ازدواج موقت

ازدواج موقت، ازدواج شرعی در موارد خاص با مدت معیّن و تعهدات کمتر از ازدواج دائم.

ازدواج موقت

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ازدواج موقت یا متعه در فقه شیعه و قانون مدنی ایران نهاد قانونی و شرعی است که بهصورت عقدی با مدت و مهر معین میان زن و مرد برقرار می‌شود و برخلاف ازدواج دائم پس از اتمام مدت خودبه‌خود و بدون نیاز به طلاق منقضی می‌شود. در ازدواج موقت، زن حق نفقه و ارث ندارد؛ مگر آنکه این موارد در ضمن عقد شرط شود. ارکان اصلی آن صیغه، مدت، مَهر و شرایط صحت بلوغ، عقل و رضایت است. این ازدواج برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی و جلوگیری از روابط نامشروع در اضطرار است؛ اما چالش‌هایی مانند بی‌ثباتی عاطفی و دشواری ثبت رسمی دارد. قوانین ایران آن را به رسمیت شناخته، ولی ثبت آن همیشه الزامی نیست.

مفهوم‌شناسی

ازدواج موقت که در زبان فارسی به صیغه نیز معروف است، نوعی ازدواج است که در آن عقد ازدواج برای مدت معین و محدود با مهریه‌ای معلوم، بین زن و مرد بسته می‌شود. عقد موقت، یکی از عقود شرعی در فقه امامیه و قانونی در قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند، با تعیین مدت مشخص و مهریه معین برقرار می‌شود. در متون فقهی و روایی واژه‌های «متعة»، «نکاح متعه»، «متعه زنان» و «نکاح منقطع» معادل ازدواج موقت به‌کار رفته است. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگی‌های منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بی‌بهره‌اند.

تعیین مدت، در ازدواج موقت بر اساس توافق دو طرف ازدواج صورت می‌گیرد و با پایان مدت، رابطه زوجیت خودبه‌خود منقضی می‌شود. متعه یعنی تمتع، درحالی‌که هدف از ازدواج، تشکیل خانواده است. ازدواج موقت، در چارچوب آموزه‌های اسلام دارای شرایط روشنی است که آن را به‌عنوان گونه‌ای از ازدواج، رسمیت می‌بخشد و کاملاً متفاوت از جایگزین‌های ازدواج مانند هم‌خانگی یا همباشی است.

پیشینه

براساس مطالعات جامعه‌شناختی و تاریخی، ازدواج موقت یا اشکال مشابهی از همسری موقت، پیش از اسلام در برخی فرهنگ‌های عربی و حتی ایران باستان وجود داشته است و اسلام با اعمال مقررات جدید، آن را ضابطه‌مند کرد. مطالعات تاریخی نشان می‌دهد که ازدواج موقت در طول زمان، چهار دوره مشخص را پشت سر گذاشته است:

• آغاز تشریع در عصر رسول: ازدواج موقت در زمان پیامبر اسلام مشروع و رایج بود. صحابه و عموم مسلمانان در زمان پیامبر و خلافت ابوبکر آن را انجام می‌دادند و احکامش نزد همگان پذیرفته شده بود.
• خلافت خلیفه دوم: بر اساس منابع تاریخی، عمر بن خطاب ازدواج موقت را نه به‌دلیل نسخ آیه قرآنی، بلکه با تکیه بر ملاحظات اجتماعی و حکومتی ممنوع اعلام کرد و برای کسانی که مرتکب آن می‌شدند، مجازات سنگینی تعیین کرد.
• استمرار در فقه امامیه و کمرنگ شدن میان اهل‌سنت: شیعیان مبنی بر اجماع فقهای امامیه همواره ازدواج موقت را مشروع و از احکام مسلّم اسلامی و تحریم آن را بدعت می‌دانستند.
• دوران معاصر در ایران: با گسترش مذهب شیعه در ایران، ازدواج موقت جایگاه شرعی و حقوقی خود را حفظ کرد و از دوره صفویه به بعد بار دیگر رسمیت یافت؛ جایگاهی که در قانون مدنی معاصر نیز تثبیت شده است.

در فقه اسلامی

ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛ اما اهل سنت، زیدیه، اسماعیلیه و اباضیه آن را جایز نمی‌دانند و به تحریم یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر استناد می‌کنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانسته‌اند. امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیهٔ ۲۴ نساءو روایات متواتر، استناد می‌کنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفته‌اند.

روایات ائمهٔ شیعه در مورد حلیت و حتی استحباب متعه از یک‌سو و منع از انجام آن در برخی روایات، از سوی فقهای شیعه این گونه تفسیر شده است که اصل ازدواج موقت، در موارد خاص و ضرورت‌هایی چون مسافرت، عدم توانایی بر ازدواج دایم و مانند آن مباح شده است و در مواردی که مانع از انجام وظایف نسبت به‌همسر دایمی شود، منع شده است. برخی از فقهای امامیه حتی بر این اعتقاد هستند که حکم به حلیت ازدواج موقت از احکام ثانویه است و تنها برای موارد ضروری مشروعیت یافته است و خواستهٔ اصلی شارع مقدس ازدواج دایم است.

ارکان و شروط صحت

ازدواج موقت چهار رکن دارد: صیغه، زوجین، مهر و تعیین مدت:

• صیغه: ازدواج موقت همانند عقد دائم با ایجاب و قبول صحیح منعقد می‌شود.
• زوجین: مرد مسلمان می‌تواند با زن مسلمان و اهل کتاب ازدواج کند؛ ولی زن مسلمان با غیرکتابی نمی‌تواند. احکام نکاح دائم (مانند منع جمع بین دو خواهر) در آن جاری است. ازدواج با زن مؤمن و عفیف مستحب است.
• مهر: تعیین آن شرط صحت عقد بوده، و مهریه باید مالیت داشته و مشخص باشد. زن در زمان انعقاد عقد مالک مهر می‌شود؛ اما استقرار آن به دخول و تمکین وابسته است. درصورت بخشش مدت پیش از دخول، زن تنها نصف مهر را مالک می‌شود. نشوز زن موجب کسر مهر به همان میزان است.
• مدت: در ازدواج موقت باید معیّن و بدون ابهام باشد. اگر مدت عقد ذکر نشود عقد باطل است، و اگر محدود نباشد عقد دائم محسوب می‌شود.

شرایط عمومی صحت ازدواج موقت، عبارت است از:

• بلوغ،عقل، اختیار و قصد انشاء: زوجین باید بالغ، عاقل و مختار باشند و حتماً قصد انعقاد عقد داشته باشند.
• نبودن موانع نکاح: محرمیت نسبی یا سببی، زن شوهردار و زنی که در عده است، از موانع قانونی برای انعقاد ازدواج موقت محسوب می‌شوند.
• رضایت و عدم اکراه و اجبار: در ازدواج موقت، رضایت کامل و اراده طرفین الزامی است.
• اذن ولی برای دختر باکره: اکثر فقهای معاصر معتقدند اذن ولی برای دختر باکره در ازدواج موقت الزامی است.

شرایط اختصاصی صحت ازدواج موقت نیز عبارت است از:

• مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است.
• مهریه: در ازدواج موقت، تعیین مهریه به‌صورت مشخص و معین ضروری است و در صورت عدم تعیین، عقد باطل می‌شود. برخلاف عقد دائم، ابهام در مَهر نیز موجب بطلان عقد موقت است.

فلسفه ازدواج موقت

اسلام پیشنهاد می‌دهد که برای برداشت فساد از جامعه کسانی که توان و شرایط ازدواج دائم را ندارند، ازدواج موقت انجام بدهند. ازدواج موقت، بر اساس احکام دینی و به صورتی کاملاً قانونمند، انجام می‌شود و حق و حقوق افراد به ویژه زنان، حفظ می‌شود. ازدواج موقت، به معنی ولنگاری جنسی نیست و زن نمی‌تواند خود را بدون ضابطه هر روز در اختیار مردی دیگر قرار دهد، بلکه باید احکام عده را رعایت نماید؛ بنابراین پیامدهای منفی و زشتی‌هایی زنا در آن نیست. نکبت گناه را ندارد، انسان تحقیر هوای نفس نشده و اگر فرزند متولد شود؛ حلال‌زاده و نفقه بر پدرش واجب است. ازدواج موقت در جلوگیری از فساد و فحشا مؤثر است و لذا ائمه افراد دارای شرایط را به آن تشویق و مردان متأهل را از آن نهی می‌کردند.

تأسیس ازدواج موقت در فقه اسلامی بر اساس طهارت فکری، عفت و پاکی نفس و نسل، پایه‌گذاری شده و ارضای نیازهای انسانی با پرهیز از آلودگی و رفتن به‌سوی پاکی در نظر گرفته شده است. سفارش‌ها و تأییدات بسیاری از سوی پیشوایان مذهب شیعه وجود دارد که با تأکید بر مشروعیت این گونه از ازدواج، افراد را به بهره‌گیری از آن در هنگام ضرورت، ترغیب کرده‌اند. برای افرادی که امکان تشکیل خانواده و ازدواج دایم وجود ندارد یا در مسافرت‌های طولانی به سر می‌برند، رهایی از فشارهای جنسی با ازدواج موقت ممکن می‌شود. کسانی که به هر دلیلی از توانایی ازدواج دایم برخوردار نیستند یا در موقعیتی قرار گرفته است که نیازمند رابطهٔ مشروع و قانونی با جنس مخالف است، این فرصت در چارچوب ازدواج موقت شکل می‌گیرد. با ازدواج موقت، بخشی از نیازهای اقتصادی زنان برآورده می‌شود. زنانی که توانایی تأمین نیازهای مالی خود را ندارند با ازدواج مشروع مدت‌دار، می‌توانند این مشکل را حل کنند.

مسائل حقوقی

ازدواج موقت در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده و در موادی دربارهٔ تعیین مدت،تعیین مهریه، انحلال عقد،نفقه،عده، اجازه ولی برای دختر باکره، ارث، حقوق فرزندان، موارد الزام به ثبتو شرایط بطلان آن سخن گفته است.

آثار حقوقی ازدواج موقت

• ارث: در عقد موقت، زن و مرد فقط از طریق وصیت می‌توانند برای یکدیگر ارث بگذارند.
• نفقه: زن در متعه حق نفقه ندارد مگر با توافق،یا درصورت بارداری.
• فرزندان: فرزندان حاصل از ازدواج موقت، تمام حقوق فرزندان عقد دائم را دارند؛ و ثبت ازدواج موقت در صورت بارداری الزامی است.
• پایان عقد: در ازدواج موقت طلاق مطرح نیست و این ازدواج با پایان مدت تعیین‌شده یا بخشش مدت توسط مرد پایان می‌یابد. تبدیل ازدواج موقت به دائم یا تمدید آن قبل از پایان مدت یا بخشش آن توسط مرد، صحیح نیست.

تفاوتها و شباهتهای ازدواج موقت با دائم:

• عزل: عزل نزد همسر آزاد و دائم تنها با رضایت او و درمورد همسر موقت یا کنیز بدون اجازهٔ او جایز است.
• نفی ولد: درصورت انکار نسب توسط پدر در ازدواج موقت نیازی به لعان نیست؛و اثبات نسب فرزند به عهدهٔ زن است.
• پایان ازدواج: پایان ازدواج دائم با فوت، فسخیا طلاق است. در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد،و زوجیت از طریق فسخ، فوت و اتمام یا بخشیدن مدت اتفاق می‌افتد.
• عده: عده در ازدواج موقت دو پاکی از حیض و در ازدواج دائم سه پاکی است. در هر دو ازدواج عدهٔ زن باردار و عدهٔ وفات شوهر یکسان است.

در فرهنگ و ملل

در فرهنگ مسلمانان، ازدواج دایم به‌عنوان یک ضرورت انسانی و ارزش‌مدار از جایگاه مثبت و همراه با کارکردهای اساسی مانند تأمین پایدار نیازهای طبیعی همسران، فرزندآوری و مشارکت در تأمین و تربیت نیروی انسانی جامعه و عمل به‌توصیه‌ها و الزامات دینی و فرهنگی، برخوردار است و بر حفظ آن از سوی آحاد جامعه تأکید می‌شود. هر قرارداد دیگر، حتی اگر موقت باشد، اگر در تعارض با نهاد ازدواج دایم قرار بگیرد یا آن را تضعیف کند، لازم است که با مرزبندی‌های مشخص و قانونی، تعدیل و تحدید شود. در همین چارچوب توصیه شده است که خانواده‌ها فرزندان خود را به ازدواج دائم در دورهٔ جوانی، ترغیب کنند و زمینهٔ ازدواج آسان آنها را فراهم سازند و ازدواج موقت در چارچوب شریعت و با توجه به‌مرزبندی‌های قانونی، فقط برای شرایط خاص و اضطراری و به‌عنوان نسخهٔ موقت پاسخ به‌نیازهای جنسی، مورد توجه باشد.

مذهب و فرهنگ قومیتی در تمایل به ازدواج موقت تأثیرگذار است؛ به‌طور مثال، قوم‌های بلوچ و ترکمن نسبت به فارس‌ها تمایل کمتری به این نوع ازدواج دارند.

در ایران

بر اساس پژوهشی که در مورد ازدواج موقت در سه شهر تهران، اصفهان و مشهد انجام شده است، گرایش مردان به ازدواج غیر دایم تا ۶۱ درصد به‌دلیل نیازهای جنسی، تا ۳۱ درصد به‌دلیل نیازهای عاطفی و تا ۸ درصد به‌دلیل نیازهای مادی اعلام شده است. در سوی دیگر، زنان با دغدغه‌ها و نگرانی‌های متفاوت قرار دارند که رفع نیازهای عاطفی و اقتصادی با ۸۱ درصد، مهم‌ترین عامل گرایش آنان به ازدواج موقت دانسته شده است.

ازدواج دائم

از جمله مشترکات ازدواج دائم و موقت عبارتند از:

1. خواستگاری کردن زوجه دائم بر دیگران حرام است در ازدواج موقت هم، همین‌طور است.
2. در ازدواج دائم؛ زنای با زن شوهردار، موجب حرمت ابدی می‌شود. زنای با زوجه موقت دیگری، نیز موجب حرمت ابدی می‌شود.
3. در ازدواج دائم و موقت جمع میان دو خواهر جایز نیست.
4. برای هر دو عقد می‌بایست مهر تعیین شود.
5. هر دو عقد شامل عده زوجه می‌شوند.

از جمله تفاوت‌های ازدواج موقت و دائم عبارتند از:

1. در ازدواج دائم مرد باید عهده‌دار نفقه زن بشود، ولی در ازدواج موقت بستگی به توافق طرفین دارد ممکن است مرد نخواهد یا نتواند متحمل این مخارج بشود یا زن نخواهد از پول مرد استفاده کند.
2. در ازدواج دائم، زن باید مرد را به عنوان رئیس خانواده بپذیرد و نظام سلسله مراتبی در خانواده رعایت شود. زن باید امر مرد را در حدود و مصالح خانواده اطاعت کند، اما در ازدواج موقت بسته قراردادی از میان آنها منعقد می‌گردد.
3. در ازدواج موقت زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی‌برند ولی در ازدواج دائم از یکدیگر ارث می‌برند.
4. در ازدواج دائم هیچ‌کدام از زوجین بدون جلب رضایت دیگری حق ندارد از بچه‌دار شدن جلوگیری کند. ولی در ازدواج موقت جلب رضایت طرف دیگر ضرورت ندارد. در حقیقت این نیز نوعی آزادی دیگر است که به زوجین داده شده است.
5. مهر در هر دو ازدواج لازم است با این تفاوت که در ازدواج موقت عدم ذکر مهر موجب بطلان عقد است. ولی در ازدواج دائم عقد باطل نیست، مهرالمثل تعیین می‌شود.
6. عده زن دائم بعد از طلاق سه طهر است، اما عدّه زن غیر دائم دو نوبت عادت ماهانه یا چهل و پنج روز است.
7. مهم‌ترین تفاوت ازدواج موقت و دائم در مدت دارا بودن ازدواج موقت و لزوم بیان مدت آن در صیغه عقد است.
8. عقد موقت با پایان زمان صیغه عقد به اتمام می‌رسد اما برای پایان عقد دائم می‌بایست طلاق جاری شود.

کارکردها

ایجاد محرمیت

صیغه محرمیّت به معنای ازدواج موقّت با هدف حصول محرمیت است. تزویج دختر یا پسر نابالغ توسط ولیّ به قصد حصول محرمیت است که از آن در باب نکاح سخن گفته‌اند. گاهی هدف از اجرای عقد نکاح موقت، بهره جنسی نیست؛ بلکه صرف ایجاد محرمیّت است. به عنوان مثال، مردی جهت محرم‌شدن با زنی، با دختر او که به‌طور معمول در این‌گونه موارد دختر بچه انتخاب می‌شود با اذن ولیّ دختر، برای مدتی کوتاه مثلاً یک ساعت صیغه ازدواج موقت می‌خواند تا مادر این دختر، مادر زن او به‌شمار رود و برای همیشه به او محرم گردد، یا بین پسر بچه‌ای توسط ولیّ یا با اذن او و زنی برای مدتی کوتاه صیغه خوانده می‌شود تا آن زن، عروس پدر بچه به‌شمار رود و برای همیشه به او محرم گردد. از آن‌جا که محرمیت مادر زن و عروس به صرف عقد ازدواج؛ اعم از دائم و موقت حاصل می‌شود و پس از انحلالِ نکاح نیز به قوت خود باقی است، در دو مورد یاد شده، ازدواج موقت تنها با هدف ایجاد محرمیت صورت می‌گیرد و مقصود اصلی در این‌گونه ازدواج خود ازدواج نیست. بلکه محرمیتی است که به تبع ازدواج حاصل می‌شود؛ از این‌رو، به آن صیغه محرمیّت اطلاق می‌شود. البته در عرف بر ازدواج موقتی که میان دختر و پسر، پیش از ازدواج دائم به منظور آشنایی بیشتر صورت می‌گیرد نیز صیغه محرمیت اطلاق می‌شود که در واقع همان ازدواج موقّت است. در فرهنگ مسلمانان گاهی با استفاده از عقد موقت، روابطی رسمیت می‌یابد که نیازمند وجود محرمیت میان دو نفر است. در این موارد، تکالیف وتعهدات ازدواج با شرط ضمن عقد ساقط می‌شود و تنها کارکردهای تنقیص شدهٔ آن مورد توجه قرار می‌گیرد.

1. محرمیت در دوران نامزادی؛ امروزه بسیاری از خانواده‌های ایرانی برای دختر و پسر در دوران نامزدی، عقد موقت می‌خوانند تا آنها به یکدیگر مَحرَم شوند و آشنایی عروس و داماد و خانواده‌های آنها در چارچوب شرعی، شکل بگیرد.
2. محرمیت دو خانواده؛ در فرهنگ شیعیان، گاهی از طریق عقد موقت کودک، دو خانواده که به‌ضرورت، نیازمند تعامل نزدیک هستند، به یکدیگر محرم می‌شوند تا معاشرت دو خانواده با محدودیت‌های کمتری انجام شود.

نیاز جنسی

اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم می‌داند، و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است. ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.

در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد می‌شوند. تعیین مهریه و مدت، فضای سالم و ضابطه‌مند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکمفرما می‌کند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.

ساماندهی روابط

بر خلاف روابط بیچارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده می‌کند، رعایت عده موجب جلوگیری از همباشی بی‌ضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب قاعده‌مند و حفظ طهارت نسل خواهد شد.

فرزندان متولد از ازدواج موقت مشروع و ملحق به زوجین و دارای تمام حقوق فرزندی هستند.

در ازدواج موقت، زن و مرد می‌توانند دربارهٔ برخی موارد مانند مدت ازدواج و حق نفقه زن با یکدیگر توافق کنند؛ امری که برای افراد با شرایط خاص مفید است.

ازدواج موقت با وضع محدودیت‌های قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری می‌کند و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از انحرافات جنسی کمک می‌کند.

حمایتگری

برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آن‌ها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی می‌آورند؛ لذا می‌تواند پشتوانهٔ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بی‌همسر فراهم کند.

چالش‌ها

بی‌ضابطگی

ثبت ازدواج موقت الزام عمومی ندارد؛ لذا اثبات زوجیت در صورت انکار و خودداری مرد از ثبت دشوار می‌شود. همین امر منجر به مشکلاتی شده است. ازدواج موقت با هدف حفظ کرامت انسان، سلامت اخلاقی و جنسی جامعه و جلوگیری از سوءاستفاده از زن، تنها در شرایط اضطراری مجاز است و رواج بی‌ضابطه آن خطر سوءاستفاده هوسرانان را افزایش می‌دهد.

چالش‌های عاطفی

علی‌رغم اینکه ازدواج موقت در مواردی نیازهای مشروع عاطفی و جنسی را تأمین می‌کند؛ اما بواسطهٔ محدودیت زمان و تعهدات، موجب چالش‌های عاطفی، استرس، افسردگی و احساس انزوا و ناامنی روانی (به‌ویژه در دختران مجرد) می‌شود.

آسیب به خانواده

ازدواج موقت مرد متأهل، حتی اگر با هدف ثواب یا حمایت مالی از زنان انجام شود، می‌تواند موجب کاهش مودت و رحمت در خانواده، سردی روابط زناشویی، کاهش مسئولیت‌پذیری و تعهد خانوادگی، افزایش تعارضات، کاهش جایگاه اجتماعی مرد و ایجاد تنش‌های روانی و عاطفی برای زن و فرزندان شود؛ بنابراین، این نوع ازدواج با حسن معاشرت زوجین در تعارض است. علاوه بر این، عدم الزام به ثبت ازدواج موقت، ممکن است ناعدالتی بین همسران ایجاد کند. فقها با وجود مشروعیت ازدواج موقت، با استناد به احادیثی که تک‌همسری را برتر می‌دانند، استفاده از این حکم شرعی را تنها در شرایط اضطرار واقعی مجاز می‌دانند تا سوءاستفاده رخ ندهد.

مسئولیت‌پذیری

کاهش مسئولیت‌پذیری برخی مردان و محدودیت‌های مالی کمتر در ازدواج موقت، آنها را به پرهیز از ازدواج دائم و گرایش به تنوع‌طلبی سوق می‌دهد. تجربه‌های جنسی متنوع نیز تمایل مردان به تعهد بلندمدت در ازدواج دائم را کاهش می‌دهد. این عوامل همراه با رواج شهوت‌رانی و افزایش سن ازدواج، شکل‌گیری خانواده‌های پایدار را به تأخیر می‌اندازد. در نتیجه، زنانی که تجربه ارتباط جنسی و عاطفی دارند، اغلب با تمایل کمتر مردان برای ازدواج دائم مواجه می‌شوند و شانس آن‌ها برای ازدواج کاهش می‌یابد.

همچنین در سبک زندگی معاصر، به‌ویژه تحت تأثیر فشارهای هنجاری و رسانه‌ها، بدن و زیبایی زنان اهمیت زیادی یافته و جنبه جنسی روابط بیش از پیش کالایی شده است. این نگرش می‌تواند زمینه‌ساز استفاده ابزاری از زنان شود و در بلندمدت، آنان را در سالخوردگی بدون حمایت و سرپرست باقی بگذارد.

دیدگاه‌ها

منتقدان

از دیدگاه موافقان، ازدواج موقت می‌تواند به پیشگیری از انحراف جنسی، کاهش فشار مالی و فراهم شدن فرصت برای شناخت پیش از ازدواج دائم کمک کند. در مقابل، مخالفان بر این باورند که این نوع ازدواج ممکن است موجب تأخیر در ازدواج دائم، تضعیف بنیان خانواده و ترویج فساد جنسی شود. به‌طور کلی سه دیدگاه در مواجهه با ازدواج موقت وجود دارد:

1. متعه مشروعیت نداشته و حرام است، این رویکرد در میان اهل سنت وجود دارد.
2. متعه مشروعیّت دارد، اما ظالمانه و مخالف با حقوق و شخصیت زنان است و معقول نیست. این رویکرد بین متجددان متمایل به فمینیسم رواج دارد.
3. متعه مشروعیت دارد و تشریعش عادلانه است، اما به لحاظ آثار و پیامدهای اجتماعی‌اش در عصر حاضر عملی نیست و در واقع معمول نیست. این دیدگاه در میان برخی شیعیان مطرح است.

منابع

• * «از مرزبندی‌های ازدواج موقت تا برپایی مراکز صیغه‌ای مجاز در جامعه»، شبکهٔ اجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
• «ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۸۷ش.
• «انگیزه‌های زن‌ها و مردها از ازدواج موقت چیست/ مزایا و معایب صیغه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.
• «تحلیل جامعه‌شناسانهٔ مخاطرات ازدواج‌های موقت، سفید و صیغه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «صیغهٔ ازدواج»، ویکی زندگی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مارس ۲۰۲۳م.
• آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۵ق.
• احمد بن عیسی، رأب الصدع، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق.
• الزاوی، احمد، ترتیب القاموس المحیط علی طریقل المصباح المنیر و اساس البلاغه، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۳۹۹ق.
• الهی، محمد علی، حیدری، محمد علی و شکرچی زاده، محسن، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۴۰۰ش.
• امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ ش.
• انیس، ابراهیم؛ خلف احمد، محمد؛ صوالحی، عطیه؛ منتصر، عبدالرحیم؛ فرهنگ المعجم الوسیط، ترجمه: محد بندرریگی، قم، انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۸۶ش.
• بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق.
• بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۳ش.
• بشیری خطیبی، بهنام و دیگران، «بررسی جامعهشناختی نگرش جوانان مجرد به مسئله ازدواج موقت: ارائه یک نظریهٔ مبنایی»، مطالعات جامعهشناختی، ش۴۸، ۱۳۹۹ش.
• بن‌عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
• ترجمان‌زاده، م، فقه و روان‌شناسی خانواده، قم، حوزوی، ۱۳۹۹ش.
• ثمنی، لیلا و دیگران، «امکان‌سنجی ضابطهمندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصه‌های سبکزندگی اسلامی»، پژوهشنامه سبک زندگی، ش۱۷، ۱۴۰۲ش.
• ثمنی، لیلا، برقعی، مریم، سدیدپور، سمانه سادات، «آثار حق زوجه نسبت به منع از عزل در روابط زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ۱۴۰۳ش.
• جصاص، ابوبکر احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دارالسلاسل، ۱۴۲۷ق.
• جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، عمان، وزارة الاوقاف و الشؤون الدینیة، ۱۴۳۸ق.
• جورکویه، علی محمد، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۸۸ش.
• حاجی‌آقا، مرضیه، خیری، مهدی، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، مجلهٔ مطالعات جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۳۰، بهار ۱۳۹۵ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، بی‌تا.
• خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیلة (ترجمه فارسی)، مترجم مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
• خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی ۲۲ و ۲۳)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق.
• دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۶۵ش.
• رمضان نیا سماکوش، لیلا، متعه در نگاه شیعه، مازندران، انتشارات درسا قلم، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
• زمانی مقدم، مسعود، «مطالعهٔ جامعه‌شناختی نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران (از ایران باستان تا پایان قاجاریه)»، فصلنامه علوم اجتماعی، ش۸۲، ۱۳۹۷ش.
• زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
• سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دارالتفسیر، بی‌تا.
• سجادی امین، «اذن ولی در عقد موقت باکره رشیده». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال اول، ش۱، ۱۳۹۷ش.
• سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
• سیاح، احمد، فرهنگ جامع نوین؛ ترجمه المنجد، تهران، انتشارات الفتح، جلد دوم، ۱۳۸۴ش.
• شرف الدین، عبدالحسین، النص و الاجتهاد، بیروت، ابومجتبی، ۱۴۰۴ق.
• شریفی، حسن، ازدواج موقت و چالش‌ها، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ چهارم، ۱۳۹۳ش.
• شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق: سید محمد کلانتر، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۸۶–۱۳۹۸ش.
• شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، سلطان العلماء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق.
• شهید ثانی، زینالدین، مسالک الافهام، قم، بنیاد المعارف اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• شهیدی، مهدی، ارث، تهران، مجد، ۱۳۸۵ش.
• صابونی، محمدعلی، روائع‌البیان تفسیر آیات الاحکام، دمشق، مناهل العرفان، ۱۴۰۰ق.
• صادقی فسایی، سهیلا و دیگران، «مطالعهٔ جامعهشناختی رابطهٔ مدیریت بدن و ارزش سرمایهٔ جنسی در بین زنان»، مطالعات اجتماعی-روانشناختی زنان، ش۳، ۱۳۹۶ش.
• صافی، لطف‌الله، جامع الاحکام، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.
• صالحی، زینب، بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، ۱۴۰۰ش.
• طباطبایی حکیم، محمد سعید، توضیح المسائل، قم، مهر ثامن الائمه (علیه السلام)، ۱۳۹۱ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
• طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
• عاملی، سیدجعفر مرتضی، زواج المتعة، بیروت، المرکز الإسلامی لدراسات، ۱۴۲۳ق.
• عبداللهی، ک، پژوهش‌های روان‌شناسی خانواده. تهران، انتشارات علمی، ۱۳۹۷ش.
• عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• علامه حلی، مختلف الشیعه، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق.
• علی محمدی، طاهر، ازدواج موقت در فقه امامیه، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۸۹ ش.
• فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
• قاسمی، افسانه، «مطالعه کیفی نگرش و ادراکات زنان از بدن با تأکید بر جراحیهای زیبایی»، جامعه‌شناسی کاربردی، ش۴، ۱۳۹۵ش.
• قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۳۰۷ش.
• قرطبی، شمس الدین، تفسیر القرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، ۱۳۸۴ق.
• قریشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب اسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
• قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، محمدفواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
• کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، ۱۳۸۲ش.
• کلانتر، سیدمحمد، «حاشیه»، در کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی، قم، داوری، ۱۴۱۰ق.
• گوهررستمی، فریبا، «بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی بر ازدواج موقت دختران جوام شهر رامسر»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ۱۴۰۱ش.
• مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، قم، دایرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
• ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
• مجلسی، محمدباقر، مرآهٔ العقول فی شرح آخبار آل رسول، تهران، دارالکتب اسلامی، ۱۳۶۳ش.
• محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن، قم، بی‌تا.
• محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، ج۱، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۸ش.
• محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
• مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، احمدی جلفایی، حمید، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۳۴ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، چاپ هشتم، ۱۳۷۲ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
• مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، تحقیق ابوالقاسم علیان‌ژادی، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۶ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۴۲۴ق.
• مودی، ملیحه؛ گرایلی، علی؛ «بررسی ازدواج موقت از دیدگاه فقه و حقوق»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی، علوم انسانی، تهران، آذرماه ۱۳۹۵ش.
• موراتا، ساچیکو، متعه، تهران، همدمی، ۱۳۵۸ش.
• موسوی خمینی، سید روح‌الله، توضیح المسائل امام و مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، ۱۳۸۱ش.
• موسوی خوئی، سید حجت، احکام ازدواج موقت و دائم، قم، انتشارات نسیم انتظار، ۱۳۸۳ش.
• موسوی، موسی. الشیعة و التصحیح، تهذیب سعد بن عبدالرحمن حصین، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• میرخانی، عزت‌السادات، «مرزشناسی در ازدواج موقت»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۶ تیر ۱۴۰۲ش.
• نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، محمود قوچانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۶۲ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت- لبنان، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
• نعمان مغربی، محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهل‌بیت رسول‌الله علیه‌وعلیهم افضل‌السلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دارالمعارف، ۱۳۸۳ق.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام‏، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، قم، مرکز پژوهش‌های فارسی الغدیر، ۱۴۲۶ق.
• یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم، العروة الوثقی، بیروت- لبنان، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
• «ازدواج موقت و کرامت زن، پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، دفتر۳۹ (حقوق خانوادگی زن)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.