ترور سید علی خامنه‌ای

ترور سید علی خامنه‌ای

سید علی خامنه‌ای پس از ترور در بیمارستان بهارلو تهران

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ترور سیدعلی خامنه‌ای؛ اقدام به کشتن رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران.

ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای در ۶ تیر ۱۳۶۰ش، هنگام سخنرانی وی در مسجد ابوذر تهران و بر اثر انفجار بمبی در یک ضبط‌صوت رخ داد که به مجروحیت شدید او انجامید. این رویداد در بستر بحران‌های سیاسی پس از عزل ابوالحسن بنی‌صدر، تشدید فعالیت‌های مسلحانه سازمان مجاهدین خلق ایران و هم‌زمانی با جنگ عراق با ایران شکل گرفت. دربارهٔ عاملان این سوءقصد، گزارش‌های متفاوتی از نقش رهروان فرقان یا مجاهدین خلق ارائه شده است. این حادثه با واکنش گسترده مقامات و افکار عمومی همراه شد. در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش نیز حمله‌ای با نام «عملیات پیدایش» توسط اسرائیل و آمریکا علیه رهبر ایران در محل کار وی در بیت رهبری انجام شد که به کشته‌شدن او انجامید.

ترور نافرجام ۱۳۶۰ش

روند رویداد

سید علی خامنه‌ای، از چهره‌های برجسته سیاسی دهه ۱۳۶۰ش و نمایندهٔ سید روح‌الله خمینی در شورای عالی دفاع و نیز از بنیان‌گذاران حزب جمهوری اسلامی، در تاریخ ۶ تیر ۱۳۶۰ش، پس از دیدار با رهبر ایران، طبق برنامهٔ هفتگی خود برای ایراد سخنرانی به مسجد ابوذر در جنوب تهران رفت. این نشست‌ها با هدف پاسخ‌گویی به پرسش‌های مردم و تبیین مسائل و شایعات سیاسی برگزار می‌شد.

سید علی خامنه‌ای هنگام ایراد سخنرانی در مسجد ابوذر هدف یک سوءقصد قرار گرفت. در این حادثه، بمبی که داخل یک ضبط صوت کار گذاشته شده بود منفجر شد و وی به‌شدت مجروح شد. بر اثر این انفجار، ناحیه سینه، کتف و دست راست او آسیب‌های جدی دید. او سرانجام در ۱۸ مرداد ۱۳۶۰ش از بیمارستان مرخص شد.

زمینه‌ها

• بحران سیاسی داخلی: در سال‌های اولیه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، دو جریان سیاسی اصلی در کشور فعالیت می‌کردند: نیروهای موسوم به خط امام و لیبرال‌ها. سید علی خامنه‌ای از چهره‌های برجسته جناح خط امام بود و ابوالحسن بنی‌صدر رهبر جناح لیبرال به‌شمار می‌رفت. این دو جناح دارای اختلافات اساسی بودند. سید علی خامنه‌ای از سال ۱۳۵۸ش تا تیر ۱۳۶۰ش در مسائل مختلف، از جمله بستن دفتر مستشاری نظامی آمریکا، انتخاب وزرا و معاونان و پاکسازی ادارات دولتی از افراد طرفدار غرب، با جناح لیبرال مخالفت می‌کرد. در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش، هنگام بررسی طرح عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر در مجلس شورای اسلامی، او از این طرح حمایت کرد و موضع خود را علیه سیاست‌های جناح لیبرال اعلام کرد. سید علی خامنه‌ای اولین فردی بود که در حوادث و جریانات پس از عزل بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا و ریاست جمهوری ترور شد.
• ورود مخالفان به فاز مسلحانه: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، گروه‌های سیاسی برای کسب قدرت وارد عرصه شدند. سازمان مجاهدین خلق ایران که پیش‌تر با هدف مبارزه با حکومت پهلوی شکل گرفته بود، با تغییرات ایدئولوژیک و اثرپذیری از گرایش‌های مارکسیستی، از جریان مذهبی فاصله گرفت و به‌تدریج در تقابل با نیروهای مذهبی قرار گرفت. این تقابل از سال ۱۳۵۸ش آغاز شد و با عزل ابوالحسن بنی‌صدر در سال ۱۳۶۰ش تشدید شد، به‌گونه‌ای که فعالیت‌های سیاسی و تبلیغاتی این سازمان به اقدامات مسلحانه علیه نظام جمهوری اسلامی ایران انجامید. پیش‌تر نیز گروه‌هایی مانند گروه فرقان فعالیت داشتند که هرچند بسیاری از اعضای آن دستگیر شده بودند؛ اما بقایای این جریان همچنان در برخی اقدامات تروریستی نقش داشتند.
• پروژه حذف رهبران جریان خط امام: برخی تحلیل‌گران سیاسی، ترور سیدعلی خامنه‌ای را در چارچوب یک پروژه هدفمند برای حذف رهبران اصلی جریان پیرو خط امام، تحلیل کرده‌اند. این پروژه شامل شخصیت‌هایی همچون سید علی خامنه‌ای و سپس سید محمد بهشتی در انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی ۷ تیر ۱۳۶۰ش بوده است.
• ضعف نسبی تدابیر امنیتی: بر پایه روایت محافظان سید علی خامنه‌ای، در سال ۱۳۶۰ش، اوج فعالیت‌های نظامی سازمان مجاهدین خلق ایران گزارش شده است. در این شرایط، برای بررسی و تأمین امنیت محل سخنرانی در مسجد ابوذر، از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی درخواست نیرو شد؛ اما به‌دلیل درگیری این نیروها در خنثی‌سازی فعالیت‌های مسلحانه، امکان اعزام نیرو برای بررسی محل فراهم نشد.
• شرایط جنگی: جنگ عراق و ایران یکی دیگر از عواملی دانسته شده است که در سال ۱۳۶۰ش به بی‌ثباتی و فشارهای امنیتی کشور افزود.

عاملان ترور نافرجام ۱۳۶۰ش

محمدجواد قدیری مدرس

پس از دستگیری و اعدام رهبران گروه فرقان، شاخه‌ای جدید به نام رهروان فرقان توسط محمد متحدی، با نام سازمانی مهدی، تشکیل شد. این گروه هدف خود را ترور روحانی‌های سیاسی قرار داد و اقدام به طراحی عملیات مسلحانه علیه آنها کرد.

بر اساس گزارش برخی رسانه‌ها، سوءقصد نافرجام به سید علی خامنه‌ای توسط اعضای گروه رهروان فرقان انجام شد. فردی به نام مسعود تقی‌زاده ضبط صوت بمب‌گذاری‌شده را روی میز قرار داده بود و پس از دستگیری اعتراف کرد که این اقدام را با همکاری مهدی متحدی طراحی کرده‌اند. بر پایه این گزارش، تقی‌زاده و متحدی روز ۸ بهمن ۱۳۶۰ش اعدام شدند.

برخی منابع دیگر، از جمله ایرج مصداقی، عامل سوءقصد را فردی به نام اروج امیرخان‌زاده، دانشجوی رشته کشاورزی کرج و از اعضای رهروان فرقان معرفی کرده‌اند. امیرخان‌زاده همراه با شخصی به نام ایرج افشاری در این عملیات مشارکت داشتند. بر اساس این گزارش، امیرخان‌زاده و افشاری در شهریور سال ۱۳۶۱ش اعدام شد.

برخی منابع، سازمان مجاهدین خلق ایران را در ترور دخیل می‌دانند و محمدجواد قدیری مدرس را عامل اصلی معرفی کرده‌اند. قدیری از اعضای قدیمی سازمان، نفوذی در کمیته انقلاب و تحصیل‌کرده دانشگاه صنعتی شریف و پیش‌تر هم‌بند مسعود رجوی بود و پس از ترور متواری شد.

واکنش‌ها

سید علی خامنه‌ای در خاطرات خود دربارهٔ ترور نافرجام ششم تیر ۱۳۶۰ش بیان می‌کند که پس از نجات از این حادثه، آن را نشانه‌ای از حفظ‌شدن به‌وسیله اراده الهی برای انجام رسالت‌های مهم‌تر تلقی کرد. وی می‌افزاید که این تجربه موجب شد تصمیم بگیرد باقی‌مانده عمر خود را در مسیر ایفای مسئولیت‌های سنگین و حضور در عرصه‌های دشوار صرف کند.

• واکنش مردم: انتشار خبر حادثه موجب نگرانی گسترده میان مردم شد. بر اساس گزارش‌ها، برخی از شهروندان در واکنشی عاطفی، آمادگی خود را برای کمک، حتی اهدای عضو، اعلام می‌کردند. این واکنش در برخی منابع، نشان‌دهنده فضای انقلابی جامعه معرفی شده است.
• واکنش مسئولان: رهبر انقلاب، سید روح‌الله خمینی، به‌طور مستمر وضعیت جسمی سید علی خامنه‌ای را پیگیری می‌کرد و پیام‌های حمایتی خود را از طریق اطرافیان منتقل می‌کرد. وی در پی این حادثه، سید علی خامنه‌ای را سربازی فداکار، معلمی آموزنده، خطیبی توانا و راهنمایی دلسوز در صحنهٔ انقلاب توصیف کرد. او تأکید نمود که خامنه‌ای در جبهه‌های نبرد با لباس سربازی و در پشت جبهه با لباس روحانیت به ملت خدمت کرده و با شجاعت و استقامت خود نمونه‌ای از وفاداری به اسلام و ملت مسلمان است. وی همچنین از خداوند، سلامت خامنه‌ای را برای ادامه خدمت به اسلام و مسلمین طلب کرد و جایگاه برجسته او را در انقلاب اسلامی ستود. چهره‌های ارشد سیاسی از جمله اکبر هاشمی رفسنجانی و سید احمد خمینی به‌طور مستمر وضعیت خامنه‌ای را بررسی و گزارش‌ها را به سطوح عالی منتقل می‌کردند.

پیامدها

ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای که با هدف تضعیف نظام جمهوری اسلامی ایران و ایجاد یأس میان مردم انجام شد، به نتیجه‌ای معکوس انجامید و موجب افزایش وفاداری و پیوند میان مردم و رهبران انقلاب شد. این حادثه به افشای ماهیت عاملان آن، به‌ویژه سازمان مجاهدین خلق ایران، انجامید و چهرهٔ آنان را برای افکار عمومی آشکار ساخت.

ترور اسفند ۱۴۰۴ش

تصویر ماهواره‌ای از تخریب مجموعه بیت رهبری بعد از حمله آمریکا و اسرائیل

بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ش (۲۸ فوریه ۲۰۲۶م) یک عملیات مشترک اسرائیل و آمریکا با نام «عملیات پیدایش» برای هدف قرار دادن سید علی خامنه‌ای در مجموعهٔ بیت رهبری در خیابان پاستور تهران انجام شد. جنگندهای اف-۳۵ اسرائیلی ساعت ۷:۳۰ صبح به پرواز درآمدند و ده‌ها موشک هدایت‌شونده، از جمله بلو اسپارو، حدود ساعت ۹:۴۰ شلیک شد. در این عملیات که بیش از دو دهه برای آن برنامه‌ریزی شده بود، با استفاده از اطلاعات یگان ۸۲۰۰ اسرائیل، سازمان سیا و جاسوسان میدانی، رفتار و برنامه‌های مقام‌های ارشد ایران رصد شد. تصاویر ماهواره‌ای همان روز خسارت شدید به چندین ساختمان، از جمله بیت رهبری و سازه‌های ارتباطی مجموعه را نشان داد.

پس از حمله، خبر شهادت سیدعلی خامنه‌ای در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، اما مقامات ایرانی آن را تکذیب و وقوع حمله با هدف ترور را تأیید کردند. برخی تحلیلگران تأخیر در اطلاع‌رسانی رسمی را برای آماده‌سازی فضای سیاسی و اجتماعی دانستند. هم‌زمان، دونالد ترامپ احتمال صحت خبر را مطرح کرد و شبکه ۱۲ اسرائیل نیز اعلام کرد پیکر رهبر ایران از زیر آوار خارج شده است؛ سپس ترامپ در شبکه تروث سوشال خبر ترور او را تأیید کرد.

شورای عالی امنیت ملی ایران بامداد ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش اعلام کرد که سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در حمله مشترک ایالات متحده و اسرائیل در صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ش به شهادت رسیده است. در پی این حمله، ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیلی رسمی اعلام شد. بر اساس گزارش برخی رسانه‌ها، در جریان این حمله برخی اعضای خانوادهٔ او نیز جان خود را از دست دادند: دخترش بشری خامنه‌ای، دامادش مصباح‌الهدی باقری کنی، نوه‌اش زهرا محمدی گلپایگانی و عروسش زهرا حداد عادل.

منابع

• «آیت‌الله خامنه‌ای به شهادت رسید/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی و یک هفته تعطیلی»، وب‌سایت عصر ایران. تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پیام امام به مناسبت ترور نافرجام آیت الله خامنه‌ای»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران. تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۴۰۰ش.
• «ترور نافرجام آیت‌الله خامنه‌ای توسط منافقین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• «جزئیات شهادت اعضای خانواده رهبر انقلاب»، پایگاه خبری تحلیلی پارسینه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «چرا منافقین آیت‌الله خامنه‌ای را ترور کردند؟»، وبسایت جوان آنلاین. تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
• «چه کسانی آیت‌الله خامنه‌ای را ترور کردند؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
• «حادثه‌ای که ۴۰ سال قبل دست خامنه‌ای را برای همیشه از او گرفت؛ چه کسی قصد ترور او را داشت؟»، خبرگزاری العین فارسی. تاریخ درج مطلب: ۶ ژوئن ۲۰۲۴.
• رضایی، مرتضی، «ترور آیت‌الله خامنه‌ای و تقابل با سازمان مجاهدین خلق»، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۴۰۰ ش.
• «غافلگیری خامنه‌ای در «عملیات پیدایش»؛ جزئیات تازه از حمله برای کشتن رهبر جمهوی اسلامی»، وب‌سایت یورونیوز فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ مارس ۲۰۲۶.
• غفاری، مصطفی، «گزارشی از ماجرای ترور ۶ تیر ۱۳۶۰»، پایگاه اطلاع‌رسانی حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. تاریخ بازدید: ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
• مدرسی، فرید، «مسجد ابوذر، ۶ تیر ۶۰»، در مجله شهروند، ۱۳۷۸ش.
• ویسی، مراد، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، وب‌سایت رادیو فردا. تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۱ش.