رأى دورى كنيد كه آنان دشمن سنّت هستند و چون نتوانستهاند احاديث را فراگيرند رأىگرى پيشه كردند و گمراه شدند و مردم را نيز گمراه كردند». <ref> . روضة الناظر و جنة المناظر، ابن قدامه مقدسى، ص154، بيروت.</ref> | |||
حال چگونه است كه خليفه با اين صراحت مىگويد كه متعه در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله وجود داشته است و من تحريم مىكنم؟ اين پرسشى است كه پاسخ آن را نمىتوان يافت و آيا بهتر نيست كه به جاى اين همه توجيهات بىاساس، | |||
شجاعانه و به دور از تعصبات مذهبى، به روش فرزند خليفه عمل كرده و خود را از اين همه فراز و فرودها برهانيم و سنت پيامبر صلى الله عليه وآله را يك بار ديگر احيا نموده و پيرو پيامبر باشيم؟ | |||
چنانچه در سنن ترمزى آمده است كه: «مردى از اهل شام درباره متعه از فرزند عمر سؤل كرد و او گفت: «حلال است». شامى گفت: «پدرت آن را تحريم كرده است». پسر عمر گفت: «پدرم تحريم كرده لكن پيامبر صلى الله عليه وآله آن را تجويز نموده است و من نمىتوانم سنّت پيامبر صلى الله عليه وآله را رها كنم و پيرو پدرم باشم». <ref> . سنن ترمزى، كتابالحج، باب ما جاء مىالمتمتع ؛ مسند احمد، ج4، ص436.</ref> | |||
==نتیجهگیری== | |||
جواز [[ازدواج موقت]] بر قوت خود باقى است، نه تحريم شده است و نه منسوخ و نه تعارض و تهافت با آيات دارد و نه با روايات، جز اينكه خليفه ثانى به نظر خودش اقدام به منع نمود هرچند اهل سنّت تلاش كردهاند منع متعه را به نسخ از جانب پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله نشان دهند و عمر را فقط بازگو كننده معرفى نمايند، ولى همانطور كه گذشت اين تلاشها بىفايده است، زيرا صراحت كلام عمر جلوى هرگونه توجيهات را مىبندد، زيرا گفتار وى صراحت تام دارد كه: «من آن را منع مىكنم» . البته شكى نيست كه اقدام خليفه يك حكم شخصى است و چنانچه بتوان راهى بر مشروعيت و صحت اين اقدام يافت، بايد گفت اين اقدام براساس مصالح و به طور موقت بود نه شرعى و قابل دوام. همانند منع از متعه الحج، اما جاى تعجب اينجا است كه فقهاى اهل سنّت حكم دوم را نپذيرفتند، و حكم اول را هم همچنان ادامه مىدهند، در حالى كه فرزند خليفه و بسيارى از بزرگان صحابه و تابعان، به نهى او توجه نكرده، و با شهامت از سنت پيامبر صلى الله عليه وآله پيروى مىكردند. | |||
اين توجيه كه نهى عمر از متعه حكم حكومتى است و براساس مصالح جامعه آن روز صورت گرفته است، توجيه معقول و قانعكننده نيست، زيرا؛ اولاً، از كجا معلوم است كه عمر مصلحت واقعى جامعه آن روز را درك كرده باشد چه اينكه شناخت مصلحت آگاهىهاى وسيع و عميق، هوشيارى و زيركى فراوان نياز دارد به فرض كه عمر مصلحت واقعى آن دوره را در زمينه تحريم متعه به خوبى تشخيص داده باشد، اين حكم موقتى بوده و بعد از انقضاى زمان مصلحت بايد به حالت اول برمىگشت همانگونه كه در مورد متعه در حج اينگونه شد، لذا ضرورتى ندارد كه فقهاى اهل سنّت بر تحريم عمر اصرار ورزند با اينكه مىدانند مصلحت جامعه امروزى تقاضاى مشروعيت آن را دارد. | |||
==پانویس== | |||
ویکی جنسیت | |||
نسخهٔ ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۱
پادکست مقاله | 🡇
|
ازدواج موقت، ازدواج شرعی در موارد خاص با مدت معیّن و تعهدات کمتر از ازدواج دائم.
ازدواج موقت یا متعه در فقه شیعه و قانون مدنی ایران نهاد قانونی و شرعی است که بهصورت عقدی با مدت و مهر معین میان زن و مرد برقرار میشود و برخلاف ازدواج دائم پس از اتمام مدت خودبهخود و بدون نیاز به طلاق منقضی میشود. در ازدواج موقت، زن حق نفقه و ارث ندارد؛ مگر آنکه این موارد در ضمن عقد شرط شود. ارکان اصلی آن صیغه، مدت، مَهر و شرایط صحت بلوغ، عقل و رضایت است. این ازدواج برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی و جلوگیری از روابط نامشروع در اضطرار است؛ اما چالشهایی مانند بیثباتی عاطفی و دشواری ثبت رسمی دارد. قوانین ایران آن را به رسمیت شناخته، ولی ثبت آن همیشه الزامی نیست.
تعریف ازدواج موقت
عقد موقت، یکی از عقود شرعی[۱] و قانونی در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند،[۲] با تعیین مدت مشخص[۳] و مهریه معین[۴] برقرار میشود.[۵] در متون فقهی و روایی واژههای «متعة»[۶]، «نکاح متعه»[۷]، «متعه زنان»[۸] و «نکاح منقطع»[۹] معادل ازدواج موقت بهکار رفتهاست. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگیهای منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بیبهرهاند.[۱۰]
پیشینه تاریخی ازدواج موقت
براساس مطالعات جامعهشناختی و تاریخی، ازدواج موقت یا اشکال مشابهی از همسری موقت، پیش از اسلام در برخی فرهنگهای عربی و حتی ایران باستان وجود داشته است و اسلام با اعمال مقررات جدید، آن را ضابطهمند کرد.[۱۱]
تطورات تاریخی ازدواج موقت
مطالعات تاریخی نشان میدهد که ازدواج موقت در طول زمان، چهار دوره مشخص را پشت سر گذاشته است:
آغاز تشریع در عصر رسول
ازدواج موقت در زمان پیامبر اسلام مشروع و رایج بود. صحابه و عموم مسلمانان در زمان پیامبر و خلافت ابوبکر آن را انجام میدادند و احکامش نزد همگان پذیرفته شده بود.[۱۲]
خلافت خلیفه دوم
بر اساس منابع تاریخی،[۱۳] عمر بن خطاب ازدواج موقت را نه بهدلیل نسخ آیه قرآنی،[۱۴] بلکه با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی ممنوع اعلام کرد[۱۵] و برای کسانی که مرتکب آن میشدند، مجازات سنگینی تعیین کرد.[۱۶]
استمرار در فقه امامیه و کمرنگ شدن میان اهلسنت
شیعیان مبنی بر اجماع فقهای امامیه[۱۷] همواره ازدواج موقت را مشروع و از احکام مسلّم اسلامی و تحریم آن را بدعت میدانستند.[۱۸]
دوران معاصر در ایران
با گسترش مذهب شیعه در ایران، ازدواج موقت جایگاه شرعی و حقوقی خود را حفظ کرد و از دوره صفویه به بعد بار دیگر رسمیت یافت؛ جایگاهی که در قانون مدنی معاصر نیز تثبیت شده است.[۱۹]
مبانی فقهی و حقوقی ازدواج موقت
ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛[۲۰] اما اهل سنت[۲۱]، زیدیه[۲۲]، اسماعیلیه[۲۳] و اباضیه[۲۴] آن را جایز نمیدانند و به تحریم[۲۵] یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر[۲۶] استناد میکنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانستهاند.[۲۷] امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیۀ ۲۴ نساء[۲۸]و روایات متواتر،[۲۹] استناد میکنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفتهاند.[۳۰]
ارکان و شروط صحت ازدواج موقت
ازدواج موقت چهار رکن دارد: صیغه، زوجین، مهر و تعیین مدت.
- صیغه: ازدواج موقت همانند عقد دائم با ایجاب و قبول صحیح منعقد میشود.[۳۱]
- زوجین: مرد مسلمان میتواند با زن مسلمان و اهل کتاب ازدواج کند؛ ولی زن مسلمان با غیرکتابی نمیتواند.[۳۲] احکام نکاح دائم (مانند منع جمع بین دو خواهر)[۳۳] در آن جاری است. ازدواج با زن مومن و عفیف مستحب است.[۳۴]
- مهر: تعیین آن شرط صحت عقد بوده،[۳۵] و مهریه باید مالیت داشته و مشخص باشد.[۳۶] زن در زمان انعقاد عقد مالک مهر میشود؛ اما استقرار آن به دخول و تمکین وابسته است.[۳۷] درصورت بخشش مدت پیش از دخول، زن تنها نصف مهر را مالک میشود.[۳۸] نشوز زن موجب کسر مهر به همان میزان است.[۳۹]
- مدت: در ازدواج موقت باید معیّن و بدون ابهام باشد.[۴۰] اگر مدت عقد ذکر نشود عقد باطل است،[۴۱] و اگر محدود نباشد عقد دائم محسوب میشود.[۴۲]
شرایط عمومی صحت ازدواج موقت، عبارت است از:
- بلوغ،[۴۳]عقل،[۴۴] اختیار[۴۵] و قصد انشاء:[۴۶] زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند.
- نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب میشوند.[۴۷]
- رضایت و عدم اکراه و اجبار:[۴۸] در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است.
- اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.[۴۹]
شرایط اختصاصی صحت ازدواج موقت نیز عبارت است از:
- مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است.[۵۰]
- مهریه: در ازدواج موقت، تعیین مهریه بهصورت مشخص و معین ضروری است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل میشود.[۵۱] برخلاف عقد دائم، ابهام در مَهر نیز موجب بطلان عقد موقت است.[۵۲]
آثار حقوقی ازدواج موقت
- ارث: در عقد موقت، زن و مرد فقط از طریق وصیت میتوانند برای یکدیگر ارث بگذارند.[۵۳]
- نفقه: زن در متعه حق نفقه ندارد مگر با توافق،[۵۴]یا درصورت بارداری.[۵۵]
- فرزندان: فرزندان حاصل از ازدواج موقت، تمام حقوق فرزندان عقد دائم را دارند؛[۵۶] و ثبت ازدواج موقت در صورت بارداری الزامی است.[۵۷]
- پایان عقد: در ازدواج موقت طلاق مطرح نیست و این ازدواج با پایان مدت تعیینشده یا بخشش مدت توسط مرد پایان مییابد.[۵۸] تبدیل ازدواج موقت به دائم یا تمدید آن قبل از پایان مدت یا بخشش آن توسط مرد، صحیح نیست.[۵۹]
تفاوتها و شباهتهای ازدواج موقت با دائم
- عزل: عزل[۶۰] نزد همسر آزاد و دائم تنها با رضایت او[۶۱] و درمورد همسر موقت یا کنیز بدون اجازۀ او جایز است.[۶۲]
- نفی ولد: درصورت انکار نسب توسط پدر در ازدواج موقت نیازی به لعان نیست؛[۶۳]و اثبات نسب فرزند به عهدۀ زن است.[۶۴]
- پایان ازدواج: پایان ازدواج دائم با فوت، فسخ[۶۵]یا طلاق[۶۶] است. در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد،[۶۷]و زوجیت از طریق فسخ،[۶۸] فوت و اتمام یا بخشیدن مدت اتفاق میافتد.[۶۹]
- عده: عده[۷۰] در ازدواج موقت[۷۱] دو پاکی از حیض و در ازدواج دائم[۷۲] سه پاکی است. در هر دو ازدواج عدۀ زن باردار و عدۀ وفات شوهر[۷۳] یکسان است.
کارکردهای ازدواج موقت
پاسخ مشروع به نیاز جنسی در موارد خاص
اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم میداند،[۷۴] و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است.[۷۵] ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.[۷۶]
پیشگیری از اختلاط نسل و ساماندهی روابط
بر خلاف روابط بیچارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده میکند،[۷۷] رعایت عده موجب جلوگیری از همباشی بیضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب قاعدهمند[۷۸] و حفظ طهارت نسل خواهد شد.[۷۹]
حمایت و ایجاد مسئولیت در قبال فرزندان احتمالی
فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.[۸۰]
انعطاف نسبی در تعهدات زوجین نسبت به یکدیگر
در ازدواج موقت، زن و مرد میتوانند درباره برخی موارد مانند مدت ازدواج[۸۱] و حق نفقه زن با یکدیگر توافق کنند؛[۸۲] امری که برای افراد با شرایط خاص مفید است.
تقویت کرامت انسانی در روابط جنسی
در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد میشوند.[۸۳] تعیین مهریه[۸۴] و مدت،[۸۵] فضای سالم و ضابطهمند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکمفرما میکند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.[۸۶]
نقش حمایتی نسبت به زنان بیهمسر یا بیوه
برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آنها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی میآورند؛[۸۷] لذا میتواند پشتوانۀ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بیهمسر فراهم کند.[۸۸]
جلوگیری از انحرافات اخلاقی و جرایم جنسی
ازدواج موقت با وضع محدودیتهای قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری میکند[۸۹] و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از انحرافات جنسی کمک میکند.[۹۰]
چالشهای ازدواج موقت
محدود بودن موارد الزام به ثبت
ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛[۹۱] لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار میشود.[۹۲]
ناپایداری عواطف و تعادل روانی ناشی از پیوند موقت برای زنان
علیرغم اینکه ازدواج موقت در مواردی نیازهای مشروع عاطفی و جنسی را تأمین میکند؛ اما بواسطۀ محدودیت زمان و تعهدات،[۹۳] موجب چالشهای عاطفی،[۹۴] استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی (بهویژه در دختران مجرد) میشود.[۹۵]
استفادۀ عمومی و بیتوجهی به محدودبودن موارد استفاده
ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان، سلامت اخلاقی و جنسی جامعه و جلوگیری از سوءاستفاده از زن، تنها در شرایط اضطراری مجاز است[۹۶] و رواج بیضابطه آن خطر سوءاستفاده هوسرانان را افزایش میدهد.[۹۷]
کاهش شانس تشکیل خانواده در قالب ازدواج دائم
کاهش مسئولیتپذیری برخی مردان[۹۸] و محدودیتهای مالی کمتر در ازدواج موقت، آنها را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوعطلبی سوق میدهد.[۹۹] تجربههای جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت در ازدواج دائم را کاهش میدهد.[۱۰۰] این عوامل همراه با رواج شهوترانی[۱۰۱] و افزایش سن ازدواج، شکلگیری خانوادههای پایدار را به تأخیر میاندازد.[۱۰۲] در نتیجه، زنانی که تجربه ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه میشوند[۱۰۳] و شانس آنها برای ازدواج کاهش مییابد.[۱۰۴]
عدم حمایت از زنان در سالخوردگی
در سبک زندگی معاصر، بهویژه تحت تأثیر فشارهای هنجاری و رسانهها،[۱۰۵] بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبه جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است.[۱۰۶] این نگرش میتواند زمینهساز استفاده ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.[۱۰۷]
آسیب دیدن نهاد خانواده
ازدواج موقت مرد متأهل، حتی اگر با هدف ثواب یا حمایت مالی از زنان انجام شود، میتواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیتپذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات،[۱۰۸] کاهش جایگاه اجتماعی مرد و ایجاد تنشهای روانی و عاطفی برای زن و فرزندان شود.[۱۰۹] بنابراین، این نوع ازدواج با حسن معاشرت زوجین در تعارض است.[۱۱۰] علاوه بر این، عدم الزام به ثبت ازدواج موقت،[۱۱۱] ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند.[۱۱۲] فقها با وجود مشروعیت ازدواج موقت، با استناد به احادیثی که تکهمسری را برتر میدانند، استفاده از این حکم شرعی را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز میدانند تا سوءاستفاده رخ ندهد.[۱۱۳]
دیدگاههای موافق و مخالف درباره ازدواج موقت
از دیدگاه موافقان، ازدواج موقت میتواند به پیشگیری از انحراف جنسی، کاهش فشار مالی و فراهم شدن فرصت برای شناخت پیش از ازدواج دائم کمک کند. در مقابل، مخالفان بر این باورند که این نوع ازدواج ممکن است موجب تأخیر در ازدواج دائم، تضعیف بنیان خانواده و ترویج فساد جنسی شود.[۱۱۴] همچنین، مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ بهطور مثال، قومهای بلوچ و ترکمن نسبت به فارسها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند.[۱۱۵]
ازدواج موقت در قوانین جمهوری اسلامی ایران
ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی[۱۱۶] دربارۀ تعیین مدت،[۱۱۷]تعیین مهریه،[۱۱۸] انحلال عقد،[۱۱۹]نفقه،[۱۲۰]عده،[۱۲۱] اجازه ولی برای دختر باکره،[۱۲۲] ارث،[۱۲۳] حقوق فرزندان،[۱۲۴] موارد الزام به ثبت[۱۲۵]و شرایط بطلان آن سخن گفته است.
پانویس
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308؛ مواد 1075الی 1077 قانون مدنی؛ مواد 1095 الی 1098 قانون مدنی و ماده 1152 قانون مدنی.
- ↑ - مواد قانون مدنی 1045 الی 1061 ؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.
- ↑ - ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308.
- ↑ - مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469؛ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۹۹.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص258؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469.
- ↑ - مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص18.
- ↑ - مجلسی، مرآۀ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، 1363ش، ج1، ص273.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج2، ص310.
- ↑ - صفایی، مختصر حقوق خانواده، 1384ش، ص2.
- ↑ - زمانی مقدم، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)» 1397ش، ص139.
- ↑ - قرطبی، تفسیر القرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۵، ص۱۳۲؛ سبحانی، متعة النساء فی الکتاب و السنة، ۱۴۲۳ق، ص۱۵؛ زمانی مقدم، «مطالعه جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، 1397ش، ص139.
- ↑ - موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد ابن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ - موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.
- ↑ - مواد ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷ قانون مدنی.
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳؛ شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷.
- ↑ - احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.
- ↑ - نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ - آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷.
- ↑ - به جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴؛ برای نمونه نگاه کنید به جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۲؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، المبسوط، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۷.
- ↑ - ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۹.
- ↑ - فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۳؛ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹-۸۰؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۰.
- ↑ - سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۵؛ بحرانی، البرهان، 1415 ق، ج2، ص58؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۳.
- ↑ - مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج3، ص154.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۲۷-۲۸؛ خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲،ص310.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۰.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۵۷-۱۶۰
- ↑ - ماده 1095 قانون مدنی؛ نجفی جواهری، جواهر الکلام،1362، ج۳۰، ص۱۶۲.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ص۳۱۰
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۶۴و167-168.
- ↑ - ماده 1097 قانون مدنی.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق،، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی؛ نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج30، ص 176.
- ↑ - کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵.
- ↑ - کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵؛ خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ - ماده 1041 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۶۴ قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۹۱ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1062 قانون مدنی.
- ↑ مواد 1045-1061 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1070 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1095 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی.
- ↑ مواد ۸۴۳ و940 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی؛ محقق داماد، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، 1388ش،ج1،ص195؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1258ش، ج2، ص335.
- ↑ - بند 14، ماده 4 از لایحه اصلاحی قانون حمایت خانواده از سوی قوه قضاییه، ذیل عنوان «نفقۀ اقارب»
- ↑ - ماده 1158 قانون مدنی؛ انعام،151؛ ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی؛ مریم،2 ؛ نمل،16؛ ماده ۹۰۷ قانون مدنی؛ مواد 1180 و 1181 قانون مدنی؛ مواد ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ و همچنین قانون حمایت خانواده (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)؛ مواد 1173، 1174، 1178 و1158 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت از خانواده مصوب 1391.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362 ش، ج30، ص188.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362 ش، ج30، ص201.
- ↑ - بیرون ریختن مایۀ منی از رحم زن؛ الزاوی، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، 1399 ش، ص217؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، 1387ق، ص266-267.
- ↑ - علامه حلی، مختلف الشیعة، 1418ق، ج۷، ص۳۰۲؛ نجفی جوااهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۲۹، ص۱۱۱ - ۱۱۲.
- ↑ - مطهری، مجموعه آثار، قم، بیتا، ص73.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۲.
- ↑ - مکارم شیرازی، «نفی ولد در صورت مواقعه در عقد موقت»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ - مواد ۱۱۰۱، ۱۱۲۰ تا ۱۱۲۸ و ۱۱۳۱ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی
- ↑ - بر اساس ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی
- ↑ - ماده 1152 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1151 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1054 قانون مدنی
- ↑ - نجفی جواهری، جواهرالکلام، 1362ش، ج30، ص152.
- ↑ - صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص103.
- ↑ - محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص211.
- ↑ - ماده 1152 قانون مدنی؛ نسا،24.
- ↑ - محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص213.
- ↑ - شهید ثانی، مسالک الافهام، 1413ق، ج9، ص213
- ↑ - ماده ۱۱۵۸ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ - -ماده 1113 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1075 قانون مدنی؛ ماده 1103 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ - «ازدواج موقت و کرامت زن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص68.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص69.
- ↑ - الهی و دیگران، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، 1399ش، 1400ش، ص.62.
- ↑ - جورکویه، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، 1388ش، ص98.
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391
- ↑ - ماده 49 قانون حمایت از خانواده مصوب 1391
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ -صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص101.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص81..
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان، 11379ش، شماره9.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - کلانتری و دیگران، «مطالعه کیفی شرایط و زمینههای شکلگیری ازدواج موقت زنان»، 1394ش، ص518-519.
- ↑ - قنبری برزیان و دیگران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1397ش،ص41؛ حسینی، روانشناسی خانواده اسلامی، 1395ش، ص35.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.
- ↑ - قنبری برزیان و همکاران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه:دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1398ش، ص36.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، شماره 17، ص68.
- ↑ - قاسمی، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تاکید بر جراحیهای زیبایی»، 1395ش، ص175.
- ↑ - صادقی و همکاران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، 1396ش، ص121.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.
- ↑ - میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص103.
- ↑ - میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص101؛ ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص72.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص79.
- ↑ - جز درمواردی که ذکر شد.
- ↑ - مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1402ش، ص278.
- ↑ - مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، 1224ق، ص236.
- ↑ - ریاحی، «شناسایی همبستههای اجتماعی میزان و دلایل موافقت یا مخالفت با ازدواج موقت»، 1391ش، ص493.
- ↑ - صادقی و همکاران، «واکاوی مسئله ازدواج و اعتبارسنجی یک راه حل»، 1386ش، ص93.
- ↑ - مواد 1075 تا 1077 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۳۹قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1113 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1070 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۹۴۰ قانون مدنی.
- ↑ - مواد 1199، 1180، 1181، ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ ، 1178 ، 1174 و ۱۱۷۳ قانون مدنی و همچنین قانون حمایت خانواده (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)،
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391ش.
منابع
- «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسشها و پاسخهای دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
- احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق.
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق.
- بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریۀ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش.
- بنعاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- ترجمانزاده، م، فقه و روانشناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش.
- ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش.
- ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش.
- جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق.
- جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق.
- جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، بیتا.
- خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق.
- الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق.
- زمانی مقدم، مسعود، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بیتا.
- سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش.
- سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق.
- شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی،۱۴۱۳ق.
- شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش.
- صابونی، محمدعلی، روائعالبیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق.
- صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش.
- صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجیـن، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
- عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق.
- عبداللهی، ک، پژوهشهای روانشناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش.
- عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
- علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
- قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعهشناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش.
- قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق.
- قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش.
- کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق.
- گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش.
- ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآۀ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن، قم، بیتا.
- محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام ، تهران، صدرا،۱۴۰۲ش.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیانژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق.
- موراتا، ساچیکو، متعه، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش.
- مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
- موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بیجا، بینا، بیتا.
- نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش.
- نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهلبیت رسولالله علیهوعلیهم افضلالسلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق.
- الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش.
ویکی رز
ازدواج موقت؛ تدبیری برای تنظیم روابط جنسی؛
ازدواج موقت، نوعی ازدواج مشروع و قانونی با مدّت و مهر معین است و برخی کارکردهای ازدواج دایم مانند تشکیل خانواده، فرزندآوری و تأمین پایدار نیازهای عاطفی و طبیعی در آن، ضرورت ندارد. ازدواج موقت در آموزههای اسلام بهعنوان راهکاری برای موارد خاص در جامعه پیشبینی شده است، اما تغییر نگرشهای اجتماعی و افزایش رویآوری به ازدواج موقت، میتواند آن را به چالشی در برابر تشکیل خانواده تبدیل کند.
مفهومشناسی
ازدواج موقت که در زبان فارسی به صیغه نیز معروف است، نوعی ازدواج است که در آن عقد ازدواج برای مدت معین و محدود با مهریهای معلوم، بین زن و مرد بسته میشود.[۱] تعیین مدت، در ازدواج موقت بر اساس توافق دو طرف ازدواج صورت میگیرد[۲] و با پایان مدت، رابطه زوجیت خودبهخود منقضی میشود. متعه یعنی تمتع، درحالیکه هدف از ازدواج، تشکیل خانواده است.[۳] ازدواج موقت، در چارچوب آموزههای اسلام دارای شرایط روشنی است که آن را بهعنوان گونهای از ازدواج، رسمیت میبخشد و کاملاً متفاوت از جایگزینهای ازدواج مانند همخانگی یا همباشی است.[۴]
پیشینه و تحولات تاریخی ازدواج موقت
مطالعات تاریخی نشان میدهد که ازدواج موقت پیش از اسلام در فرهنگهای عربی و ایران باستان وجود داشته و اسلام با وضع قوانین جدید، آن را ضابطهمند کرده است.[۵] سیر تاریخی و فقهی این حکم را میتوان در سه مرحله بررسی کرد:
۱. دوره مشروعیت و اجماع: در زمان حیات پیامبر اسلام و دوران خلافت ابوبکر، این ازدواج مشروع و مورد عمل صحابه و عموم مسلمانان بود و احکام آن نزد همگان پذیرفته شده بود.[۶]
۲. دوره ممنوعیت: در زمان خلافت عمر بن خطاب، وی با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی و نه به دلیل نسخ آیه قرآنی، این ازدواج را حرام اعلام کرد و برای مرتکبین آن مجازات سنگسار در نظر گرفت.[۷][۸][۹][۱۰][۱۱]
۳. اختلاف فقهی و تثبیت در تشیع: اقدام خلیفه دوم موجب بروز اختلاف میان مذاهب اسلامی شد. فقهای امامیه با رد نسخ شرعی این حکم، ممنوعیت اعمالشده را بدعت دانسته و بر اساس اجماع، همواره بر مشروعیت و تداوم آن پس از وفات پیامبر تأکید ورزیدهاند.[۱۲][۱۳] این حکم با گسترش تشیع در ایران، بهویژه از دوره صفویه، مجدداً رسمیت یافت و جایگاه حقوقی آن در قانون مدنی معاصر ایران نیز تثبیت شده است.[۱۴]
فلسفه ازدواج موقت
اسلام پیشنهاد میدهد که برای برداشت فساد از جامعه کسانی که توان و شرایط ازدواج دائم را ندارند، ازدواج موقت انجام بدهند.[۱۵] ازدواج موقت، بر اساس احکام دینی و به صورتی کاملا قانونمند، انجام میشود و حق و حقوق افراد به ویژه زنان، حفظ میشود. ازدواج موقت، به معنی ولنگاری جنسی نیست و زن نمیتواند خود را بدون ضابطه هر روز در اختیار مردی دیگر قرار دهد، بلکه باید احکام عده را رعایت نماید. بنابراین پیامدهای منفی و زشتیهایی زنا در آن نیست. نکبت گناه را ندارد، انسان تحقیر هوای نفس نشده و اگر فرزند متولد شود؛ حلالزاده و نفقه بر پدرش واجب است. ازدواج موقت در جلوگیری از فساد و فحشا مؤثر است و لذا ائمه افراد دارای شرایط را به آن تشویق و مردان متاهل را از آن نهی میکردند.[۱۶]
تأسیس ازدواج موقت در فقه اسلامی بر اساس طهارت فکری، عفت و پاکی نفس و نسل، پایهگذاری شده و ارضای نیازهای انسانی با پرهیز از آلودگی و رفتن بهسوی پاکی در نظر گرفته شده است.[۱۷] سفارشها و تأییدات بسیاری از سوی پیشوایان مذهب شیعه وجود دارد که با تأکید بر مشروعیت این گونه از ازدواج، افراد را به بهرهگیری از آن در هنگام ضرورت، ترغیب کردهاند.[۱۸] برای افرادی که امکان تشکیل خانواده و ازدواج دایم وجود ندارد یا در مسافرتهای طولانی به سر میبرند، رهایی از فشارهای جنسی با ازدواج موقت ممکن میشود.[۱۹] کسانی که به هر دلیلی از توانایی ازدواج دایم برخوردار نیستند یا در موقعیتی قرار گرفته است که نیازمند رابطهٔ مشروع و قانونی با جنس مخالف است، این فرصت در چارچوب ازدواج موقت شکل میگیرد.[۲۰] با ازدواج موقت، بخشی از نیازهای اقتصادی زنان برآورده میشود. زنانی که توانایی تأمین نیازهای مالی خود را ندارند با ازدواج مشروع مدتدار، میتوانند این مشکل را حل کنند.[۲۱]
ازدواج موقت در ایران
بر اساس پژوهشی که در مورد ازدواج موقت در سه شهر تهران، اصفهان و مشهد انجام شده است، گرایش مردان به ازدواج غیر دایم تا ۶۱ درصد بهدلیل نیازهای جنسی، تا ۳۱ درصد بهدلیل نیازهای عاطفی و تا ۸ درصد بهدلیل نیازهای مادی اعلام شده است. در سوی دیگر، زنان با دغدغهها و نگرانیهای متفاوت قرار دارند که رفع نیازهای عاطفی و اقتصادی با ۸۱ درصد، مهمترین عامل گرایش آنان به ازدواج موقت دانسته شده است.[۲۲]
صیغه محرمیت
صيغه محرميّت به معنای ازدواج موقّت با هدف حصول محرميت است. تزويج دختر يا پسر نابالغ توسط ولىّ به قصد حصول محرميت است که از آن در باب نکاح سخن گفتهاند. گاهى هدف از اجراى عقد نکاح موقت، بهره جنسی نيست؛ بلکه صرف ايجاد محرميّت است.
به عنوان مثال، مردى جهت محرمشدن با زنى، با دختر او که به طور معمول در اينگونه موارد دختر بچه انتخاب مىشود با اذن ولىّ دختر، براى مدتى کوتاه مثلا يک ساعت صيغه ازدواج موقت مىخواند تا مادر اين دختر، مادر زن او به شمار رود و براى هميشه به او محرم گردد، يا بين پسر بچهاى توسط ولىّ يا با اذن او و زنى براى مدتى کوتاه صيغه خوانده مىشود تا آن زن، عروس پدر بچه به شمار رود و براى هميشه به او محرم گردد.[۲۳]
از آنجا که محرميت مادر زن و عروس به صرف عقد ازدواج؛ اعم از دائم و موقت حاصل مىشود و پس از انحلالِ نکاح نيز به قوت خود باقى است، در دو مورد ياد شده، ازدواج موقت تنها با هدف ايجاد محرميت صورت مىگيرد و مقصود اصلى در اينگونه ازدواج خود ازدواج نيست؛
بلکه محرميتى است که به تبع ازدواج حاصل مىشود؛ از اينرو، به آن صيغه محرميّت اطلاق مىشود. البته در عرف بر ازدواج موقتى که ميان دختر و پسر، پيش از ازدواج دائم به منظور آشنايى بيشتر صورت مىگيرد نيز صیغه محرمیت اطلاق مىشود که در واقع همان ازدواج موقّت است.[۲۴]
در فرهنگ مسلمانان گاهی با استفاده از عقد موقت، روابطی رسمیت مییابد که نیازمند وجود محرمیت میان دو نفر است. در این موارد، تکالیف وتعهدات ازدواج با شرط ضمن عقد ساقط میشود و تنها کارکردهای تنقیص شدهٔ آن مورد توجه قرار میگیرد.
- محرمیت در دوران نامزادی؛ امروزه بسیاری از خانوادههای ایرانی برای دختر و پسر در دوران نامزدی، عقد موقت میخوانند تا آنها به یکدیگر مَحرَم شوند و آشنایی عروس و داماد و خانوادههای آنها در چارچوب شرعی، شکل بگیرد.[۲۵]
- محرمیت دو خانواده؛ در فرهنگ شیعیان، گاهی از طریق عقد موقت کودک، دو خانواده که بهضرورت، نیازمند تعامل نزدیک هستند، به یکدیگر محرم میشوند تا معاشرت دو خانواده با محدودیتهای کمتری انجام شود.[۲۶]
ازدواج موقت در قوانین
در فرهنگ مسلمانان، ازدواج دایم بهعنوان یک ضرورت انسانی و ارزشمدار از جایگاه مثبت و همراه با کارکردهای اساسی مانند تأمین پایدار نیازهای طبیعی همسران، فرزندآوری و مشارکت در تأمین و تربیت نیروی انسانی جامعه و عمل بهتوصیهها و الزامات دینی و فرهنگی، برخوردار است و بر حفظ آن از سوی آحاد جامعه تأکید میشود. هر قرارداد دیگر، حتی اگر موقت باشد، اگر در تعارض با نهاد ازدواج دایم قرار بگیرد یا آن را تضعیف کند، لازم است که با مرزبندیهای مشخص و قانونی، تعدیل و تحدید شود. در همین چارچوب توصیه شده است که خانوادهها فرزندان خود را به ازدواج دائم در دورهٔ جوانی، ترغیب کنند و زمینهٔ ازدواج آسان آنها را فراهم سازند و ازدواج موقت در چارچوب شریعت و با توجه بهمرزبندیهای قانونی، فقط برای شرایط خاص و اضطراری و بهعنوان نسخهٔ موقت پاسخ بهنیازهای جنسی، مورد توجه باشد.[۲۷]
ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی[۲۸] دربارۀ تعیین مدت،[۲۹] تعیین مهریه،[۳۰] انحلال عقد،[۳۱] نفقه،[۳۲] عده،[۳۳] اجازه ولی برای دختر باکره،[۳۴] ارث،[۳۵] حقوق فرزندان،[۳۶] موارد الزام به ثبت[۳۷]و شرایط بطلان آن سخن گفته است.
ازدواج موقت در فقه
دیدگاهها
از دیدگاه موافقان، ازدواج موقت میتواند به پیشگیری از انحراف جنسی، کاهش فشار مالی و فراهم شدن فرصت برای شناخت پیش از ازدواج دائم کمک کند. در مقابل، مخالفان بر این باورند که این نوع ازدواج ممکن است موجب تأخیر در ازدواج دائم، تضعیف بنیان خانواده و ترویج فساد جنسی شود.[۳۸] همچنین، مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ بهطور مثال، قومهای بلوچ و ترکمن نسبت به فارسها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند.[۳۹]
- متعه مشروعیت نداشته و حرام است، این رویکرد در میان اهل سنت وجود دارد.[۴۰]
- متعه مشروعیّت دارد، اما ظالمانه و مخالف با حقوق و شخصیت زنان است و معقول نیست. این رویکرد بین متجددان متمایل به فمینیسم رواج دارد.[۴۱]
- متعه مشروعیت دارد و تشریعش عادلانه است، اما به لحاظ آثار و پیامدهای اجتماعیاش در عصر حاضر عملی نیست و در واقع معمول نیست. این دیدگاه در میان برخی شیعیان مطرح است.[۴۲]
جواز ازدواج موقت
عقد موقت، یکی از عقود شرعی[۴۳] و قانونی در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند،[۴۴] با تعیین مدت مشخص[۴۵] و مهریه معین[۴۶] برقرار میشود.[۴۷] در متون فقهی و روایی واژههای «متعة»[۴۸]، «نکاح متعه»[۴۹]، «متعه زنان»[۵۰] و «نکاح منقطع»[۵۱] معادل ازدواج موقت بهکار رفته است. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگیهای منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بیبهرهاند.[۵۲]
ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛[۵۳] اما اهل سنت[۵۴]، زیدیه[۵۵]، اسماعیلیه[۵۶] و اباضیه[۵۷] آن را جایز نمیدانند و به تحریم[۵۸] یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر[۵۹] استناد میکنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانستهاند.[۶۰] امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیۀ ۲۴ نساء[۶۱] و روایات متواتر،[۶۲] استناد میکنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفتهاند.[۶۳]
اولویت ازدواج دایم
روایات ائمهٔ شیعه در مورد حلیت و حتی استحباب متعه از یکسو و منع از انجام آن در برخی روایات، از سوی فقهای شیعه این گونه تفسیر شده است که اصل ازدواج موقت، در موارد خاص و ضرورتهایی چون مسافرت، عدم توانایی بر ازدواج دایم و مانند آن مباح شده است و در مواردی که مانع از انجام وظایف نسبت بههمسر دایمی شود، منع شده است. برخی از فقهای امامیه حتی بر این اعتقاد هستند که حکم به حلیت ازدواج موقت از احکام ثانویه است و تنها برای موارد ضروری مشروعیت یافته است و خواستهٔ اصلی شارع مقدس ازدواج دایم است.[۶۴]
شرایط ازدواج موقت
- بلوغ،[۶۵]عقل،[۶۶] اختیار[۶۷] و قصد انشاء:[۶۸] زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند.
- نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب میشوند.[۶۹]
- رضایت و عدم اکراه و اجبار:[۷۰] در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است.
- اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.[۷۱]
- مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است.[۷۲]
- مهریه: در ازدواج موقت، تعیین مهریه بهصورت مشخص و معین ضروری است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل میشود.[۷۳] برخلاف عقد دائم، ابهام در مَهر نیز موجب بطلان عقد موقت است.[۷۴]
احکام زوجین
- ازدواج موقت میان مرد و زن مسلمان و میان مرد مسلمان و زن اهل کتاب صحیح است.[۷۵]
- ازدواج موقت زن مسلمان با مرد اهل کتاب صحیح نیست.[۷۶]
- مستحب است زنى که براى عقد منقطع اختيار مىشود، با ايمان (شيعه) و عفيف باشد و در صورت متهمبودن، از حال وى سؤال شود. ازدواج موقت با زن زنا کار مکروه و به قول برخی حرام است. در صورتی که متعه کردن وی، سبب بازداشتن او از زنا میشود، مستحب است.[۷۷]
احکام مهریه
- عقد موقت بدون مشخص کردن مهریه صحیح نیست. از اینرو ذکر مهر، شرط صحّت عقد منقطع است و اگر ذکر نشود، عقد باطل است.[۷۸]
- زن به مجرد عقد، مالک نصف مهر میشود، ولی زمانی مالک تمام مهریه میشود که نزدیکی صورت بگیرد و مرد بتواند در تمام مدت تعیین شده از او استفاده کند.[۷۹]
- اگر مرد پیش از نزدیکی، مابقی مدت عقد را ببخشد، باید نصف مهریه را به زن بدهد.[۸۰]
احکام مدت
- عقد موقت در صورتی صحیح است که مدت در آن عقد ذکر شود. اگر مدت مشخص نبود ولی بر اساس عقد موقت، صیغه خوانده شده، آن عقد باطل است.[۸۱]
- مدت تعیین شده باید مشخص و غیر مبهم باشد.[۸۲]
- مرد میتواند همه مدّت یا مقداری از آن را به زن ببخشد، بدون آن که نیازی به قبول زن باشد.[۸۳]
احکام عده
زن پس از تمام شدن مدت متعه یا بخشیدن متعه از جانب مرد، در صورت نزدیکی، عدم حاملگی و حیض نشدن در حالی که در سن حیض میباشد، باید ۴۵ روز عدّه نگه دارد و در صورت حیض شدن، در این که عدّه او دو حیض است یا یک حیض و نصف آن و یا دو طُهر، اختلاف است و عدّه زن حامله، وضع حمل او است.[۸۴]
مشترکات ازدواج دائم و موقت
- خواستگاری کردن زوجه دائم بر دیگران حرام است در ازدواج موقت هم، همینطور است.[۸۵]
- در ازدواج دائم؛ زنای با زن شوهردار، موجب حرمت ابدی میشود. زنای با زوجه موقت دیگری، نیز موجب حرمت ابدی میشود.[۸۶]
- در ازدواج دائم و موقت جمع میان دو خواهر جایز نیست.[۸۷]
- برای هر دو عقد میبایست مهر تعیین شود.[۸۸]
- هر دو عقد شامل عده زوجه میشوند.[۸۹]
تفاوتهای ازدواج موقت و دائم
- در ازدواج دائم مرد باید عهدهدار نفقه زن بشود، ولی در ازدواج موقت بستگی به توافق طرفین دارد ممکن است مرد نخواهد یا نتواند متحمل این مخارج بشود یا زن نخواهد از پول مرد استفاده کند.[۹۰]
- در ازدواج دائم، زن باید مرد را به عنوان رئیس خانواده بپذیرد و نظام سلسله مراتبی در خانواده رعایت شود. زن باید امر مرد را در حدود و مصالح خانواده اطاعت کند، اما در ازدواج موقت بسته قراردادی از میان آنها منعقد میگردد.[۹۱]
- در ازدواج موقت زن و شوهر از یکدیگر ارث نمیبرند ولی در ازدواج دائم از یکدیگر ارث میبرند.[۹۲]
- در ازدواج دائم هیچ کدام از زوجین بدون جلب رضایت دیگری حق ندارد از بچهدار شدن جلوگیری کند. ولی در ازدواج موقت جلب رضایت طرف دیگر ضرورت ندارد. در حقیقت این نیز نوعی آزادی دیگر است که به زوجین داده شده است.[۹۳]
- مهر در هر دو ازدواج لازم است با این تفاوت که در ازدواج موقت عدم ذکر مهر موجب بطلان عقد است. ولی در ازدواج دائم عقد باطل نیست، مهرالمثل تعیین میشود.[۹۴]
- عده زن دائم بعد از طلاق سه طهر است، اما عدّه زن غیر دائم دو نوبت عادت ماهانه یا چهل و پنج روز است.[۹۵]
- مهمترین تفاوت ازدواج موقت و دائم در مدت دارا بودن ازدواج موقت و لزوم بیان مدت آن در صیغه عقد است.[۹۶]
- عقد موقت با پایان زمان صیغه عقد به اتمام میرسد اما برای پایان عقد دائم میبایست طلاق جاری شود.[۹۷]
کارکردهای ازدواج موقت
پاسخ مشروع به نیاز جنسی در موارد خاص
اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم میداند،[۹۸] و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است.[۹۹] ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.[۱۰۰]
پیشگیری از اختلاط نسل و ساماندهی روابط
بر خلاف روابط بیچارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده میکند،[۱۰۱] رعایت عده موجب جلوگیری از همباشی بیضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب قاعدهمند[۱۰۲] و حفظ طهارت نسل خواهد شد.[۱۰۳]
حمایت و ایجاد مسئولیت در قبال فرزندان احتمالی
فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.[۱۰۴]
انعطاف نسبی در تعهدات زوجین نسبت به یکدیگر
در ازدواج موقت، زن و مرد میتوانند درباره برخی موارد مانند مدت ازدواج[۱۰۵] و حق نفقه زن با یکدیگر توافق کنند؛[۱۰۶] امری که برای افراد با شرایط خاص مفید است.
تقویت کرامت انسانی در روابط جنسی
در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد میشوند.[۱۰۷]تعیین مهریه[۱۰۸]و مدت،[۱۰۹] فضای سالم و ضابطهمند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکمفرما میکند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.[۱۱۰]
نقش حمایتی نسبت به زنان بیهمسر یا بیوه
برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آنها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی میآورند؛[۱۱۱] لذا میتواند پشتوانۀ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بیهمسر فراهم کند.[۱۱۲]
جلوگیری از انحرافات اخلاقی و جرایم جنسی
ازدواج موقت با وضع محدودیتهای قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری میکند[۱۱۳] و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از انحرافات جنسی کمک میکند.[۱۱۴]
چالشهای ازدواج موقت
سوءاستفاده از ازدواج موقت
امروزه با تغییر نگرش بخشی از جامعه نسبت به ازدواج موقت، این نوع از ازدواج، از سوی برخی افراد و جریانهای فکری به یک چالش اجتماعی تبدیل شده است. صیغههای ساندویچی، صیغههای شبانه همراه با اسکان برای مسافرین، صیغههای کوتاه دلاری برای خارجیان، کانالهای تلگرامی صیغهیابی و بسیاری از وبسایتهای همسریابی، مصادیق گوناگون انحراف ازدواج موقت از کارکرد اصلی آن است که در جامعهٔ امروز ایران توسط برخی افراد مورد توجه قرار میگیرد و آسیبهای اجتماعی پرشماری را بهدنبال دارد.[۱۱۵]
این در حالی است که متون روایی شیعه، مؤمنین را به رعایت ملاحظات دقیق، جهت انجام ازدواج موقت راهنمایی کرده است. در نظر گرفتن موقعیت زمانی و مکانی، حفظ آبروی زنان و دختران، حفظ منزلت و جایگاه خانواده، رعایت عفاف، تأکید بر اولویت ازدواج دایم و ممانعت از ترویج ابتذال و مفاسد اجتماعی در سایهٔ سوء استفاده از ازدواج موقت، از مواردی است که در روایات شیعی دربارهٔ آنها هشدار داده شده است.[۱۱۶]
محدود بودن موارد الزام به ثبت
ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛[۱۱۷] لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار میشود.[۱۱۸]
ناپایداری عواطف
علیرغم اینکه ازدواج موقت در مواردی نیازهای مشروع عاطفی و جنسی را تأمین میکند، اما بهواسطۀ محدودیت زمان و تعهدات،[۱۱۹] موجب چالشهای عاطفی،[۱۲۰] استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی (بهویژه در دختران مجرد) میشود.[۱۲۱]
شیوع بیضابطه
ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان، سلامت اخلاقی و جنسی جامعه و جلوگیری از سوءاستفاده از زن، تنها در شرایط اضطراری مجاز است[۱۲۲] و رواج بیضابطه آن خطر سوءاستفاده هوسرانان را افزایش میدهد.[۱۲۳]
کاهش شانس تشکیل خانواده
کاهش مسئولیتپذیری برخی مردان[۱۲۴] و محدودیتهای مالی کمتر در ازدواج موقت، آنها را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوعطلبی سوق میدهد.[۱۲۵] تجربههای جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت در ازدواج دائم را کاهش میدهد.[۱۲۶] این عوامل همراه با رواج شهوترانی[۱۲۷] و افزایش سن ازدواج، شکلگیری خانوادههای پایدار را به تأخیر میاندازد.[۱۲۸] در نتیجه، زنانی که تجربه ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه میشوند[۱۲۹] و شانس آنها برای ازدواج کاهش مییابد.[۱۳۰]
عدم حمایت از زنان در سالخوردگی
در سبک زندگی معاصر، بهویژه تحت تأثیر فشارهای هنجاری و رسانهها،[۱۳۱] بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبه جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است.[۱۳۲] این نگرش میتواند زمینهساز استفاده ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.[۱۳۳]
آسیب دیدن نهاد خانواده
ازدواج موقت مرد متأهل، حتی اگر با هدف ثواب یا حمایت مالی از زنان انجام شود، میتواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیتپذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات،[۱۳۴] کاهش جایگاه اجتماعی مرد و ایجاد تنشهای روانی و عاطفی برای زن و فرزندان شود.[۱۳۵] بنابراین، این نوع ازدواج با حسن معاشرت زوجین در تعارض است.[۱۳۶] علاوه بر این، عدم الزام به ثبت ازدواج موقت،[۱۳۷] ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند.[۱۳۸] فقها با وجود مشروعیت ازدواج موقت، با استناد به احادیثی که تکهمسری را برتر میدانند، استفاده از این حکم شرعی را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز میدانند تا سوءاستفاده رخ ندهد.[۱۳۹]
پانویس
- ↑ مودی، گرایلی، « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص 3
- ↑ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مادۀ 1075.
- ↑ مودی؛ گرایلی؛ « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص3
- ↑ خیری و حاجیآقا، «بررسی آسیبشناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص137.
- ↑ - زمانی مقدم، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)» 1397ش، ص139.
- ↑ - قرطبی، تفسیر القرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۵، ص۱۳۲؛ سبحانی، متعة النساء فی الکتاب و السنة، ۱۴۲۳ق، ص۱۵؛ زمانی مقدم، «مطالعه جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، 1397ش، ص139.
- ↑ مودی، گرایلی، « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص 3
- ↑ - موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.
- ↑ مودی، گرایلی، « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، ۱۳۹۵ش، ص 3
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد ابن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ - موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳
- ↑ - مواد ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷ قانون مدنی.
- ↑ رمضان نیا سماکوش، متعه در نگاه شیعه، ۱۳۹۷ش، ص117. شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص10
- ↑ رمضان نیا سماکوش، متعه در نگاه شیعه، ۱۳۹۷ش، ص118
- ↑ «از مرزبندیهای ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغهای مجاز در جامعه»، شبکۀ اجتهاد.
- ↑ میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان.
- ↑ «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان.
- ↑ «انگیزههای زنها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین.
- ↑ «تحلیل جامعهشناسانۀ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج5، ص125
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج5، ص125
- ↑ تحلیل جامعهشناسانۀ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید وصیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «انگیزههای زنها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین.
- ↑ «از مرزبندیهای ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغهای مجاز در جامعه»، شبکۀ اجتهاد.
- ↑ - مواد 1075 تا 1077 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۳۹قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1113 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1070 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۹۴۰ قانون مدنی.
- ↑ - مواد 1199، 1180، 1181، ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ ، 1178 ، 1174 و ۱۱۷۳ قانون مدنی و همچنین قانون حمایت خانواده (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)،
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391ش.
- ↑ - ریاحی، «شناسایی همبستههای اجتماعی میزان و دلایل موافقت یا مخالفت با ازدواج موقت»، 1391ش، ص493.
- ↑ - صادقی و همکاران، «واکاوی مسئله ازدواج و اعتبارسنجی یک راه حل»، 1386ش، ص93.
- ↑ شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۹
- ↑ شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۹
- ↑ شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۹
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308؛ مواد 1075الی 1077 قانون مدنی؛ مواد 1095 الی 1098 قانون مدنی و ماده 1152 قانون مدنی.
- ↑ - مواد قانون مدنی 1045 الی 1061 ؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.
- ↑ - ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308.
- ↑ - مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469؛ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۹۹.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص258؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469.
- ↑ - مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص18.
- ↑ - مجلسی، مرآۀ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، 1363ش، ج1، ص273.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج2، ص310.
- ↑ - صفایی، مختصر حقوق خانواده، 1384ش، ص2.
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳؛ شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷.
- ↑ - احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.
- ↑ - نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ - آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷.
- ↑ - به جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴؛ برای نمونه نگاه کنید به جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۲؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، المبسوط، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۷.
- ↑ - ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۹.
- ↑ - فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۳؛ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹-۸۰؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۰.
- ↑ - سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۵؛ بحرانی، البرهان، 1415 ق، ج2، ص58؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۳.
- ↑ - مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان.
- ↑ - ماده 1041 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۶۴ قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۹۱ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1062 قانون مدنی.
- ↑ مواد 1045-1061 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1070 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1095 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، بیتا، ج30، ص 155
- ↑ بحرانی، حدائق الناضرة، 1363ش، ج 24، ص 127
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص۱۵۷- 160
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص 162
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص164
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص166
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج1، ص373
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج1، ص373
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۳۰، ص166
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج30، ص200؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج1، ص374
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، 1426ق، ج3، ص516
- ↑ صافی، جامع الاحکام، 1385ش، ج2، ص 49
- ↑ موسوی خوئی، احکام ازدواج موقت و دائم، ۱۳۸۳ش، ص 91
- ↑ موسوی خوئی، احکام ازدواج موقت و دائم، ۱۳۸۳ش، ص 93
- ↑ موسوی خوئی، احکام ازدواج موقت و دائم، ۱۳۸۳ش، ص95
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1372ش، ج19، ص 62
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1372ش، ج19، ص 62
- ↑ شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص57
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1372ش، ج19، ص 62
- ↑ شریفی، ازدواج موقت و چالشها، ۱۳۹۳ش، ص۵۹
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج30، ص200
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج30، ص172
- ↑ طباطبایی حکیم، توضیح المسائل، 1391ش، ص633
- ↑ - نجفی جواهری، جواهرالکلام، 1362ش، ج30، ص152.
- ↑ - صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص103.
- ↑ - محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص211.
- ↑ - ماده 1152 قانون مدنی؛ نسا،24.
- ↑ - محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص213.
- ↑ - شهید ثانی، مسالک الافهام، 1413ق، ج9، ص213
- ↑ - ماده ۱۱۵۸ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ - -ماده 1113 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1075 قانون مدنی؛ ماده 1103 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ - «ازدواج موقت و کرامت زن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص68.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص69.
- ↑ - الهی و دیگران، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، 1399ش، 1400ش، ص.62.
- ↑ - جورکویه، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، 1388ش، ص98.
- ↑ «تحلیل جامعهشناسانۀ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391
- ↑ - ماده 49 قانون حمایت از خانواده مصوب 1391
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ -صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص101.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص81..
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان، 11379ش، شماره9.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - کلانتری و دیگران، «مطالعه کیفی شرایط و زمینههای شکلگیری ازدواج موقت زنان»، 1394ش، ص518-519.
- ↑ - قنبری برزیان و دیگران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1397ش،ص41؛ حسینی، روانشناسی خانواده اسلامی، 1395ش، ص35.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.
- ↑ - قنبری برزیان و همکاران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه:دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1398ش، ص36.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، شماره 17، ص68.
- ↑ - قاسمی، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تاکید بر جراحیهای زیبایی»، 1395ش، ص175.
- ↑ - صادقی و همکاران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، 1396ش، ص121.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.
- ↑ - میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص103.
- ↑ - میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص101؛ ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص72.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص79.
- ↑ - جز درمواردی که ذکر شد.
- ↑ - مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1402ش، ص278.
- ↑ - مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، 1224ق، ص236.
منابع
- «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۸۷ش.
- «از مرزبندیهای ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغهای مجاز در جامعه»، شبکهٔ اجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
- «انگیزههای زنها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.
- «تحلیل جامعهشناسانهٔ مخاطرات ازدواجهای موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- حاجیآقا، مرضیه، خیری، مهدی، «بررسی آسیبشناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، مجلهٔ مطالعات جامعهشناسی، شمارهٔ ۳۰، بهار ۱۳۹۵ش.
- شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق: سید محمد کلانتر، بیجا، بینا، ۱۳۸۶–۱۳۹۸ش.
- «صیغهٔ ازدواج»، ویکی زندگی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مارس ۲۰۲۳م.
- قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۳۰۷ش.
- میرخانی، عزتالسادات، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۶ تیر ۱۴۰۲ش.
- انیس، ابراهیم؛ خلف احمد، محمد؛ صوالحی، عطیه؛ منتصر، عبدالرحیم؛ فرهنگ المعجم الوسیط، ترجمه: محد بندرریگی، قم، انتشارات اسلامی، قم، 1386ش.
- بحرانى، يوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1363ش.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، موسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۶۵ش.
- رمضان نیا سماکوش، لیلا، متعه در نگاه شیعه، مازندران، انتشارات درسا قلم، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
- سیاح، احمد، فرهنگ جامع نوین؛ ترجمه المنجد، تهران، انتشارات الفتح، جلد دوم،۱۳۸۴ش.
- شریفی، حسن، ازدواج موقت و چالشها، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ چهارم، ۱۳۹۳ش.
- صافی، لطف الله، جامع الاحکام، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، 1385ش.
- طباطبایی حکیم، محمد سعید، توضیح المسائل، قم، مهر ثامن الائمه (علیه السلام)، 1391ش.
- قریشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب اسلامیه، چاپ ششم، 1371ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، چاپ هشتم، 1372ش.
- مودی، ملیحه؛ گرایلی، علی؛ « بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، کنگره بینالمللی علوم اسلامی، علوم انسانی، تهران، آذرماه ۱۳۹۵ش.
- موسوی خمینی، سید روح الله، توضيح المسائل امام و مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، 1381ش.
- موسوی خوئی، سید حجت، احکام ازدواج موقت و دائم، قم، انتشارات نسیم انتظار، ۱۳۸۳ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت- لبنان، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- هاشمى شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهمالسلام، موسسه دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهمالسلام، قم، مرکز پژوهشهاى فارسى الغدير، 1426ق.
- یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم، العروة الوثقی، بیروت- لبنان، موسسة الاعلمی للمطبوعات، 1409ق.
- «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسشها و پاسخهای دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
- احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق.
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق.
- بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریۀ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش.
- بنعاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- ترجمانزاده، م، فقه و روانشناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش.
- ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش.
- ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش.
- جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق.
- جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق.
- جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، بیتا.
- خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق.
- الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق.
- زمانی مقدم، مسعود، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بیتا.
- سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش.
- سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق.
- شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی،۱۴۱۳ق.
- شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش.
- صابونی، محمدعلی، روائعالبیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق.
- صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش.
- صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجیـن، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
- عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق.
- عبداللهی، ک، پژوهشهای روانشناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش.
- عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
- علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
- قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعهشناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش.
- قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق.
- قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش.
- کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق.
- گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش.
- ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآۀ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن، قم، بیتا.
- محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام ، تهران، صدرا،۱۴۰۲ش.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیانژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق.
- موراتا، ساچیکو، متعه، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش.
- مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
- موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بیجا، بینا، بیتا.
- نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش.
- نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهلبیت رسولالله علیهوعلیهم افضلالسلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق.
- الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش.
ویکی زندگی
ازدواج موقت، ازدواج شرعی در موارد خاص با مدت معیّن و تعهدات کمتر از ازدواج دائم.
ازدواج موقت یا متعه در فقه شیعه و قانون مدنی ایران نهاد قانونی و شرعی است که بهصورت عقدی با مدت و مهر معین میان زن و مرد برقرار میشود و برخلاف ازدواج دائم پس از اتمام مدت خودبهخود و بدون نیاز به طلاق منقضی میشود. در ازدواج موقت، زن حق نفقه و ارث ندارد؛ مگر آنکه این موارد در ضمن عقد شرط شود. ارکان اصلی آن صیغه، مدت، مَهر و شرایط صحت بلوغ، عقل و رضایت است. این ازدواج برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی و جلوگیری از روابط نامشروع در اضطرار است؛ اما چالشهایی مانند بیثباتی عاطفی و دشواری ثبت رسمی دارد. قوانین ایران آن را به رسمیت شناخته، ولی ثبت آن همیشه الزامی نیست.
تعریف ازدواج موقت
عقد موقت، یکی از عقود شرعی[۱] و قانونی در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند،[۲] با تعیین مدت مشخص[۳] و مهریه معین[۴] برقرار میشود.[۵] در متون فقهی و روایی واژههای «متعة»[۶]، «نکاح متعه»[۷]، «متعه زنان»[۸] و «نکاح منقطع»[۹] معادل ازدواج موقت بهکار رفتهاست. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگیهای منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بیبهرهاند.[۱۰]
پیشینه تاریخی ازدواج موقت
براساس مطالعات جامعهشناختی و تاریخی، ازدواج موقت یا اشکال مشابهی از همسری موقت، پیش از اسلام در برخی فرهنگهای عربی و حتی ایران باستان وجود داشته است و اسلام با اعمال مقررات جدید، آن را ضابطهمند کرد.[۱۱]
تطورات تاریخی ازدواج موقت
مطالعات تاریخی نشان میدهد که ازدواج موقت در طول زمان، چهار دوره مشخص را پشت سر گذاشته است:
آغاز تشریع در عصر رسول
ازدواج موقت در زمان پیامبر اسلام مشروع و رایج بود. صحابه و عموم مسلمانان در زمان پیامبر و خلافت ابوبکر آن را انجام میدادند و احکامش نزد همگان پذیرفته شده بود.[۱۲]
خلافت خلیفه دوم
بر اساس منابع تاریخی،[۱۳] عمر بن خطاب ازدواج موقت را نه بهدلیل نسخ آیه قرآنی،[۱۴] بلکه با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی ممنوع اعلام کرد[۱۵] و برای کسانی که مرتکب آن میشدند، مجازات سنگینی تعیین کرد.[۱۶]
استمرار در فقه امامیه و کمرنگ شدن میان اهلسنت
شیعیان مبنی بر اجماع فقهای امامیه[۱۷] همواره ازدواج موقت را مشروع و از احکام مسلّم اسلامی و تحریم آن را بدعت میدانستند.[۱۸]
دوران معاصر در ایران
با گسترش مذهب شیعه در ایران، ازدواج موقت جایگاه شرعی و حقوقی خود را حفظ کرد و از دوره صفویه به بعد بار دیگر رسمیت یافت؛ جایگاهی که در قانون مدنی معاصر نیز تثبیت شده است.[۱۹]
مبانی فقهی و حقوقی ازدواج موقت
ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛[۲۰] اما اهل سنت[۲۱]، زیدیه[۲۲]، اسماعیلیه[۲۳] و اباضیه[۲۴] آن را جایز نمیدانند و به تحریم[۲۵] یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر[۲۶] استناد میکنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانستهاند.[۲۷] امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیۀ ۲۴ نساء[۲۸]و روایات متواتر،[۲۹] استناد میکنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفتهاند.[۳۰]
ارکان و شروط صحت ازدواج موقت
ازدواج موقت چهار رکن دارد: صیغه، زوجین، مهر و تعیین مدت.
- صیغه: ازدواج موقت همانند عقد دائم با ایجاب و قبول صحیح منعقد میشود.[۳۱]
- زوجین: مرد مسلمان میتواند با زن مسلمان و اهل کتاب ازدواج کند؛ ولی زن مسلمان با غیرکتابی نمیتواند.[۳۲] احکام نکاح دائم (مانند منع جمع بین دو خواهر)[۳۳] در آن جاری است. ازدواج با زن مومن و عفیف مستحب است.[۳۴]
- مهر: تعیین آن شرط صحت عقد بوده،[۳۵] و مهریه باید مالیت داشته و مشخص باشد.[۳۶] زن در زمان انعقاد عقد مالک مهر میشود؛ اما استقرار آن به دخول و تمکین وابسته است.[۳۷] درصورت بخشش مدت پیش از دخول، زن تنها نصف مهر را مالک میشود.[۳۸] نشوز زن موجب کسر مهر به همان میزان است.[۳۹]
- مدت: در ازدواج موقت باید معیّن و بدون ابهام باشد.[۴۰] اگر مدت عقد ذکر نشود عقد باطل است،[۴۱] و اگر محدود نباشد عقد دائم محسوب میشود.[۴۲]
شرایط عمومی صحت ازدواج موقت، عبارت است از:
- بلوغ،[۴۳]عقل،[۴۴] اختیار[۴۵] و قصد انشاء:[۴۶] زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند.
- نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب میشوند.[۴۷]
- رضایت و عدم اکراه و اجبار:[۴۸] در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است.
- اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.[۴۹]
شرایط اختصاصی صحت ازدواج موقت نیز عبارت است از:
- مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است.[۵۰]
- مهریه: در ازدواج موقت، تعیین مهریه بهصورت مشخص و معین ضروری است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل میشود.[۵۱] برخلاف عقد دائم، ابهام در مَهر نیز موجب بطلان عقد موقت است.[۵۲]
آثار حقوقی ازدواج موقت
- ارث: در عقد موقت، زن و مرد فقط از طریق وصیت میتوانند برای یکدیگر ارث بگذارند.[۵۳]
- نفقه: زن در متعه حق نفقه ندارد مگر با توافق،[۵۴]یا درصورت بارداری.[۵۵]
- فرزندان: فرزندان حاصل از ازدواج موقت، تمام حقوق فرزندان عقد دائم را دارند؛[۵۶] و ثبت ازدواج موقت در صورت بارداری الزامی است.[۵۷]
- پایان عقد: در ازدواج موقت طلاق مطرح نیست و این ازدواج با پایان مدت تعیینشده یا بخشش مدت توسط مرد پایان مییابد.[۵۸] تبدیل ازدواج موقت به دائم یا تمدید آن قبل از پایان مدت یا بخشش آن توسط مرد، صحیح نیست.[۵۹]
تفاوتها و شباهتهای ازدواج موقت با دائم
- عزل: عزل[۶۰] نزد همسر آزاد و دائم تنها با رضایت او[۶۱] و درمورد همسر موقت یا کنیز بدون اجازۀ او جایز است.[۶۲]
- نفی ولد: درصورت انکار نسب توسط پدر در ازدواج موقت نیازی به لعان نیست؛[۶۳]و اثبات نسب فرزند به عهدۀ زن است.[۶۴]
- پایان ازدواج: پایان ازدواج دائم با فوت، فسخ[۶۵]یا طلاق[۶۶] است. در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد،[۶۷]و زوجیت از طریق فسخ،[۶۸] فوت و اتمام یا بخشیدن مدت اتفاق میافتد.[۶۹]
- عده: عده[۷۰] در ازدواج موقت[۷۱] دو پاکی از حیض و در ازدواج دائم[۷۲] سه پاکی است. در هر دو ازدواج عدۀ زن باردار و عدۀ وفات شوهر[۷۳] یکسان است.
کارکردهای ازدواج موقت
پاسخ مشروع به نیاز جنسی در موارد خاص
اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم میداند،[۷۴] و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است.[۷۵] ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.[۷۶]
پیشگیری از اختلاط نسل و ساماندهی روابط
بر خلاف روابط بیچارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده میکند،[۷۷] رعایت عده موجب جلوگیری از همباشی بیضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب قاعدهمند[۷۸] و حفظ طهارت نسل خواهد شد.[۷۹]
حمایت و ایجاد مسئولیت در قبال فرزندان احتمالی
فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.[۸۰]
انعطاف نسبی در تعهدات زوجین نسبت به یکدیگر
در ازدواج موقت، زن و مرد میتوانند درباره برخی موارد مانند مدت ازدواج[۸۱] و حق نفقه زن با یکدیگر توافق کنند؛[۸۲] امری که برای افراد با شرایط خاص مفید است.
تقویت کرامت انسانی در روابط جنسی
در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد میشوند.[۸۳] تعیین مهریه[۸۴] و مدت،[۸۵] فضای سالم و ضابطهمند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکمفرما میکند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.[۸۶]
نقش حمایتی نسبت به زنان بیهمسر یا بیوه
برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آنها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی میآورند؛[۸۷] لذا میتواند پشتوانۀ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بیهمسر فراهم کند.[۸۸]
جلوگیری از انحرافات اخلاقی و جرایم جنسی
ازدواج موقت با وضع محدودیتهای قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری میکند[۸۹] و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از انحرافات جنسی کمک میکند.[۹۰]
چالشهای ازدواج موقت
محدود بودن موارد الزام به ثبت
ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛[۹۱] لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار میشود.[۹۲]
ناپایداری عواطف و تعادل روانی ناشی از پیوند موقت برای زنان
علیرغم اینکه ازدواج موقت در مواردی نیازهای مشروع عاطفی و جنسی را تأمین میکند؛ اما بواسطۀ محدودیت زمان و تعهدات،[۹۳] موجب چالشهای عاطفی،[۹۴] استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی (بهویژه در دختران مجرد) میشود.[۹۵]
استفادۀ عمومی و بیتوجهی به محدودبودن موارد استفاده
ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان، سلامت اخلاقی و جنسی جامعه و جلوگیری از سوءاستفاده از زن، تنها در شرایط اضطراری مجاز است[۹۶] و رواج بیضابطه آن خطر سوءاستفاده هوسرانان را افزایش میدهد.[۹۷]
کاهش شانس تشکیل خانواده در قالب ازدواج دائم
کاهش مسئولیتپذیری برخی مردان[۹۸] و محدودیتهای مالی کمتر در ازدواج موقت، آنها را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوعطلبی سوق میدهد.[۹۹] تجربههای جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت در ازدواج دائم را کاهش میدهد.[۱۰۰] این عوامل همراه با رواج شهوترانی[۱۰۱] و افزایش سن ازدواج، شکلگیری خانوادههای پایدار را به تأخیر میاندازد.[۱۰۲] در نتیجه، زنانی که تجربه ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه میشوند[۱۰۳] و شانس آنها برای ازدواج کاهش مییابد.[۱۰۴]
عدم حمایت از زنان در سالخوردگی
در سبک زندگی معاصر، بهویژه تحت تأثیر فشارهای هنجاری و رسانهها،[۱۰۵] بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبه جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است.[۱۰۶] این نگرش میتواند زمینهساز استفاده ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.[۱۰۷]
آسیب دیدن نهاد خانواده
ازدواج موقت مرد متأهل، حتی اگر با هدف ثواب یا حمایت مالی از زنان انجام شود، میتواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیتپذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات،[۱۰۸] کاهش جایگاه اجتماعی مرد و ایجاد تنشهای روانی و عاطفی برای زن و فرزندان شود.[۱۰۹] بنابراین، این نوع ازدواج با حسن معاشرت زوجین در تعارض است.[۱۱۰] علاوه بر این، عدم الزام به ثبت ازدواج موقت،[۱۱۱] ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند.[۱۱۲] فقها با وجود مشروعیت ازدواج موقت، با استناد به احادیثی که تکهمسری را برتر میدانند، استفاده از این حکم شرعی را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز میدانند تا سوءاستفاده رخ ندهد.[۱۱۳]
دیدگاههای موافق و مخالف درباره ازدواج موقت
از دیدگاه موافقان، ازدواج موقت میتواند به پیشگیری از انحراف جنسی، کاهش فشار مالی و فراهم شدن فرصت برای شناخت پیش از ازدواج دائم کمک کند. در مقابل، مخالفان بر این باورند که این نوع ازدواج ممکن است موجب تأخیر در ازدواج دائم، تضعیف بنیان خانواده و ترویج فساد جنسی شود.[۱۱۴] همچنین، مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ بهطور مثال، قومهای بلوچ و ترکمن نسبت به فارسها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند.[۱۱۵]
ازدواج موقت در قوانین جمهوری اسلامی ایران
ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی[۱۱۶] دربارۀ تعیین مدت،[۱۱۷]تعیین مهریه،[۱۱۸] انحلال عقد،[۱۱۹]نفقه،[۱۲۰]عده،[۱۲۱] اجازه ولی برای دختر باکره،[۱۲۲] ارث،[۱۲۳] حقوق فرزندان،[۱۲۴] موارد الزام به ثبت[۱۲۵]و شرایط بطلان آن سخن گفته است.
پانویس
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308؛ مواد 1075الی 1077 قانون مدنی؛ مواد 1095 الی 1098 قانون مدنی و ماده 1152 قانون مدنی.
- ↑ - مواد قانون مدنی 1045 الی 1061 ؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.
- ↑ - ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308.
- ↑ - مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469؛ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۹۹.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص258؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469.
- ↑ - مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص18.
- ↑ - مجلسی، مرآۀ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، 1363ش، ج1، ص273.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج2، ص310.
- ↑ - صفایی، مختصر حقوق خانواده، 1384ش، ص2.
- ↑ - زمانی مقدم، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)» 1397ش، ص139.
- ↑ - قرطبی، تفسیر القرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۵، ص۱۳۲؛ سبحانی، متعة النساء فی الکتاب و السنة، ۱۴۲۳ق، ص۱۵؛ زمانی مقدم، «مطالعه جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، 1397ش، ص139.
- ↑ - موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد ابن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ - موسوی اصفهانی، شیعه و تصحیح، بیتا، ص124.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.
- ↑ - مواد ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷ قانون مدنی.
- ↑ - شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳؛ شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷.
- ↑ - احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.
- ↑ - نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹.
- ↑ - جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.
- ↑ - آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷.
- ↑ - به جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴؛ برای نمونه نگاه کنید به جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۲؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، المبسوط، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۷.
- ↑ - ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۹.
- ↑ - فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۳؛ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹-۸۰؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۰.
- ↑ - سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۵؛ بحرانی، البرهان، 1415 ق، ج2، ص58؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۳.
- ↑ - مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج3، ص154.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۲۷-۲۸؛ خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲،ص310.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۰.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۵۷-۱۶۰
- ↑ - ماده 1095 قانون مدنی؛ نجفی جواهری، جواهر الکلام،1362، ج۳۰، ص۱۶۲.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ص۳۱۰
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۶۴و167-168.
- ↑ - ماده 1097 قانون مدنی.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق،، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی؛ نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج30، ص 176.
- ↑ - کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵.
- ↑ - کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵؛ خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ - ماده 1041 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۶۴ قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۹۱ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1062 قانون مدنی.
- ↑ مواد 1045-1061 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1070 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1095 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی.
- ↑ مواد ۸۴۳ و940 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی؛ محقق داماد، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، 1388ش،ج1،ص195؛ خمینی، تحریرالوسیله، 1258ش، ج2، ص335.
- ↑ - بند 14، ماده 4 از لایحه اصلاحی قانون حمایت خانواده از سوی قوه قضاییه، ذیل عنوان «نفقۀ اقارب»
- ↑ - ماده 1158 قانون مدنی؛ انعام،151؛ ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی؛ مریم،2 ؛ نمل،16؛ ماده ۹۰۷ قانون مدنی؛ مواد 1180 و 1181 قانون مدنی؛ مواد ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ و همچنین قانون حمایت خانواده (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)؛ مواد 1173، 1174، 1178 و1158 قانون مدنی.
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت از خانواده مصوب 1391.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362 ش، ج30، ص188.
- ↑ - نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362 ش، ج30، ص201.
- ↑ - بیرون ریختن مایۀ منی از رحم زن؛ الزاوی، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، 1399 ش، ص217؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، 1387ق، ص266-267.
- ↑ - علامه حلی، مختلف الشیعة، 1418ق، ج۷، ص۳۰۲؛ نجفی جوااهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۲۹، ص۱۱۱ - ۱۱۲.
- ↑ - مطهری، مجموعه آثار، قم، بیتا، ص73.
- ↑ - خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۲.
- ↑ - مکارم شیرازی، «نفی ولد در صورت مواقعه در عقد موقت»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ - مواد ۱۱۰۱، ۱۱۲۰ تا ۱۱۲۸ و ۱۱۳۱ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی
- ↑ - بر اساس ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی
- ↑ - ماده 1152 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1151 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1054 قانون مدنی
- ↑ - نجفی جواهری، جواهرالکلام، 1362ش، ج30، ص152.
- ↑ - صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص103.
- ↑ - محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص211.
- ↑ - ماده 1152 قانون مدنی؛ نسا،24.
- ↑ - محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بیتا، ص213.
- ↑ - شهید ثانی، مسالک الافهام، 1413ق، ج9، ص213
- ↑ - ماده ۱۱۵۸ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ - -ماده 1113 قانون مدنی
- ↑ - ماده 1075 قانون مدنی؛ ماده 1103 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ - «ازدواج موقت و کرامت زن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص68.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص69.
- ↑ - الهی و دیگران، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، 1399ش، 1400ش، ص.62.
- ↑ - جورکویه، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، 1388ش، ص98.
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391
- ↑ - ماده 49 قانون حمایت از خانواده مصوب 1391
- ↑ - ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی
- ↑ -صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص101.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»،1402ش، ص81..
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان، 11379ش، شماره9.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - کلانتری و دیگران، «مطالعه کیفی شرایط و زمینههای شکلگیری ازدواج موقت زنان»، 1394ش، ص518-519.
- ↑ - قنبری برزیان و دیگران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1397ش،ص41؛ حسینی، روانشناسی خانواده اسلامی، 1395ش، ص35.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.
- ↑ - قنبری برزیان و همکاران، «تاملی بر روابط جنسی پیش از ازدواج بر گرایش به ازدواج مورد مطالعه:دانشجویان دانشگاه اصفهان». 1398ش، ص36.
- ↑ - میرخانی، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، مطالعات راهبردی زنان،1379ش، شماره 9.
- ↑ - ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، شماره 17، ص68.
- ↑ - قاسمی، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تاکید بر جراحیهای زیبایی»، 1395ش، ص175.
- ↑ - صادقی و همکاران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، 1396ش، ص121.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص82.
- ↑ - میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص103.
- ↑ - میرهاشمی و همکاران، «واکاوی آثار ازدواج موقت مردان متأهل بر رضایت زناشویی»، 1402ش، ص101؛ ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص72.
- ↑ - ثمنی و همکاران، «امکانسنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبک زندگی اسلامی»، 1402ش، ص79.
- ↑ - جز درمواردی که ذکر شد.
- ↑ - مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1402ش، ص278.
- ↑ - مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، 1224ق، ص236.
- ↑ - ریاحی، «شناسایی همبستههای اجتماعی میزان و دلایل موافقت یا مخالفت با ازدواج موقت»، 1391ش، ص493.
- ↑ - صادقی و همکاران، «واکاوی مسئله ازدواج و اعتبارسنجی یک راه حل»، 1386ش، ص93.
- ↑ - مواد 1075 تا 1077 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1076 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۳۹قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1113 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی.
- ↑ - ماده 1070 قانون مدنی.
- ↑ - ماده ۹۴۰ قانون مدنی.
- ↑ - مواد 1199، 1180، 1181، ۱۱۶۸، ۱۱۶۹، ۱۱۷۰، ۱۱۷۱، ۱۱۷۲، ۱۱۷۳، ۱۱۷۶ ، 1178 ، 1174 و ۱۱۷۳ قانون مدنی و همچنین قانون حمایت خانواده (مواد ۴۰، ۴۳ و ۵۴)،
- ↑ - ماده 21 قانون حمایت خانواده مصوب 1391ش.
منابع
- «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسشها و پاسخهای دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
- احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق.
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق.
- بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریۀ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش.
- بنعاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- ترجمانزاده، م، فقه و روانشناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش.
- ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصههای سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش.
- ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش.
- جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق.
- جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق.
- جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، بیتا.
- خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق.
- الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق.
- زمانی مقدم، مسعود، «مطالعۀ جامعهشناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بیتا.
- سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش.
- سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق.
- شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی،۱۴۱۳ق.
- شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش.
- صابونی، محمدعلی، روائعالبیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق.
- صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعۀ جامعهشناختی رابطۀ مدیریت بدن و ارزش سرمایۀ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش.
- صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجیـن، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
- عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق.
- عبداللهی، ک، پژوهشهای روانشناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش.
- عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
- علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
- قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعهشناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش.
- قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق.
- قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش.
- کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق.
- گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش.
- ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآۀ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن، قم، بیتا.
- محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام ، تهران، صدرا،۱۴۰۲ش.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیانژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق.
- موراتا، ساچیکو، متعه، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش.
- مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
- موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بیجا، بینا، بیتا.
- نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش.
- نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهلبیت رسولالله علیهوعلیهم افضلالسلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق.
- الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش.
ویکی جنسیت
الگو:مقاله پاسخ به شبهات دینی الگو:بیان شبهه حکم ازدواج موقت در اسلام به نوعی موجب ایجاد شبهه مبنی بر مشابهت آن با معامله جنسی شده است. در این مقاله به بیان منشا تشریع و جواز این حکم پرداختهایم. الگو:پایان سوال ازدواج پيوندى است ميان زن و مرد كه بر پايه آن رابطه زناشويى شكل مىگيرد و مجموعهاى از تكاليف و حقوق شرعى و قانونى، بر آنها حاكم مىگردد اما اين قرارداد بر دو قسم است:
1. پيوند دائم كه بر اساس آن، خانوادهاى تشكيل مىشود و به عنوان يك بنياد پايدار اجتماعى به شمار مىآيد.
2. پيوند موقت، كه از آن در فرهنگ اسلامى به ازدواج موقت تعبير مىشود كه بر پايه آن رابطه زناشويى موقتى با مدّت و مهريه مشخص، پديد مىآيد و تفاوت آن با ازدواج دائم، در اين است كه گذشته از محدودبودن مدت، ارث و نفقه براى زن در بر ندارد، مگر آنكه خود او شرط كرده باشد.
نکاح موقت
عدم آگاهى از تعريف صحيح نكاح موقت و ماهيت آن، موجب اشكالات بىپايهاى شده است گاهى توهم شده كه متعه چيزى غير از نكاح و شبيه زنا مىباشد. در حالى كه شك نداريم كه نكاح موقت يا متعه قسمى از نكاح است، چنانكه حضرت امام خمينى (ره) مىگويد: «النكاح على قسمين: دائم و منقطع، و كل منهما يحتاج الى عقد مشتمل على ايجاب و قبول لفظى دالين على إنشاء المعنى المقصود و الرضاية... فلا يكفى مجرد الرضا القلبى من الطرفين و لا المعاطاة الجارية فى غالب المعاملات...» ؛ «نكاح بر دو قسم است: دايم و موقت، هر كدام از آنها نيازمند عقدى است كه مشتمل بر ايجاب و قبول لفظى بوده و بر رضايت طرفين و اراده آنان دلالت معتبرى داشته باشد، صرف رضايت دو طرف و حتى معاطات (بده و بستان و معامله عملى بدون قرارداد در قالب الفاظ خاص) كافى نيست».[۱]
بنابراين ازدواج موقت به صِرف رضايت طرفين قابل تحقّق نيست، بلكه احتياج به عقد و قرارداد شرعى و قانونى دارد، همانند ازدواج دايم، و صِرف رضايت طرفين مشروعيت آور نيست، زيرا همه معاملات حلال و حرام مىتواند بر اساس رضايت طرفين انجام شود حتى ربا، رشوه و زنا و لواط و... ممكن است با رضايت طرفين باشد، اما نامشروع است زيرا تجاوز به حريم الهى و عارى از هر گونه مبناى قانونى است، بنابراين ازدواج موقت ماهيت شرعى و قانونى داشته و تفاوت اساسى با زنا دارد، چون ازدواج موقت براساس مجوز و قرارداد شرعى مبتنى بوده كه شكل دهى رابطه را به رضايت طرفين مىافزايد. در حالى كه تنها زنا به رضايت طرفين و گاهى بدون رضايت استوار است، و رابطه اى است نامشروع كه اديان الهى و حتى بسيارى از كشورهاى متمدن آن را به رسميت نشناخته، و فرزند متولد از اين رابطه را نامشروع خطاب مى كنند و نتيجه آن جز بيمارى، افسردگى، فساد، تباهى و... نيست. زيرا زنا تابع هيچيك از مقرّرات مربوط به وضع فرزندان و روابط خانوادگى و نظام انسانى و اخلاقى نمىباشد، بلكه حالتى است حيوانى كه زن خود را در معرض فروش و ناهنجارىهاى جنسى قرار مىدهد، با اين اوصاف آيا امكان دارد ازدواج موقت را تشبيه به زنا نماييم؟! ازدواج موقت، نوعى نكاح و قراردادى است كه در آن زن و مرد به عنوان زن و شوهر و بدون احساس گناه، هر چند موقتى اقدام به رابطه جنسى مىكنند اين قرارداد زناشويى به طرفين اطمينان مىدهد كه رابطه شان پاك و مشروع و تابع نظام و مقرّرات شرعى و قانونى باشد و همانند نكاح دايم داراى آثار و احكام مىباشد، از اين رو هرگز قابل مقايسه با زنا نيست.
ماهیت نکاح موقت و تشابهات آن با ازدواج دائم
براى آشنايى بيشتر با ماهيت و آثار ازدواج موقت جنبههاى مشترك بين آن و ازدواج دايم را به صورت خلاصه بيان مىداريم:
1. شرايط نكاح: ازدواج موقت نيز نوعى ازدواج بوده و احتياج به صيغه و عقد دارد، كه بايد داراى شرايط و با لفظ صريح «أنكحت» و «زوجت» و «متعت» باشد و تعيين زوجين و مهر و اختيار و بلوغ در آن شرط شده است. همانگونه كه در نكاح دايم نيز همه اين شرايط لازم است.
2. إذن ولى: به عقيده بسيارى از فقهاء اذن ولى در عقد باكره لازم است و از اين جهت فرقى بين نكاح دايم و موقت نيست.
3. احكام فرزند: تمام احكام فرزند ناشى از عقد دايم، در نكاح موقت نيز جارى است، از حيث محرميت، ارث، نفقه، حضانت و ولايت.
4. عدّه: همانگونه كه در عقد دايم عدّه واجب است در عقد موقت نيز واجب مىباشد، منتهى عدّه عقد موقت كوتاهتر از عده عقد دايم است.
تفاوتهای نکاح موقت با نکاح دائم
اما تفاوتهايى كه عقد موقت با دايم دارند و نشان دهنده امتياز و سهولت عقد موقت نسبت به دايم مىباشد عبارتند از:
1. عقد دايم از جهت زمان محدوديتى ندارد، ولى عقد موقت از نظر زمانى وابسته به توافق طرفين است.
2. در عقد دايم نفقه همسر بر مرد واجب است، ولى در عقد موقت چنين نيست.
3. برخلاف عقد دايم، در عقد موقت زن و شوهر از همديگر ارث نمىبرند.
4. در عقد دايم زن و شوهر بدون رضايت يكديگر نمىتوانند از باردارى جلوگيرى كنند اما در عقد موقت مىتوانند. 5. در ازدواج دايم زن حق همخوابى دارد ولى در عقد موقت زن مىتواند شرط كند كه نزديكى واقع نشود و همخوابگى بستگى به توافق طرفين دارد. [۲]
6. در عقد موقت با پايان يافتن مدت يا با رضايت مرد جدايى قهراً حاصل مىشود و نيازى به صيغه طلاق نيست.
بنابراين، ازدواج موقت داراى شرايط آسانترى است.
مبدا تشریع ازدواج موقت
از برخى احاديث استفاده مىشود كه اين قانون در شرايط خاص جنگى و دورى از همسران نهاده شد. چنانچه در صحيح مسلم آمده است:
«... عن قيس قال سمعت عبد الله يقول كنا نغزو مع رسول الله صلى الله عليه وآله ليس لنا نساء فقلنا الا نستخصى فنهانا عن ذلك ثم رخص لنا ان ننكح المرأة... إلى اجل ثم قرأ عبد الله «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»[۳] » [۴]؛ «... قيس گفت: از عبدالله شنيدم كه مى گويد: همراه رسول خدا صلى الله عليه وآله در جنگ بوديم، دور از زنان خود، به پيامبر صلى الله عليه وآله عرضه داشتيم: آيا خود را اخته نكنيم؟! پيامبر صلى الله عليه و آله ما را از اين كار نهى فرمود و سپس به ما اجازه داد تا براى مدتى زنانى را به نكاح درآوريم. سپس عبدالله بن مسعود، اين آيه را خواند: اى كسانى كه ايمان آوردهايد، چيزهاى پاكيزهاى را كه خدا براى (استفاده) شما حلال كرده حرام نشماريد و از حد تجاوز نكنيد كه خداوند متجاوزان را دوست نمىدارد».
همچنين در قرآن آمده است: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً» ؛ [۵] «زنانى را كه مُتعه مىكنيد، واجب است مهر آنان را بپردازيد».
اين آيه درباره ازدواج موقت است و بنا بر برخى روايات در وضعيت جنگى كه مسلمانان از موطن و همسران خويش دور بودند، نازل شده است. اما با استفاده از روايات ديگر به خوبى فهميده مىشود كه اختصاص به شرايط جنگى ندارد و شامل همه مواردى مىگردد كه مرد، به همسر خود دسترسى نداشته و يا امكان ازدواج دايم ندارد. و يا ضرورت ديگرى اقتضاء كند.
در روايتى از فتح بن يزيد نقل شده است كه از ابا الحسن عليه السلام در مورد متعه پرسيدم، حضرت فرمود: «هى حلال مباح مطلق لمن لا يغنه الله بالتزويج فليستعفف بالمتعة فان استغنى عنها بالتزويج فهى مباح له اذا غاب عنها» [۶]؛ «براى كسى كه خداوند با تزويج او را بى نياز نكرده است، به وسيله ازدواج موقت پاكدامنى پيشه نمايد،اگر هم به سبب ازدواج از متعه بى نياز باشد، باز متعه گرفتن هنگامى كه همسرش از پيش او رفته باشد، براى او مباح است».
همچنين امام كاظم عليه السلام به على بن يقطين كه از آن حضرت درباره متعه پرسيده بود مىفرمايد: «ما انت و ذاك قد أغناك الله عنها...» [۷]؛ «تو را به نكاح متعه چه كار؟! و حال آنكه خداوند تو را از آن بىنياز كرده است».
با ملاحظه اين روايات كه منحصر در اينها هم نيست ،[۸] دانسته مى شود كه تشريع متعه براى مواقع ضرورى و براى كسانى است كه عوامل گوناگون آنها را از دسترسى و امكان به ازدواج دايم باز مىدارند و يا اينكه با ازدواج دايم نيز غريزه آنها مهار و اشباع نمىشود. بنابراين تشريع اوليه متعه براى اين نبوده است كه هوس بازان به صورت گسترده در شهوات و هوى و هوسها غرق شوند، و چنان با اين حكم الهى بازى نمايند كه دوست و دشمن از آن تنفر پيدا كنند و آن را مساوى با زنا و فحشا بدانند. بلكه هدف از جعل و تشريع ازدواج موقت، حفظ كردن افراد نيازمند از آلودگى به گناه و فحشا است.[۹]
مشروعیت ازدواج موقت
ازدواج موقت و يا به تعبير برخى از كتابهاى فقهى و قانون مدنى ايران، نكاح منقطع، از ابتدا در اسلام مشروع شناخته شده است و تمام فرق اسلامى، بر جواز آن در صدر اسلام، اتفاق نظر دارند، و تنها اختلاف در اين مطلب است كه آيا اين نوع ازدواج در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله يا بعد از رحلت آن بزرگوار نسخ شده است يا به جواز اوليه خود باقى است؟
براى مثال ابن حزم اندلسى كه از فقهاى مشهور اهل سنّت است در موسوعه فقهى خويش به نام المحلّى قبول مىكند كه متعه در آغاز اسلام رواج داشته و مشروع بوده است، اما مانند بقيه فقهاى اهل سنّت آن را منسوخ مىداند.[۱۰]
مرحوم محقّق ثانى نيز مىگويد: «أجمع اهل الإسلام قاطبة على أن النكاح المنقطع، و هو نكاح المتعة كان مشروعاً فى صدر الإسلام و اتفق اهل البيت عليهالسلام على بقاء شرعيته...» [۱۱]؛ «پيروان آيين اسلام تماماً اجماع دارند كه نكاح منقطع (متعه) در صدر اسلام مشروع بوده است و اهلبيت عليهم السلام نيز بر بقاء جواز آن، اتّفاق دارند...».
بنابراين مشروعيت ازدواج موقت مورد اجماع همه علماى اسلام است و حتى بالاتر از اجماع، مىتوان ادعاى ضرورت كرد «چرا كه در شيعه ضرورت مذهب و در عامه ضرورت فقه است» .[۱۲]
به عبارت ديگر با مراجعه و تتبع در فتاواى علماى اسلام، براى انسان يقين و اطمينان لازم حاصل مىشود كه در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه وآله، متعه مباح بوده است.
آیات و روایات جواز متعه
علاوه بر اجماع و ضرورت دين، انديشهورزان اسلامى، بر جواز (متعه) به آيات و روايات متواترى استناد جستهاند كه به اختصار به نمونههايى از آنها اشاره مىگردد:
1. آيات
ازدواج موقت نوعى از نكاح است و مشمول آيات مطلق نكاح مىشود، مانند آيه شريفه: «وَ أُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً» ؛[۱۳] «براى شما حلال است كه [زنان ديگر را] به وسيله اموال خود طلب كنيد - در صورتى كه پاكدامن باشيد و زناكار نباشيد - و زنانى را كه متعه كرده ايد، مَهرشان را به عنوان فريضه اى به آنان بدهيد».
با مراجعه به كلمات اصحاب مى بينيم كه (استمتاع)، حقيقت شرعيه براى نكاح موقت است و روايات فراوانى در صحاح اهل سنّت و غير آن وجود دارد كه متعه را به عنوان عقد موقت دانسته، و اين آيه را در مورد نكاح موقت مىدانند: «اخرج الإمام أحمد باسناد رجاله كلهم ثقات عن عنوان بن حصين قال: نزلت آية المتعة فى كتاب الله و عملنا بها مع رسول الله صلى الله عليه وآله فلم تنزل آية ننسخها و لم ينه عنها النبى صلى الله عليه وآله حتى مات» [۱۴]؛ «اين روايت در كتاب مسند احمد كه از كتب معتبر عامه است آمده و با صراحت آيه را در مورد متعه مىداند و ضمناً معتقد است كه نسخ و نهى نشده است و اين حكم تا رحلت رسول گرامى اسلام صلى الله عليه وآله، باقى بود و ما به آن عمل مى كرديم».
بنابراين مراد از استمتاع، بيان عقد موقت است، هر چند كه برخى از اهل سنّت اصرار دارند كه معناى لغوى آن، يعنى بهرهگيرى و تلذّذ مراد است ولى اينگونه استفاده؛ اولاً، با ظاهر آيه در تعارض است، زيرا لزوم مهر در ازدواج دائم به مجرد عقد است و نيازى به تمتع و تلذّذ ندارد. اما در اين آيه پرداخت مهريه را مشروط به استمتاع و بهرهورى جنسى كرده است، پس مقصود عقد ازدواج دائم نيست.
و ثانياً با فهم بزرگان اصحاب و تابعين و بالاتر از همه، اهلبيت عليهم السلام به عنوان مفسّران اصلى قرآن، در تنافى است. چنانچه يكى از مفسّران در اين زمينه مىگويد: بزرگان اصحاب و تابعين مانند ابن عباس مفسّر معروف اسلام، ابى بن كعب، جابربن عبدالله، عمران حصين، سعيدبن جبير، مجاهد، قتاده، سدى و گروه زيادى از مفسران اهل تسنن و تمام مفسّران اهلبيت عليهم السلام تماماً از آيه فوق، حكم ازدواج موقت را فهميدهاند، تا آنجا كه فخر رازى با تمام شهرتى كه در روحيه شكاك بودن دارد و به امام المشكّكين معروف است بعد از بحث مشروحى، درباره آيه مىگويد: «ما بحث نداريم كه از آيه فوق حكم جواز متعه استفاده مىشود، بلكه ما مى گوييم حكم مزبور بعد از مدتى نسخ شده است». [۱۵]
و از همين رو، ابن عباس، ابى بن كعب، سعيدبن جبير، و سدير آيه را چنين قرائت مىكردند: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً» كه به عنوان تفسير آيه «إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى» تا وقت محدودى را اضافه مىكردند تا روشن كنند كه مقصود آيه، ازدواج موقت است نه دايم. [۱۶]
بنابراين جاى هيچگونه شبهه باقى نمىماند كه (آيه 24 سوره نساء) درباره ازدواج موقت است زيرا تعبير استمتاع صريح در متعه است. و در فرهنگ قرآنى ازدواج دايم با تعبير نكاح يادشده است. لذا در قرائت عبدالله بن مسعود و ابى بن كعب (اين دو صحابى بزرگ) و...، به عنوان تفسير، عبارت «إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى» اضافه شده است تا هيچ ابهامى باقى نماند كه مقصود آيه، ازدواج موقت است.
2. روايات
در خصوص جواز ازدواج موقت، روايات معتبره و متواتر فراوانى داريم [۱۷] كه هم در كتب شيعه و هم در معاجم حديثى اهل سنّت وارد شده است، و در اينجا تنها به ذكر چند حديث كه هم دلالت بر جواز ازدواج موقت دارد و هم آيه متعه را مورد تفسير قرار مىدهد، بسنده مىكنيم:
- الف. از امام باقر عليه السلام نقل شده كه در پاسخ شخصى به نام عبدالله بن عمير ليثى در مورد متعه فرمود: «احلها الله فى كتابه و على لسان نبيه فهى حلال الى يوم القيامة» [۱۸]؛ «خداوند آن را در قرآن و بر زبان پيامبرش حلال كرده است و آن تا روز قيامت حلال مىباشد».
- ب. از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «المتعة نزل بها القرآن و جرت بها السنة من رسول الله صلى الله عليه وآله» [۱۹]؛ «حكم متعه در قرآن نازل شده و سنت پيامبر صلى الله عليه وآله بر طبق آن جارى گرديده است».
- ج. رواياتى كه با صراحت تمام دلالت دارند كه ازدواج موقت در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله و زمان ابوبكر و مقدارى از زمان عمر معمول و متعارف بوده است:
1. مسلم از طريق عبدالرزاق از ابن جريح از عطا از جابربن عبدالله انصارى نقل مىكند كه براى بجاآوردن عمره به مكه آمد. نزد او رفتيم و مردم سؤلات چندى پرسيدند. سپس از متعه سؤل كردند. جابر گفت: «آرى، ما در زمان پيامبر و ابوبكر و عمر به ازدواج موقت دست مىزديم». نيز از ابن جريح نقل مى كند كه: «ابو زبير به من گفت: از جابربن عبدالله شنيدم كه مى گفت: ما در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله و ابوبكر، با اندك اجرتى زنان را به ازدواج موقت در مىآورديم تا اينكه عمر به خاطر ماجراى عمربن حريث آن را منع كرد». [۲۰]
2. قال الرضا عليه السلام: «احل رسول الله صلى الله عليه وآله المتعة و لم يحرمها حتى قبض» [۲۱]؛ «پيامبر صلى الله عليه وآله ازدواج موقت را حلال دانسته و تا زنده بود آن را حرام نكرد».
3. عبدالله بن عطا مكى از امام باقر عليه السلام راجع به تفسير آيه قرآن «و إذ أسر النبى» [۲۲] سؤل كرد، حضرت فرمود:
«فقال: ان رسول الله صلى الله عليه وآله تزوج بالحرة متعة فاطلع بعض نسائه فاتهمته بالفاحشة، فقال، انه لى حلال، انه نكاح بأجل...»[۲۳] ؛ «اين آيه در اين مورد نازل شده است كه رسول گرامى صلى الله عليه وآله با زن آزادهاى ازدواج موقت نمود، برخى از همسران حضرت وقتى با خبر شدند نسبت ناروا به ايشان دادند، پيامبر صلى الله عليه وآله فرمود: ازدواج موقت خود يك نوع نكاح است كه بر من حلال مىباشد».
4. ابن بابويه روايت كرده است: «ان علياً نكح امرأة بالكوفه من بنى نهشل متعة» [۲۴] «على عليه السلام در كوفه با زنى از طايفه بنى نشهل ازدواج موقت نمود».
5. ابن اسحاق از زهرى از سالم نقل مىكند كه گفت: «با عبدالله بن عمر در مسجد نشسته بوديم كه مردى از اهل شام نزد او آمد و از تمتّع پرسيد، عبدالله گفت: كارى نيكوست. گفت پدرت از آن منع مىكرد. گفت واى بر تو! اگر پدرم از آن نهى كرده، پيامبر آن را انجام داده و به انجام آن هم فرمان داده است؛ اكنون من به سخن پدرم گوش فرا دهم يا فرمان پيامبر را اطاعت نمايم؟! از نزد من برخيز» .[۲۵]
بنابراين اصل مشروع بودن ازدواج موقت در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله قطعى است، كه بر اين امر، هم آيه داريم و هم روايات و هم سنّت پيامبر صلى الله عليه وآله و ائمه عليه السلام و اصحاب و تابعين، كه در كتب شيعه و اهل سنّت موجود است. و هيچگونه دليل قابل اعتمادى درباره تحريم ازدواج موقت، جز نهى عمر از سوى اهل سنّت در دست نيست. و بديهى است كه هيچكس جز پيامبر حق نسخ احكام را ندارد و تنها اوست كه مىتواند به فرمان خداوند، پاره اى از احكام را نسخ كند، و بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه وآله باب نسخ به كلى مسدود شده است.
حرمت ازدواج موقت
اما احاديث نهى نبوى كه مورد استناد قول به حرمت ازدواج موقت قرار گرفته و برخى در صحيح مسلم آمده و اهل سنت از آن به عنوان روايات معتبره ياد مىكنند، عبارتند از احاديثى كه از سه نفر از صحابه نقل شده است و ابن رشد اندلسى ادعاى تواتر آنها را دارد.[۲۶]
- 1. «حدثنا مالك بن اسمعيل حدثنا ابن عيينة انه سمع الزهرى يقول أخبرنى الحسن بن محمد بن على واخوه عبد الله عن أبيهما ان عليا رضى الله عنه قال لابن عباس «ان النبى صلى الله عليه وآله نهى عن المتعة...» .[۲۷]
- 2. سلمة بن عمرو بن أكوع «رخص رسول اللّه صلى الله عليه وآله عام اوطاس فى المتعه ثلاثا ثم نهى عنها» .[۲۸]
- 3. سبرة بن جهنى: «عن الربيع بن سبرة عن ابيه ان النبى صلى الله عليه وآله: نهى عن نكاح المتعة» .[۲۹]
اما روايت نقل شده از اميرالمؤمنين على عليه السلام قطعاً جعلى است. زيرا به گونه متواتر و به طُرُق صحيح از ايشان روايت شده كه شديداً با منع عمر مخالف بودند و آن را مايه فزونى فحشاء مىدانستند.
روايتى كه شيعه و سنى از على عليه السلام نقل كرده اند: «لو لا ما فعل عمربنالخطاب فى المتعة ما زنى الا شقى الاّ شفى» [۳۰]؛ «اگر عمر از متعه نهى نكرده بود جز انسانهاى شقاوتمند [يا اندكى از مردم] كسى زنا نمىكرد».
روايت از سلمه نيز كاملاً بىاساس است و نسبت دادن چنين حديثى به سلمه، افترايى به يك صحابى جليل القدر بيش نيست. و اين در حالى است كه رواياتى مبنى بر جواز متعه از ايشان نقل شده است.[۳۱]
اما روايت سبره جهنى، راوى از وى كسى جز فرزندش «ربيع» نيست و «ربيع» مورد اعتماد اصحاب صحاح نبوده است.
آنچه مسلّم و قطعى است اين است كه عمر مانع استمرار جواز متعه در اسلام شد و اين عملى حلال بود تا اينكه خليفه بىآنكه از پيش دليل بر نسخ يا تحريم متعه رسيده باشد از متعه منع كرد، اين جمله «متعتان كانتا على عهد رسول الله و أنا محرمهما، و معاقب عليهما: متعة النساء و متعة الحج»[۳۲] ؛ «دو متعه در زمان پيامبر حلال بود و من آنها را تحريم مى كنم، و هركس انجام دهد كيفر خواهم نمود، يكى متعه زنان و ديگرى متعه حج».
اين سخن كه ظاهرش به قول ابن ابى الحديد بسيار ناشايست است، توجيهى دارد كه فقهاء در آن اختلاف كرده و هركدام فلسفه خاصى را ذكر كردهاند:
- 1. فخر رازى در اين زمينه مىگويد: «از ظاهر كلام عمر كه مىگويد من از آنها نهى مىكنم چنين به دست مىآيد كه اين دو مشروعيت داشتند
و نسخ هم نشده بودند تا اينكه عمر آنها را نسخ كرد و چيزى كه پيامبر آن را نسخ نكرده باشد تا ابد نسخ نخواهد شد»
آنگاه سخن خليفه را اينگونه توجيه مىكند: «منظور عمر اين است كه من از آن منع مىكنم چون بر من ثابت شده است كه پيامبر آنها را نسخ كرده است». [۳۳]
واقعاً نمىدانيم فخر رازى منظور عمر را از كجا فهميده است در حالى كه ظاهر كلام عمر، عدم نسخ متعه در زمان پيامبر است.
- 2. قسطلانى در شرح خود بر كتاب بخارى، توجيهى بسيار عجيب دارد، مىگويد: «نهى عمر مستند به نهى پيامبر است كه بر ديگر اصحاب پوشيده مانده بود و عمر آن را براى ايشان بيان كرد؛ لذا آنان ساكت ماندند يا با او موافقت كردند».[۳۴]
اين توجيه نيز جز كلّىگويى و تفسير بدون دليل نيست. زيرا چگونه ممكن است راويانى مانند على عليه السلام و جابر و ابن مسعود و... كه پيوسته ملازم پيامبر صلى الله عليه وآله بودند و از بزرگ و كوچك احكام كاملاً اطلاع داشتند، از نهى پيامبر بىخبر بمانند ولى فقط جناب خليفه از آن آگاهى يابد؟!
از اين عجيبتر سخن قوشجى در شرح تجريد الاعتقاد خواجه نصير طوسى است. او مىگويد: «عمر بر روى منبر رفت و گفت: اى مردم! سه چيز در زمان رسول خدا صلى الله عليه وآله حلال بود ولى من از آنها نهى كرده و تحريم مىكنم و هر كس انجام دهد كيفرش خواهم داد؛ متعه زنان، متعه حج و گفتن حىّ على خيرالعمل». سپس مىگويد: «اين حديث موجب طعن بر عمر نيست؛ زيرا مخالفت ورزيدن مجتهدى با مجتهد ديگر در مسايل اجتهادى بدعت (پديده نويى) نيست». [۳۵]
«جاى شگفتى است كه مرد دانشمندى چون قوشجى چگونه خود را به نادانى مىزند و صاحب رسالت را كه جز با وحى سخن نمىگويد، با فردى از امت همتا مىگيرد؟! آن هم فردى مانند عمر كه بارها و بارها به طور صريح اعلام داشته كه همه مردم از او داناترند». [۳۶]
بنابراين صراحت كلام عمر جايى براى توجيه و بحث باقى نمىگذارد، كه تحريم متعه نه از جانب رسول الله صلى الله عليه وآله بلكه از طرف خود عمر صورت گرفته است در اين صورت آيا اين نوع تحريم، اجتهاد به رأى، مقابله با نص و تجاوز به حريم شرع نيست؟ آيا كار مجتهد، مفتى، قاضى و حاكم، تفسير قانون و تبيين آن است يا تحريم و تجاوز و دستدرازى به حريم آن؟ كه در فرض اخير معناى شريعت و فلسفه قانونگذارى چه مىشود؟ در حالى كه خود خليفه دوم، رأىگرايان و كسانى كه در مقابل نصوص دست به تفسير مىزدند را توبيخ كرده و مىگفت: «از اهل رأى دورى كنيد كه آنان دشمن سنّت هستند و چون نتوانستهاند احاديث را فراگيرند رأىگرى پيشه كردند و گمراه شدند و مردم را نيز گمراه كردند». [۳۷]
حال چگونه است كه خليفه با اين صراحت مىگويد كه متعه در زمان پيامبر صلى الله عليه وآله وجود داشته است و من تحريم مىكنم؟ اين پرسشى است كه پاسخ آن را نمىتوان يافت و آيا بهتر نيست كه به جاى اين همه توجيهات بىاساس، شجاعانه و به دور از تعصبات مذهبى، به روش فرزند خليفه عمل كرده و خود را از اين همه فراز و فرودها برهانيم و سنت پيامبر صلى الله عليه وآله را يك بار ديگر احيا نموده و پيرو پيامبر باشيم؟
چنانچه در سنن ترمزى آمده است كه: «مردى از اهل شام درباره متعه از فرزند عمر سؤل كرد و او گفت: «حلال است». شامى گفت: «پدرت آن را تحريم كرده است». پسر عمر گفت: «پدرم تحريم كرده لكن پيامبر صلى الله عليه وآله آن را تجويز نموده است و من نمىتوانم سنّت پيامبر صلى الله عليه وآله را رها كنم و پيرو پدرم باشم». [۳۸]
نتیجهگیری
جواز ازدواج موقت بر قوت خود باقى است، نه تحريم شده است و نه منسوخ و نه تعارض و تهافت با آيات دارد و نه با روايات، جز اينكه خليفه ثانى به نظر خودش اقدام به منع نمود هرچند اهل سنّت تلاش كردهاند منع متعه را به نسخ از جانب پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله نشان دهند و عمر را فقط بازگو كننده معرفى نمايند، ولى همانطور كه گذشت اين تلاشها بىفايده است، زيرا صراحت كلام عمر جلوى هرگونه توجيهات را مىبندد، زيرا گفتار وى صراحت تام دارد كه: «من آن را منع مىكنم» . البته شكى نيست كه اقدام خليفه يك حكم شخصى است و چنانچه بتوان راهى بر مشروعيت و صحت اين اقدام يافت، بايد گفت اين اقدام براساس مصالح و به طور موقت بود نه شرعى و قابل دوام. همانند منع از متعه الحج، اما جاى تعجب اينجا است كه فقهاى اهل سنّت حكم دوم را نپذيرفتند، و حكم اول را هم همچنان ادامه مىدهند، در حالى كه فرزند خليفه و بسيارى از بزرگان صحابه و تابعان، به نهى او توجه نكرده، و با شهامت از سنت پيامبر صلى الله عليه وآله پيروى مىكردند.
اين توجيه كه نهى عمر از متعه حكم حكومتى است و براساس مصالح جامعه آن روز صورت گرفته است، توجيه معقول و قانعكننده نيست، زيرا؛ اولاً، از كجا معلوم است كه عمر مصلحت واقعى جامعه آن روز را درك كرده باشد چه اينكه شناخت مصلحت آگاهىهاى وسيع و عميق، هوشيارى و زيركى فراوان نياز دارد به فرض كه عمر مصلحت واقعى آن دوره را در زمينه تحريم متعه به خوبى تشخيص داده باشد، اين حكم موقتى بوده و بعد از انقضاى زمان مصلحت بايد به حالت اول برمىگشت همانگونه كه در مورد متعه در حج اينگونه شد، لذا ضرورتى ندارد كه فقهاى اهل سنّت بر تحريم عمر اصرار ورزند با اينكه مىدانند مصلحت جامعه امروزى تقاضاى مشروعيت آن را دارد.
پانویس
ویکی جنسیت
- ↑ . تحريرالوسيله، ج2، ص223.
- ↑ . منهاج الصالحين، سيد ابوالقاسم خويى، ج 2، ص 302 و 303.
- ↑ . مائده 5، آيه 87.
- ↑ . صحيح مسلم، مسلم النيسابورى، مجلدات8، ج 4، ص130، دارالفكر، بيروت.
- ↑ . نساء 4، آيه 24.
- ↑ . وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، مجلدات30، ج21، باب5، ح2.
- ↑ . همان، باب 5، ح 1.
- ↑ . براى آگاهى بيشتر ر.ك: همان، باب 5.
- ↑ . ر.ك: جزوه درس خارج فقه، ناصر مكارم شيرازى، 14/7/1382.
- ↑ . المحلّى، ابن حزم اندلسى، ج9، ص519، مكتب التجارى، بيروت.
- ↑ . جامع المقاصد، محقق ثانى، ج13، ص7.
- ↑ . جزوه درس خارج فقه، ناصر مكارم شيرازى، 25/6/82.
- ↑ . نساء 4، آيه 24.
- ↑ . مسند احمد، مجلدات6، ج4، ص436، دار صادر، بيروت.
- ↑ . تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازى، ج3، ص336، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1361.
- ↑ . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، ص531، جامعة الرضوية، مشهد، 1418ه. ق.
- ↑ . ر.ك: وسائل الشيعة، حر عاملى، ج21، مؤسسه آلالبيت، بيروت، 1413.
- ↑ . همان، ج21، ح4، ص6.
- ↑ . همان، ج21، ح5، ص6.
- ↑ . صحيح مسلم، ج4، ص131.
- ↑ . وسائلالشيعة، حر عاملى، ج21، ص8.
- ↑ . تحريم 66، آيه 3.
- ↑ . وسائل الشيعة، حر عاملى، ج21، ح22، ص10.
- ↑ . همان، ج21، ح23، ص10.
- ↑ . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، بحث متعه، به نقل از الجامع الاحكام القرآن، ج2، ص388.
- ↑ . بداية المجتهد، ابن رشد اندلسى، مجلدات2، ج2، ص47، دارالفكر، 1415.
- ↑ . صحيح البخارى، محمدبن اسماعيل البخارى، مجلدات8، ج 6، صص 129و230، دارالفكر، بيروت، 1401.
- ↑ . نقض الوشيعه، السيد محسن الامين، ص 372 ـ 377.
- ↑ . صحيح مسلم، مسلم النيسابورى، مجلدات8، ج4، ص133، دارالفكر، بيروت.
- ↑ . شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، مجلدات20، ج20، ص25، دارالإحياءالكتبالعربية.
- ↑ . صحيح بخارى، محمد بن اسماعيل البخارى، ج 3، ص 345، ح 4795.
- ↑ . شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد، مجلدات20، ج1، ص182، داراحياء الكتب العربية.
- ↑ . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، بحث متعه، به نقل از التفسير الكبير، ج10، صص54-53.
- ↑ . همان، ج1، بحث متعه، به نقل از: ارشادالسارى بشرح البخارى، قسطلانى، ج11، ص77.
- ↑ . التفسير و المفسرون، محمدهادى معرفت، ج1، بحث متعه، به نقل از شرح تجريد، آخر مباحث امامت.
- ↑ . همان.
- ↑ . روضة الناظر و جنة المناظر، ابن قدامه مقدسى، ص154، بيروت.
- ↑ . سنن ترمزى، كتابالحج، باب ما جاء مىالمتمتع ؛ مسند احمد، ج4، ص436.