برکت: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''برکت'''}}؛ افزونی همراه با خجستگی{{سخ}}برکت در فرهنگ ایرانی و اسلامی، به‌معنای فزونی همراه با خیر و مبارکی است و ریشه در باورهای کهن و دینی دارد. ایرانیان برکت را در عناصر مادی و معنوی جست‌وجو می‌کردند: از رستنی‌ها چون گندم، [[انار]] و [[سبزه نوروزی]] تا خوراکی‌هایی چون [[نان]]، نمک و [[سمنو]]؛ از نور، [[آب]] و پدیده‌های آسمانی تا جانورانی مانند مرغ، گاو و ماهی قرمز. آیین‌هایی همچون [[نوروز]]، [[شب یلدا]]، سمنوپزان و جشن‌های آب، همگی برای برکت‌خواهی و افزونی نعمت برگزار می‌شدند. حتی معماری [[خانه]]، رسوم تغذیه و خواب‌گزاری‌ها نیز با مفهوم برکت گره خورده بود. در کنار عناصر برکت‌زا، برخی رفتارها نیز برکت‌زدا پنداشته می‌شد، مانند جارو کردن شبانه یا ریختن خرده نان. در نهایت، برکت در ادبیات فارسی و باورهای عامه، نمادی از روزی [[برند حلال|حلال]]، آبادانی و نیک‌بختی است.

برکت در [[زبان عربی|عربی]] به‌معنای ثبات، فزونی و رشد به کار می‌رود.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل ب ر ک.</ref> در فرهنگ‌های فارسی نیز، معانی‌ای چون خجستگی، فراخی و نیک‌بختی برای آن ذکر شده است.<ref>غیاث‌اللغات، ۱۳۷۵ش؛{{سخ}}

آنندراج، ۱۳۳۵ش؛{{سخ}}

معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ذیل واژه برکت.</ref> در [[قرآن]] کریم، این واژه به معنای افزونی همراه با خیر و مبارکی آمده است.

مفهوم برکت در خرده‌فرهنگ‌های ایرانیان با عناصر معنوی و مادی، پیوند خورده است. بر این اساس، دانه و بذر غلات، نان و نمک، درختان، آب، میوه‌ها، خوراکی‌ها، برخی از جانوران، پرندگان و حتی خزندگان، نمادهایی از باروری، دارای خاصیت افزایشی، حاصل‌خیزی و حیات‌بخشی هستند و به‌عنوان عناصر برکت‌زا شناخته می‌شوند.{{سخ}}نور و روشنایی به‌دلیل پیوند داشتن با اصل رویش و همچنین برخی از اجسام آسمانی مانند ماه و ستاره نیز برکت‌زا دانسته شده‌اند. هر کدام از این عناصر، در آیین‌ها و سنت‌هایی مخصوص و در مراحلی مختلف از معیشت، کشاورزی، دام‌پروری و ایام سال، به روش‌های مختلفی مانند [[دعا]]، [[نیایش]]، [[قربانی کردن|قربانی]]، طلسم و جادو، به‌کار گرفته می‌شوند.

انواع گیاهان در ادبیات اساطیری [[ایران]]، سرچشمه زندگی و بالندگی بوده‌اند. ایرانیان در آیین نوروزی، دانه‌هایی از گندم، جو، ذرت، [[برنج]] و ماش را می‌کاشتند و بر این باور بودند که هرکدام از این دانه‌ها سبزتر و بلندتر شود، در آن سال، فراوان‌تر و ارزان‌تر خواهد بود.<ref>بیرونی، آثار الباقیه، 1386ش، ص۲۱۷–۲۱۸.</ref> حضور ماندگار سبزه در سفره‌های [[هفت‌سین]] ایرانیان نیز نمادی از برکت و سرسبزی طبیعت است.<ref>شعبانی، آداب و رسوم نوروز، ۱۳۷۸ش، ص۲۰۷؛{{سخ}}

موسوی، «هفت‌سین ایرانی نمادهایی از خیر و برکت»، 1376ش، ص۲.</ref> میوهٔ [[انار]] نیز از جمله عناصر برکت‌زا و نماد باروری است که از آثار گچ‌بری دوره [[ساسانیان]]<ref>گیرشمن، هنر ایران (در دوران پارتی و ساسانی)، ۱۳۵۰ش، ص۱۸۹.</ref> تا انگاره‌های شناختی امروزی، به آسانی می‌توان رد پای آن را مشاهده کرد. مردم میبد، انارهای به‌هم چسبیده را «انار خواجه» نامیده و آن‌ها را به‌عنوان نمادی از خیر و برکت به در و دیوار خانه‌های خود آویزان می‌کردند.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد (دفتر دوم و سوم)، ۱۳۸۴ش، ص۳۶۸.</ref>

از دیگر آداب مربوط به رستنی‌ها، جمع کردن حبوبات برای [[نذری]] دادن بود که سهمی از آن را به‌منظور کسب برکت به فقرا می‌بخشیدند.<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۳۰۰.</ref> مردم، در برخی از نقاط ایران، در [[شب یلدا|شب چله]] (یلدا)، مقداری گندم برشته را بر بام خانه‌ها می‌ریختند و این را تضمینی برای داشتن برکت در سال پیش‌رو، می‌دانستند.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ج2، ۱۳۵۲ش، ص34.</ref> زردشتیان ایران نیز، بر سر سفره هفت‌سین خود، کنار آینه، مشتی گندم را به‌منظور برکت‌زایی قرار می‌دهند.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۶.</ref>

[[پرونده:2661425 707.jpg|alt=سفره برکت در بَرزُک|بندانگشتی|آیین سنتی مذهبی سفره برکت در بَرزُک]]

در باور عامه مردم، برخی از خوردنی‌ها به‌دلیل داشتن ویژگی‌هایی مانند افزایش حجم در هنگام پخت (برنج)، داشتن نطفه ([[تخم مرغ|تخم مرغ)]] و داشتن هسته و مغز (نماد باروری)، خاصیت برکت‌زایی دارند. مردم نیاسر، خوردن خوراکی‌هایی که از یک مایه تهیه می‌شود، مانند [[حلوا]]، [[پنیر]]، [[نان]] و گلاب را موجب برکت خانه در سال آینده می‌دانند.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ج1، ۱۳۵۲ش، ص97.</ref>

باورهای عامه مردم، حتی در ساخت و معماری خانه‌ها نیز تأثیر گذاشته و در ایران قدیم، فاضلاب آشپزخانه با فاضلاب مستراح را کاملاً جدا از یکدیگر می‌ساختند؛ زیرا معتقد بودند که ترکیب مواد غذایی مانند گندم و برنج با فاضلاب‌های دیگر، بی‌حرمتی محسوب شده و برکت را از خانه می‌برد.<ref>رضایی، شهر من فسا از نگاهی دیگر، ۱۳۸۷ش، ص۳۷۸.</ref>

نان از دو نظر در باور ایرانیان برکت‌زا محسوب می‌شود: ۱. از گیاهان رستنی تهیه می‌شود؛ ۲. سهم ویژه‌ای در سبد غذایی ایرانیان داشته و در واقع «قوت لایموت» به‌شمار می‌آید.{{سخ}}نمک نیز از چند نظر دارای اهمیت ویژه‌ای در میان ایرانیان است: ۱. همراهی با خمیر و نان؛ ۲. روشنایی و سپیدی؛ ۳. محافظت از سایر مواد در برابر گندیدگی.

سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۳۷.</ref> مردم ترکمن، در هنگام ساخت تنور، مقداری نمک را به‌منظور افزایش برکت در ساخت تنور، اضافه می‌کنند.<ref>مرادی، «نان ترکمن: خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، ۱۳۸۴ش، ص۲۷۵–۲۷۶.</ref>

ایرانیان، روشنایی را به‌دلیل پیوند با خورشید (خاستگاه باروری و رویانندگی)، همراه با عناصری دیگر از جمله آتش، چراغ، آیینه و ماه (که بازتابنده نور خورشید است)، برکت‌زا می‌دانند.<ref>کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۱۳۸۶ش، ص۱۱؛{{سخ}}

شوالیه، فرهنگ نمادها، ج1، ۱۳۷۸ش، ص۳۲۵–۳۲۶.</ref> [[تنور]] نیز، در باور مردم، نمادی از گرما، نور و نان است و از عناصر برکت‌زا محسوب می‌شود. مردمان ارمنی، در جشنی شبیه به چهارشنبه‌سوری که به «دِرِنْدِز» معروف است، بوته‌هایی را در کلیسا آتش زده و از روی آن‌ها می‌پرند. آن‌ها معتقدند که این روشنی، خیر و برکت را برای آن‌ها به ارمغان می‌آورد.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ج2، ۱۳۵۲ش، ص120.</ref>

در رسم «آیینه تاودانی» (آیینه تاباندن) که زنان [[صومعه‌سرا]] برگزار می‌کنند، آنان خود را در آینهٔ تزئین‌شده‌ای از گل‌های [[بنفشه]] و پامچال نگاه می‌کنند و معتقدند که این کار، برکت‌زا خواهد بود.<ref>باقری فشخامی، «آیینه تاودانی (آیینه انداختن) از مراسم پیشواز سال نو در اطراف صومعه‌سرا»، ۱۳۷۲ش، ص۱۰.</ref> روشن نگه‌داشتن اجاق خانه در شب عید نوروز،<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، حرف «الف»، ۱۳۷۲ش، ص125.</ref> روشن کردن چراغ مغازه‌ها پیش از غروب،<ref>مقدم (گل محمدی)، تویسرکان، ج1، ۱۳۷۸ش، ص502-503.</ref> روشن کردن چراغی که رو به قبله است<ref>نبی‌یف، چهارشنبه‌سوری در آذربایجان (آب، آتش، باد، خاک)، ۱۳۸۶ش، ص۴۳.</ref> و گرفتن فرزند بیمار بالای اجاق<ref>کیانی، سیه‌چادرها (تحقیقی در زندگی مردم ایل قشقایی)، ۱۳۷۱ش، ص۳۰۷.</ref> نیز از جمله اقدامات سنتی مردم ایران در راستای برکت‌زایی است.

ایرانیان، آب را مایه حیات و مهم‌ترین عنصر برکت‌زا می‌دانند. این باور در جشن‌های آیینی ایرانیان، کاملاً آشکار است. آب باران، در بسیاری از مناطق ایران، مانند کرمان، متبرک دانسته می‌شود.<ref>اسدی گوکی، فرهنگ عامیانهٔ گلباف، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۳.</ref> آب‌بازی در روزهای آخر سال، به‌ویژه در چهاشنبه آخر سال، در میان مردم ایران مرسوم است و آن‌ها باور دارند که این کار، برکت، شادابی و طراوت را به خانه‌های آن‌ها می‌آورد.<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۷ش، ص۹۸.</ref>

آب روان نهرها و رودخانه‌ها و پاشیدن آن به اسباب منزل، در و دیوار خانه، پر کردن کوزه‌های آب از چشمه‌ها، همگی در راستای اعتقاد به تبرک جستن از آب است.<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۷ش، ص۹۸.</ref> پژوهشگران معتقدند که عناصر به‌کار گرفته شده در جشن تیرگان، در روز سیزدهم تیرماه، همچون آب، درخت و رنگ سبز، همگی با عناصر مادینه، اصل برکت و مفهوم باروری در ارتباط است.<ref>حسن‌زاده، «تیرگان، آیین باران و برکت»، ۱۳۸۰ش، ص9.</ref>

در باور عامه مردم ایران، برخی از جانوران به‌دلیل ویژگی‌هایی همچون ظاهر (پوست‌اندازی، رنگ، شاخ، کاکل)، جنسیت و همچنین نقشی که در معیشت مردم دارند، دارای خاصیت برکت‌زایی هستند و برخی دیگر از جانوران مانند گربه، از بین برنده برکت از زندگی انسان‌ها محسوب می‌شوند.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامهٔ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۴2.</ref> برخی از مردم، زاییدن گاو در روز اول ماه‌های قمری، وجود سگ نگهبان و مرغ کاکل‌دار را موجب برکت خانه می‌دانند.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامهٔ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۴5-146 و 170.</ref> ماهی قرمز، بر سر سفره هفت‌سین نوروزی نیز نمادی از روزی حلال بوده و عنصری برکت‌زا به‌شمار می‌آید.<ref>فره‌وشی، جهان فروری، ۱۳۶۴ش، ص۶۴؛{{سخ}}

شعبانی، آداب و رسوم نوروز، ۱۳۷۸ش، ص۲۰۷.</ref> مردم گیلان، لانه ساختن پرستو و کبوترها را در خانه، نشانه خوش‌یمنی و برکت دانسته و برعکس، پرندگانی همچون کلاغ را بدشگون می‌دانند.<ref>بشرا (درویش گیلانی)، افسانه‌ها و باورداشت‌های مردم‌شناختی جانوران و گیاهان در گیلان (پرندگان)، ۱۳۸۰ش، «و» و ص۵۱ و ۵۳ و ۱۶۳.</ref> همچنین، در گیلان، دنبال کردن مارمولک و یافتن لانهٔ او، عملی برکت‌زا به‌حساب می‌آید.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامهٔ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۷ و ۱۴۷.</ref>

باور به نیروی پدیده‌های آسمانی و تأثیر آن بر سرنوشت انسان باعث شده تا مردم، برای کسب خیر و برکت، به این بخش از پدیده‌های طبیعی متوسل شوند. خورشید، ماه (اولین روز ماه)، رنگین‌کمان، ستارگان آسمانی، وزش باد در جهتی خاص، دارای نیرویی بارورکننده و برکت‌زا دانسته می‌شوند. تطابق ستاره زهره در مغرب با کوه کرکس در اردستان،<ref>میرنیا، فرهنگ مردم، ۱۳۶۹ش، ص۲۳۸.</ref> به طرف زمین بودن هلال ماه در شب اول یا دوم ماه،<ref>نوربخش، بندرکنگ، شهر دریانوردان و کشتی‌سازان در ساحل خلیج فارس، ۱۳۷۴ش، ص۲۰۱؛{{سخ}}

سایبانی، از بندر جرون تا بندر عباس، ۱۳۷۷ش، ص۱۸۸؛{{سخ}}

رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۶28.</ref> بدشگون دانستن [[قمر در عقرب]] (قرار گرفتن ماه در برج عقرب) نیز از جمله اعتقادات رایج در میان مردم [[ایران]] است.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۱25.</ref>

اذکار و اوراد، به‌کار بردن طلسم، دعا، قربانی، نذر و نیاز، برپایی جشن و پایکوبی، از جملهٔ انگاره‌های عامه مردم در راستای برکت‌خواهی است. در بسیاری از نقاط ایران، به‌هنگام کاشت بذر، دستان خود را پاک کرده یا از ریش سفیدان برای کاشت اولین دانه‌ها، به‌منظور افزایش برکت محصول، استفاده می‌کنند. گاهی نیز، از بزرگان می‌خواهند که بر مشتی بذر دعا خوانده و آن را در همه جای زمین می‌ریزند تا محصول برکت پیدا کند. نام و یاد خدا نیز، از جمله اقدامات اولیه در مراحل کاشت، داشت و برداشت محصول است.<ref>جهانی برزکی، برزک، نگین کوهستان، ۱۳۸۵ش، ص۷۰.</ref> برخی از مردم نیز، گرده نانی از رازیانه و اَزبوه را پخته، در روغن و عسل مالیده و بر سر چوبی به‌سمت مغرب قرار می‌دهند تا محصول آن‌ها، برکت یابد.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۱25.</ref> باقی گذاشتن مقداری آرد در ظرف نگهداری آرد<ref>مرادی، «نان ترکمن: خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، ۱۳۸۴ش، ص289.</ref> و قرار دادن نوعی سنگواره صدفی درون آرد نیز در نقاط مختلف ایران برکت‌زا محسوب می‌شود.<ref>میرنیا، فرهنگ مردم، ۱۳۶۹ش، ص۲41.</ref>

ایرانیان، سحرخیزی را برکت‌زا می‌دانند و باور دارند که ملائکه در هنگام اذان صبح، رزق و روزی را تقسیم می‌کنند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸1ش، ص۴۸۳؛{{سخ}}

مرادی، ترانه‌ها، زبان‌زدها و فرهنگ عامهٔ مردم کرمان، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۳؛{{سخ}}

آداب و آیین برکت‌خواهی، در زمان تغییر ماه‌ها نیز وجود دارد. در کاشان، به‌هنگام غروب آفتاب در روز اول ماه قمری، به صورت فرد کناری خود نگاه کرده و می‌گویند «ماه را بر روی تو دیدم، انشاالله که خوب است». به‌همین دلیل، آن‌ها تلاش می‌کنند که در این لحظه، کنار فردی که به خوبی او باور دارند، حضور داشته باشند تا ماه پر برکتی پیش روی قرار بگیرد.<ref>جهانی برزکی، برزک، نگین کوهستان، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref>

[[پرونده:Iranian-garden-Qadamgah-4.jpg|alt=چشمه امام رضا در نیشابور|بندانگشتی|چشمه امام رضا در نیشابور]]برخی از مکان‌ها، در طول تاریخ، همواره جایگاهی متبرک شمرده می‌شدند، مانند خانقاه‌ها (برای درویشان و صوفیان)، [[مسجد|مساجد]] و زیارتگاه‌ها. غسل کردن در برخی چشمه‌ها مانند چشمه [[امام رضا]] در نیشابور،<ref>بلاغی، تاریخ نائین، ۱۳۶۹ش، ص۲۳۳.</ref> دخیل بستن به آرامگاه‌های بزرگان دینی در نقاط مختلف ایران،<ref>توکلی، جغرافیا و تاریخ بانهٔ کردستان، ۱۳۶۳ش، ص۶۸.</ref> لمس، بوسیدن و تمسک به قبور ائمه و پیامبران، از جمله عناصر تبرک‌جویی و برکت‌زایی محسوب می‌شوند.<ref>امین، کشف الارتیاب، ۱۳۴۷ق، ص۴۲۹–۴۳۰ و ۴۳۴–۴۳۵.</ref>

دیدن باران، چیدن میوه، پختن نان بلوط، کاشت نخل خرما، چیدن خرما، خوردن سیب، بر سر سفره نشستن، آمدن شیر از سینه یک مادر، میوه خشک، آفتابه، ماهی، رنگ سبز، دیدن پیامبران و اولیاء الهی، تکبیر گفتن و بهشت در خواب، به فراخی نعمت، کسب روزی حلال و برکت‌زایی تعبیر می‌شود.<ref>فخرالدین رازی، التحبیر فی علم التعبیر، ۱۳۵۴ش، ص۵۱ و ۱۲۳ و ۱۲۶ و ۱۳۵–۱۳۶؛{{سخ}}

حبیش تفلیسی، کامل التعبیر، ۱۳۲۶ش، ص۵۶ و ۹۴ و ۱۲۰–۱۲۱ و ۱۲۳ و ۱۴۴؛{{سخ}}

خواب‌گزاری، ۱۳۴۶ش، ص101 و 109 و 113.</ref>

در باور ایرانیان، برخی از رفتارها موجب کاهش و از بین رفتن برکت می‌شود. برای مثال، برخی از مردم بر این باورند که دادن خوراکی‌های سفیدرنگ مانند شیر، آرد و نمک به بیرون از خانه، در هنگام شب، برکت را از بین می‌برد.<ref>قنبری عدیوی، گفت و لفت، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۹؛{{سخ}}

سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۷۹ و ۲۸۴؛{{سخ}}

مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸1ش، ص۴۶۹.</ref> دوشیدن شیر در روز چهارشنبه، گذاشتن نان بر روی سر، خارش کف دست چپ، نوک زدن مرغ به نان، آمدن مهمان در روز چهارشنبه و خروج او در جمعه، قصه گفتن در روز، شمردن میوه درختان، جارو کردن اتاق‌ها در هنگام شب، ریختن ناخن در خانه و دور ریختن خرده‌های نان، از جمله عناصر برکت‌زدایی از خانه به‌شمار می‌آیند.

برکت، همچون سایر واژگان کهن و پرکاربرد در میان مردم ایران، در ادبیات شفاهی و رسمی ایرانیان نیز حضوری پررنگ داشته است. برای مثال، [[سنایی]] در شعر خود می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/sanaee/divans/ghgh/sh30 سنایی، دیوان اشعار، قصاید و قطعات، شماره 30، بیت 8، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}

{{آغاز نستعلیق}}

  {{پایان نستعلیق}}

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* آقاجمال خوانساری، محمد، عقاید النساء و مرآت البلها، به‌تحقیق محمود کتیرایی، تهران، طهوری، ۱۳۴۹ش.

*نوربخش، حسین، بندر لنگه در ساحل خلیج فارس، بندرعباس، اداره فرهنگ و هنر، ۱۳۵۸ش.

{{پایان منابع}}