| خط ۳: | خط ۳: | ||
انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی که در ایران از آن با عنوان فاجعه هفتم تیر یاد میشود، رویدادی است که در تاریخ ۷ تیر ۱۳۶۰ش در تهران رخ داد. در این حادثه، دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی با بمبگذاری منهدم شد و ۷۳ تن از اعضای این حزب از جمله سید محمد بهشتی، رئیس قوه قضائیه و دبیرکل حزب، به همراه جمعی از وزیران و نمایندگان مجلس شورای اسلامی کشته شدند. این رویداد از نقاط عطف تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. | انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی که در ایران از آن با عنوان فاجعه هفتم تیر یاد میشود، رویدادی است که در تاریخ ۷ تیر ۱۳۶۰ش در تهران رخ داد. در این حادثه، دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی با بمبگذاری منهدم شد و ۷۳ تن از اعضای این حزب از جمله سید محمد بهشتی، رئیس قوه قضائیه و دبیرکل حزب، به همراه جمعی از وزیران و نمایندگان مجلس شورای اسلامی کشته شدند. این رویداد از نقاط عطف تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. | ||
== | == معرفی '''''حزب جمهوری اسلامی''''' == | ||
حزب جمهوری اسلامی یکی از مهمترین تشکلهای سیاسی بود که به همت گروهی از روحانیان مبارز در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷، اندکی پس از پیروزی انقلاب ایران تأسیس شد و نقش مهمی در تحولات سالهای نخست انقلاب ایفا کرد.<ref>دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۶۹–۷۰.</ref> روحانیت سیاسی با استفاده از تجربه تاریخی شیعه از صفویه تا مشروطه، به این نتیجه رسیده بود که داشتن تشکل سیاسی برای کسب قدرت یا نظارت بر آن ضروری است.<ref>دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۹–۱۶۰.</ref> بر همین اساس، طی سالهای ۱۳۲۰ش تا ۱۳۵۷ش تشکلهای اسلامی متعددی مانند فداییان اسلام، حزب ملل اسلامی و هیئتهای مؤتلفه اسلامی پدید آمدند.<ref>فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران،۱۳۸۴ش، ج1، ص392.</ref> حزب جمهوری اسلامی که در آغاز با موافقت و حمایت امام خمینی تشکیل شد، بعدها نارضایتی ایشان را موجب گردید. گسترش تشکیلات حزب در سراسر کشور، بهگونهای که ائمه جمعه و جماعات را نیز دربر میگرفت، از نظر ایشان خوشایند نبود.<ref>درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۲۹۰.</ref> افزون بر این، بروز اختلافات شدید درونحزبی موجب شد امام خمینی درباره مواضع پیشین خود بازنگری کند.<ref>محتشمیپور، چندصدایی در جامعه روحانیت، ۱۳۷۹ش، ص۷۰.</ref> رهبران حزب نیز به عدول حزب از اهداف اولیه پی برده، در کنگره دوم پیشنهاد توقف فعالیتها را مطرح کردند<ref>درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۱۳۸۵ش، ص۲۹۹.</ref> سرانجام در خرداد ۱۳۶۶، سیدعلی خامنهای و اکبر هاشمی رفسنجانی طی نامهای به امام خمینی، ادامه کار حزب را بهانهای برای اختلاف و خدشه در وحدت ملت دانستند و تصمیم شورای مرکزی بر تعطیلی حزب را اعلام کردند.<ref>امامخمینی، صحیفه، ۱۳۸۹ش، ج2، ص۲۷۵–۲۷۶.</ref> | حزب جمهوری اسلامی یکی از مهمترین تشکلهای سیاسی بود که به همت گروهی از روحانیان مبارز در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷، اندکی پس از پیروزی انقلاب ایران تأسیس شد و نقش مهمی در تحولات سالهای نخست انقلاب ایفا کرد.<ref>دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۶۹–۷۰.</ref> روحانیت سیاسی با استفاده از تجربه تاریخی شیعه از صفویه تا مشروطه، به این نتیجه رسیده بود که داشتن تشکل سیاسی برای کسب قدرت یا نظارت بر آن ضروری است.<ref>دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۹–۱۶۰.</ref> بر همین اساس، طی سالهای ۱۳۲۰ش تا ۱۳۵۷ش تشکلهای اسلامی متعددی مانند فداییان اسلام، حزب ملل اسلامی و هیئتهای مؤتلفه اسلامی پدید آمدند.<ref>فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران،۱۳۸۴ش، ج1، ص392.</ref> حزب جمهوری اسلامی که در آغاز با موافقت و حمایت امام خمینی تشکیل شد، بعدها نارضایتی ایشان را موجب گردید. گسترش تشکیلات حزب در سراسر کشور، بهگونهای که ائمه جمعه و جماعات را نیز دربر میگرفت، از نظر ایشان خوشایند نبود.<ref>درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۲۹۰.</ref> افزون بر این، بروز اختلافات شدید درونحزبی موجب شد امام خمینی درباره مواضع پیشین خود بازنگری کند.<ref>محتشمیپور، چندصدایی در جامعه روحانیت، ۱۳۷۹ش، ص۷۰.</ref> رهبران حزب نیز به عدول حزب از اهداف اولیه پی برده، در کنگره دوم پیشنهاد توقف فعالیتها را مطرح کردند<ref>درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۱۳۸۵ش، ص۲۹۹.</ref> سرانجام در خرداد ۱۳۶۶، سیدعلی خامنهای و اکبر هاشمی رفسنجانی طی نامهای به امام خمینی، ادامه کار حزب را بهانهای برای اختلاف و خدشه در وحدت ملت دانستند و تصمیم شورای مرکزی بر تعطیلی حزب را اعلام کردند.<ref>امامخمینی، صحیفه، ۱۳۸۹ش، ج2، ص۲۷۵–۲۷۶.</ref> | ||
== شرح رویداد == | == شرح رویداد == | ||
دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی در تهران واقع در منطقه سرچشمۀ تهران، روز یکشنبه هفتم تیرماه ۱۳۶۰ش میزبان یکی از جلسات هفتگی این حزب بود. در این نشست، جمعی از اعضای حزب، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و شماری از وزرای دولت حضور داشتند. در ساعت ۲۱ و در حالی که سیدمحمدحسین بهشتی مشغول سخنرانی بود، دو بمب با قدرت تخریبی بالا در محل دفتر مرکزی حزب منفجر شد. بر اساس گزارشها شدت انفجار به حدی بود که بخشهایی از ساختمان فرو ریخت و محدودهای به ابعاد ده در ده متر به کلی تخریب شد و آوار تا ارتفاع دو متری از سطح زمین انباشته گردید. شیشههای ساختمانهای اطراف نیز به طور کامل خرد شد. بلافاصله پس از حادثه، صدها تن از ساکنان تهران در خیابانهای اطراف محل تجمع کردند و آمبولانسها برای انتقال مصدومان به طور مداوم در رفتوآمد بودند. سقف بتنی ساختمان بهطور کامل فرو ریخته بود و دهها نفر در زیر آوار محبوس شده بودند. بسیاری از مجروحان و کشتهشدگان که به بیمارستانها منتقل میشدند، بر اثر شدت جراحات وارده و خونریزی قابل شناسایی نبودند. بیمارستانهایی که شهدا و مجروحان به آنها منتقل میشدند، تحت کنترل شدید نیروهای کمیته قرار گرفتند. در حالی که نیروهای امدادی شامل ارتش، سپاه پاسداران، نیروی انتظامی و کمیته در محل حادثه حضور داشتند، ازدحام جمعیتی که برای کمکرسانی خود را به محل رسانده بودند، موجب ناهماهنگی در روند امدادرسانی شد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/267182/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%AA%DB%8C%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7 «بازخوانی فاجعه تروریستی هفتم تیر + زندگینامه شهدا»، خبرگزاری شبستان.]</ref> | |||
انفجار | |||
== عاملان و طراحان == | == عاملان و طراحان == | ||
محمدرضا کلاهی صمدی بهعنوان عامل اصلی انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی معرفی میشود | محمدرضا کلاهی صمدی بهعنوان عامل اصلی انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی معرفی میشود که پیش از جلسه دو بمب کار گذاشت و در آخرین لحظات محل را ترک کرد و سپس توسط گروه مجاهدین خلق به عراق منتقل شد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/3058596-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C «نگاهی به پرونده انفجار حزب جمهوری»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> بر اساس خاطرات محمدی ریشهری، کلاهی در ۱۳۵۷ش به سازمان منافقین پیوست، بهعنوان پاسدار فعالیت خود را آغاز کرد و با هدایت سازمان وارد حزب جمهوری اسلامی شد و مسئولیت دعوت از شرکتکنندگان و حفاظت از سالن اجلاس حزب را بر عهده گرفت.<ref>محمدی ریشهری، خاطرهها، 1388ش، ص263.</ref>کلاهی پس از انفجار به عراق گریخت و در آنجا با یکی از اعضای منافقین ازدواج کرد و در دهه ۱۳۷۰ش بهدلیل اختلاف از سازمان جدا شد و به آلمان رفت. دربارۀ طراحی عملیات، دو دیدگاه وجود دارد: گروهی معتقدند سازمان مجاهدین خلق با استفاده از مواد انفجاری باقیمانده از پیش از انقلاب توانایی انجام آن را داشتند و برخی دیگر با توجه به قدرت تخریبی بالا و ابعاد کوچک بمب، طراحی آن را با همکاری سرویسهای اطلاعاتی غربی میدانند.<ref>[https://psri.ir/?id=fvyczcf4 «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | ||
بر اساس | |||
== زمینهها == | == زمینهها == | ||
با این | * به عقیده تحلیلگران، انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر ۱۳۶۰ش ریشه در موج ترورهای هدفمندی داشت که از ماههای نخست پیروزی انقلاب علیه شخصیتهای سیاسی و مذهبی کشور طراحی شده بود. این ترورها که بهطور عمده توسط گروههای معاند انجام میگرفت، با این هدف صورت میپذیرفت که با حذف فیزیکی چهرههای مؤثر، مانع از تثبیت ساختار سیاسی جدید شوند. از اردیبهشت ۱۳۵۸ش ترور محمدولی قرنی، مرتضی مطهری و ترور نافرجام اکبر هاشمی رفسنجانی توسط گروهک فرقان انجام شد. در ادامه، ترور مهدی عراقی، سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی و محمد مفتح در همان سال به وقوع پیوست.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=26774 ««ترور» برای مهار انقلاب»، وبسایت دیگران.]</ref> | ||
* در بهمن ۱۳۵۸ش ابوالحسن بنیصدر به ریاستجمهوری رسید، اما به تدریج با نهادهای انقلابی وارد تقابل شد. این کشمکشها سرانجام در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش با طرح عدم کفایت سیاسی بنیصدر در مجلس و تصویب آن به اوج خود رسید و روز اول تیرماه، امامخمینی حکم عزل وی را صادر کرد. سازمان مجاهدین خلق در همان روز ۳۰ خرداد، ورود به فاز نظامی و مبارزه مسلحانه علیه نظام را اعلام کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=fvyczcf4 «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | |||
* بر اساس گزارشها، این سازمان بر این گمان بود که آیتالله بهشتی بهعنوان مغز متفکر جناح حاکم، نفوذ تعیینکنندهای بر امام خمینی دارد و با حذف وی، نظام دچار بحران عمیق رهبری شده و سرنگون خواهد شد. ششم تیر همان سال، سیدعلی خامنهای در مسجد ابوذر تهران مورد سوءقصد نافرجام قرار گرفت و فردای آن روز، انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی به شهادت آیتالله بهشتی و ۷۲ تن از اعضای این حزب انجامید.<ref>[https://psri.ir/?id=fvyczcf4 «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | |||
== آمار کشتهشدگان == | == آمار کشتهشدگان == | ||
| خط ۴۷۲: | خط ۴۶۰: | ||
== واکنشها == | == واکنشها == | ||
سید روحالله خمینی، | سید روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، در پیامی این حادثه را تسلیت گفت و از کشتهشدگان با عنوان شهدای هفتم تیر یاد کرد. وی در بخشی از پیام خود گفت: بهشتی مظلوم بود و مظلوم زیست و مظلوم به شهادت رسید. به گفته خمینی، این حادثه میتوانست به طور طبیعی منجر به شکست انقلاب اسلامی شود، اما برکت خون شهدا سبب وحدت بیشتر ملت و قرار گرفتن انقلاب در مسیر واقعی خود گردید. | ||
سید علی خامنهای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، در سخنانی این رویداد را نقطه عطفی در تاریخ انقلاب دانست و تأکید کرد که این حادثه چهره واقعی عاملان این جنایت را که سالها خود را به گونهای دیگر معرفی میکردند، برای مردم آشکار ساخت. | سید علی خامنهای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، در سخنانی این رویداد را نقطه عطفی در تاریخ انقلاب دانست و تأکید کرد که این حادثه چهره واقعی عاملان این جنایت را که سالها خود را به گونهای دیگر معرفی میکردند، برای مردم آشکار ساخت. | ||
== | == پیامدها == | ||
به عقیده تحلیلگران، انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر ۱۳۶۰ پیامدهای متعددی به دنبال داشت که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | |||
* تشدید نفرت عمومی از سازمان مجاهدین خلق. حضور گسترده و میلیونی مردم در مراسم تشییع پیکرهای شهدا، موج وسیعی از انزجار علیه عاملان این رویداد را در پی داشت. به گونهای که سازمان منافقین پس از مشاهده این واکنش عظیم، از اعلام مسئولیت خود در این عملیات خودداری و دستور داد موضوع حتی از هواداران تشکیلاتی نیز پنهان بماند.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/1026/3-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-7-%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%87-60 «3 پیامد انفجار دفتر حزب جمهوری در 7 تیرماه 60»، وبسایت مرکز انقلاب اسلامی.]</ref> | |||
* دوم، رسوایی جریان مخالفان نظام در بدنامکردن آیتالله بهشتی. تبلیغات گسترده علیه شهید بهشتی که در ماههای پیش از حادثه با هدف تخریب شخصیت وی صورت میگرفت، پس از شهادت او رنگ باخت و نقش مؤثر وی در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی برای جامعه آشکار شد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/1026/3-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-7-%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%87-60 «3 پیامد انفجار دفتر حزب جمهوری در 7 تیرماه 60»، وبسایت مرکز انقلاب اسلامی.]</ref> | |||
* سوم، فرار ابوالحسن بنیصدر و مسعود رجوی از کشور. این دو تن در ششم مرداد ۱۳۶۰ش با یک فروند هواپیمای نظامی و با همکاری برخی از عناصر نفوذی در نیروی هوایی، ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند. این رویداد در حالی رخ داد که تنها ده روز از تشکیل شورای ملی مقاومت توسط آنان میگذشت.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/1026/3-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-7-%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%87-60 «3 پیامد انفجار دفتر حزب جمهوری در 7 تیرماه 60»، وبسایت مرکز انقلاب اسلامی.]</ref> | |||
* چهارم، استحکام بیشتر نظام جمهوری اسلامی. به باور صاحبنظران، این حادثه نشاندهندۀ آن بود که ضربههای سهمگین از این دست نیز نمیتواند به بنای مستحکم نظام که بر ایمان و حضور مردم تکیه دارد، خللی وارد کند. چنان حادثهای در هر نقطه دنیا میتوانست زمینهساز فروپاشی یک نظام باشد، اما جمهوری اسلامی نه تنها آن را تحمل کرد، بلکه از آن وسیلهای برای استحکام هرچه بیشتر خود ساخت. این امر مرهون ایمان و حضور مردم و استحکام ساخت درونی نظام اسلامی بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/94768/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA «انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی، شهادت مظلومانه دکتر بهشتی و 72 تن از یارانش»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== بازتابها == | == بازتابها == | ||
| خط ۵۴۰: | خط ۵۲۲: | ||
* «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1399ش. | * «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1399ش. | ||
* «انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی، شهادت مظلومانه دکتر بهشتی و 72 تن از یارانش»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1395ش. | |||
* «بازخوانی فاجعه هفتم تیر و زندگینامه شهدا» پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1395ش. | * «بازخوانی فاجعه هفتم تیر و زندگینامه شهدا» پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1395ش. | ||
* «بازخوانی فاجعه تروریستی هفتم تیر + زندگینامه شهدا»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: 4 تیر 1392ش. | |||
* ««ترور» برای مهار انقلاب»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 3 تیر 1393ش. | * ««ترور» برای مهار انقلاب»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 3 تیر 1393ش. | ||
* دارابی، علی، جریانشناسی سیاسی در ایران، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش. | * دارابی، علی، جریانشناسی سیاسی در ایران، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش. | ||
| خط ۵۴۹: | خط ۵۳۳: | ||
* محمدی ریشهری، محمد، خاطرهها تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388ش. | * محمدی ریشهری، محمد، خاطرهها تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388ش. | ||
* «نگاهی به پرونده انفجار حزب جمهوری»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 31 اردیبهشت 1395ش. | * «نگاهی به پرونده انفجار حزب جمهوری»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 31 اردیبهشت 1395ش. | ||
* | *«3 پیامد انفجار دفتر حزب جمهوری در 7 تیرماه 60»، وبسایت مرکز انقلاب، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1396ش. | ||
