سنت‌های الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

پژوهشگران حوزه علوم قرآنی، «سنت الهی» را به‌معنای قوانین و روش‌های تغییرناپذیری دانسته‌اند که خداوند  بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایه آنها  اداره می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C?q=%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> به گزارش منابع لغوی، واژۀ «سنت» به‌معنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=%D8%B3%D9%86%D9%91%D8%AA&d= دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> از دیدگاه مفسران، این سنت‌ها لزوماً به‌معنای صدور فعل بی‌واسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان می‌یابند. به باور علامه طباطبایی، سنت‌های الهی ضوابطی هستند که در امت‌های پیشین نیز جاری بوده و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> مصباح یزدی نیز سنت الهی را ضابطۀ انجام فعل الهی و روش‌های تدبیر امور عالم و آدم معرفی می‌کند.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref> به اعتقاد اندیشمندان، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است؛ به این معنا که می‌توان با مطالعۀ سرگذشت پیشینیان و توجه به علل ناکامی‌ها و موفقیت‌های آنان، به قواعد حاکم بر ظهور و سقوط تمدن‌ها دست یافت. این نگاه قرآنی، انسان را به نگرش عمیق در تاریخ و عبرت‌آموزی از آثار برجای‌مانده از اقوام گذشته فرا می‌خواند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref>

پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنت‌های الهی در جوامع انسانی، مبتنی بر اصول هستی‌شناختی و انسان‌شناختی خاصی است که در قرآن کریم به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسان‌ها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمی‌دهد و همه امور در چارچوب قوانین و سنت‌های مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسان‌ها همراه است، اما هرگز از تدبیر و حکمت خداوند خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدف‌مندی آفرینش است. از منظر قرآن، میان رفتار انسان‌ها و پدیده‌های طبیعی رابطه‌ای تکوینی وجود دارد؛ چنان‌که ایمان و تقوای جوامع، زمینه‌ساز گشایش برکات آسمان و زمین می‌شود. پژوهشگران تأکید دارند که سنت‌های الهی از صفات خداوند نشأت می‌گیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنان‌که خداوند به صفت رحمانیت خود شفا می‌بخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه می‌گیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> به باور علامه طباطبایی، نسبت دادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت می‌گیرد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.</ref>

پژوهشگران علوم انسانی با الهام از متون دینی، سنت‌های حاکم بر زندگی بشر را به دو دسته کلی تقسیم می‌کنند؛ سنت‌های تغییرناپذیر که ریشه در ساختار ثابت آفرینش دارند و سنت‌های وابسته به رفتار و انتخاب‌های انسان‌ها که با تغییر شرایط و منش اجتماعی دگرگون می‌شوند:

از دیدگاه پژوهشگران، یکی از پرسش‌های اساسی درباره سنت‌های الهی، نسبت آنها با اختیار و اراده انسان است. به باور آنان، سنت‌های الهی هرگز به معنای جبر و سلب اختیار نیستند، بلکه بر اساس نظام علیت و اختیار انسان طراحی شده‌اند. در قرآن کریم به این حقیقت اشاره شده که خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند. مفسران این آیه را به‌روشنی نشان‌دهنده آن می‌دانند که سنت‌های الهی در گرو رفتار و انتخاب انسان‌هاست.

== مصادیق عینی سنت‌های الهی در تاریخ و جامعه معاصر ==

وقایع اخیر بین‌المللی و آشکار شدن چهره واقعی قدرت‌های غربی در جنایات غزه، از دیدگاه صاحب‌نظران اسلامی در چارچوب سنت رسوایی باطل قابل ارزیابی است. به باور آنان، این پدیده نشان می‌دهد که باطل با وجود برخورداری از امکانات رسانه‌ای گسترده، در نهایت دچار انزوا و رسوایی در افکار عمومی جهان می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>

به باور صاحب‌نظران اسلامی، پیروزی ایران در دفاع ۱۲ روزه بر اساس سنت نصرت الهی محقق شده است. از منظر آنان، این دفاع که آبرویی برای ایران و کشورهای اسلامی فراهم آورد، مصداق روشن وعده خداوند در یاری رساندن به مؤمنان است. به اعتقاد این صاحب‌نظران، خداوند یاری‌گر کسانی است که در راه حق استقامت ورزند و در این جنگ نیز نصرت الهی شامل حال مدافعان شد. به گفته این صاحب‌نظران، این دفاع قدرت جامعه اسلامی را به جهان نشان داد و رعب و وحشت را بر دشمنان مستولی کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/05/12/3362390/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-12-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

* تحقق قدرت و مقاومت؛ سنت‌های الهی زمینه‌ساز تحقق قدرت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی و مقاومت در برابر زورگویی هستند. بر اساس آیه «وَ أَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ»، استحکام ساخت داخلی از طریق تقویت علمی، فناوری، تولید داخلی و اقتصاد مقاومتی، مصداق بارز این کارکرد است.

* تحقق معنویت؛ از کارکردهای سنت‌های الهی، تحقق معنویت در جامعه و مصونیت بخشی به آن در برابر بیماری‌های اخلاقی و روحی است. جامعه‌ای که از معنویت برخوردار باشد، در برابر تهاجم و توطئه‌های دشمن نیز از قدرت اخلاقی و انگیزه عمل بر اساس تکلیف الهی برخوردار خواهد شد.

* تحقق عقلانیت و عدالت؛ سنت‌های الهی به تحقق عقلانیت و عدالت در جامعه منجر می‌شوند. عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در جای خود و اعطای حق به صاحب حق، اقتضای اراده و اختیار انسان مطابق با فطرت است و جامعه انسانی برای برقراری آن نیازمند تبعیت از اولیای الهی است.

* تحقق بصیرت و دشمن‌شناسی؛ از کارکردهای سنت‌های الهی، تحقق بصیرت در جامعه و توانایی دشمن‌شناسی است. هوشیاری و درک موقعیت، جرئت اقدام و نترسیدن از سختی‌ها، و ایمان و امید به آینده، سه درس مهمی هستند که از مسیر سنت‌های الهی حاصل می‌شوند.

* تحقق پیشرفت؛ سنت‌های الهی به تحقق پیشرفت به جای توسعه صرفاً مادی می‌انجامند. تحول به عنوان سنت الهی در زندگی بشر، باید مدیریت شود تا به پیشرفت حقیقی بینجامد و جامعه را در مسیر تعالی و کمال پیش ببرد.<ref>رفیق و خیری، «کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنه‌ای دام عزه»، 1401ش، ص17-26.</ref>

* '''پیروزی نهایی جبهه مقاومت در برابر استکبار؛''' مصداق سنت غلبه قطعی حق بر باطل. به باور ایشان، با استناد به سنت قطعی الهی، آینده روشنی برای جبهه مقاومت پیش‌بینی می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>