تکهدوزی: تفاوت میان نسخهها
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | | تصویر =تکهدوزی.jpg | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر =نمونهای از تکهدوزی | ||
| image_alt = | | image_alt =نمونهای از تکهدوزی | ||
| فایل پادکست = | | فایل پادکست = | ||
| حجم فایلپادکست = | | حجم فایلپادکست = | ||
| خط ۵۹: | خط ۵۹: | ||
== کاربرد تکهدوزی == | == کاربرد تکهدوزی == | ||
[[پرونده:تکهدوزی۱.png|جایگزین=کت زنانه تکهدوزی شده|بندانگشتی|کت زنانه تکهدوزی شده]] | |||
تکهدوزی در شهرهای مختلف [[ایران]] بسیار رایج است. در شهرهای [[شوشتر]] و [[دزفول]] دوخت انواع تکهدوزی از مرکز کار شروع میشود و تکهپارچههای لوزی و مثلثیشکل بهصورت دایرههای متحدالمرکز یا بهشکل حلزونی و به رنگهای قرمز تا زرد دوخته میشود.<ref>برزافکن، آشنایی با هنر چهلتکه، 1391ش، ص62 و 63.</ref> در [[سمیرم]] و مناطق مختلف [[چهارمحال و بختیاری]]، تکهدوزی با پارچههای چهارگوش یا مثلثی بلند برای رویهٔ [[لحاف]]، روتختی، بالشت، کیف، سیسمونی بچه، سفرهٔ قند، [[سجاده]]، پرده و دیوارکوب استفاده میشود. در چالشتر چهارمحال و بختیاری از تکهدوزی بهعنوان زیرانداز یا پادری نیز استفاده میشود.<ref>استادآقا، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، 1386ش، ص83 و 94.</ref> | تکهدوزی در شهرهای مختلف [[ایران]] بسیار رایج است. در شهرهای [[شوشتر]] و [[دزفول]] دوخت انواع تکهدوزی از مرکز کار شروع میشود و تکهپارچههای لوزی و مثلثیشکل بهصورت دایرههای متحدالمرکز یا بهشکل حلزونی و به رنگهای قرمز تا زرد دوخته میشود.<ref>برزافکن، آشنایی با هنر چهلتکه، 1391ش، ص62 و 63.</ref> در [[سمیرم]] و مناطق مختلف [[چهارمحال و بختیاری]]، تکهدوزی با پارچههای چهارگوش یا مثلثی بلند برای رویهٔ [[لحاف]]، روتختی، بالشت، کیف، سیسمونی بچه، سفرهٔ قند، [[سجاده]]، پرده و دیوارکوب استفاده میشود. در چالشتر چهارمحال و بختیاری از تکهدوزی بهعنوان زیرانداز یا پادری نیز استفاده میشود.<ref>استادآقا، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، 1386ش، ص83 و 94.</ref> | ||
نسخهٔ ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۴
 نمونهای از تکهدوزی | |
| عنوان اصلی | تکهدوزی |
|---|---|
| شاخه علمی | هنرهای دستی / هنرهای سنتی / طراحی و دوخت |
| نوع مفهوم | هنر و فن دوخت |
| معنای اصطلاحی | هنر دوختن تکههای پارچه با رنگها و طرحهای مختلف به یکدیگر برای ایجاد طرحهای تزئینی یا تقویت و ترمیم پارچه و لباس |
| حوزه کاربرد | هنرهای دستی، مد و لباس، صنایع دستی، تزئینات خانگی |
| نخستین کاربرد | حدود ۹۸۰ سال پیش از میلاد |
| ریشه واژه | ترکیب «تکه» و «دوزی» به معنای دوختن قطعات پارچه به یکدیگر |
| مرتبط با | گلدوزی، سوزندوزی، چهلتکهدوزی |
| اهمیت | ایجاد جلوههای زیباشناختی، افزایش دوام پوشاک، استفاده از پارچههای باقیمانده و کاهش ضایعات نساجی |
| زیرنویس عنوان | دوختن تکهپارچههای رنگی در شکلها و اندازههای مختلف برای ایجاد طرحهای تزئینی یا کاربردی |
تکهدوزی؛ دوختن تکهپارچههای رنگی به یکدیگر در شکلها و اندازههای مختلف.
تکهدوزی یکی از شاخههای هنر گلدوزی است که پیشینهای کهن دارد. برخی نمونههای باستانی کشفشده از تکهدوزی چرمی و نمدی، ۹۸۰ سال قدمت دارند. این هنر افزون بر جلوههای زیباییشناختی، برای استحکامبخشی و ترمیم بخشهای فرسودهٔ لباس و افزایش دوام آن نیز کاربرد داشته است. در ایران، از تکهدوزی برای آراستن وسایلی همچون روتختی، کیف، پرده، دیوارکوب و پادری استفاده میشود، در حالیکه در دیگر کشورها بیشتر برای تزئین لباسهای مردانه و روپوشهای زنانه رایج است. در آسیای مرکزی این هنر جایگاهی مقدس دارد و باور بر آن است که تکهدوزی میتواند نگهدار و حافظ انسان در برابر بیماریها و نیروهای شیطانی باشد.
تعریف
تکهدوزی یکی از انواع هنرهای سوزندوزی و گلدوزی است که در آن تکهپارچههای رنگی را در اشکال و طرحهای مختلف به یکدیگر میدوزند.[۱] هنر تکهدوزی در ایران به نامهای مختلفی چون خالقیدوزی، لندرهدوزی و چهلتکهدوزی شناخته میشود.[۲]
تاریخچه
نمونهای از تکهدوزی چرمی توسط باستانشناسان در مصر کشف شده که قدمت آن به ۹۸۰ سال قبل از میلاد برمیگردد. همچنین در سیبری و مغولستان نیز نمونههایی از تکهدوزی چرمی و نمدی مربوط به قرن چهارم قبل از میلاد کشف شده که بهعنوان روفرشی، دیوارپوش و پوشش زین بهکار میرفته است.[۳]
تکنیکهای تکهدوزی در مد و لباس
در تکهدوزی پارچههایی با نقوش مختلف کنار یکدیگر دوخته میشوند که این تکنیک نمادی از بازنگری فرایند تولید لباس و کاهش ضایعات در صنعت نساجی است. برندهای مطرح دنیا از جمله دولچه و گابانا نیز برای ارائهٔ کالکشن لباس زنانهٔ خود در بهار و تابستان ۲۰۲۱م از مدل لباسهای تکهدوزی شده بهمنظور بهرهگیری از تکهپارچههای دورریز که با هدف رساندن مفهوم اتحاد و همدلی همراه بود، استفاده کردند.[۴]
در گذشته از تکهدوزی علاوهبر تزیین لباس، برای تقویت قسمتهای فرسودهٔ پوشاک، پنهان کردن سوراخ و همچنین برای بالا بردن عمر لباس از این تکنیک بهره میبردند.[۵]
ابزارهای لازم برای تکهدوزی
برای انجام تکهدوزی ابتدا الگوی اولیه ساخته میشود. در گذشته این الگوها معمولاً از چوب، حلب، نقره، برنز و مس ساخته میشده؛ اما امروزه اکثر قالبها بهصورت آماده و از جنس پلاستیک در بازار موجود هستند. پارچهٔ مناسب برای تکهدوزی پارچهای است که بهراحتی تاه شده و خاصیت کشسانی نداشته باشد. معمولاً برای تکهدوزی از پارچههای کتان، الیاف مصنوعی، ابریشمی و پنبهای در انواع طرحهای گلدار، چهارخانه، ساده، محرماتی و خالدار استفاده میشود. برای دوخت اکثر پارچهها از نخهای پنبهای یا پلیاستر و برای دوخت پارچههای ابریشمی از نخهای ابریشم استفاده میشود.[۶]
سبکهای دوخت تکهدوزی
تکهدوزی به سبکهای مختلفی انجام میشود:
- طراحی روی کاغذ: در روش نخست ابتدا طرح مورد نظر روی کاغذ شطرنجی طراحی و سپس روی پارچه برش داده میشود. قسمتهای اضافی کار به طرف داخل تاه شده و روی پارچهٔ زمینه متصل و با بخیهٔ ریز دوخته میشود.
- معرق: هنرمند قسمتهای معینی از زمینهٔ پارچه را جدا میکند و فضای خالی آن را با پارچهٔ دیگری پر میکند، سپس اطراف برشها را با قیطان به پارچهٔ اصلی بست میزند.
- ضخیمدوزی و برشی: از پنج تا شش لایه پارچه با رنگها و طرحهای مختلف استفاده میشود. در این روش، هنرمند الگوی طرح را روی پارچه کشیده و فقط لایهٔ رویی پارچه را برش میزند تا رنگ پارچهٔ زیرین نمایان شود.
- تکهدوزی با نمد: بسیار ساده است و نیازی به برگرداندن قسمتهای کناری آن نیست چون ساییده و ریشریش نمیشوند و فقط قطعات را به پارچهٔ زمینه ثابت میکنند و بخیه میزنند.
- تکهدوزی مرصعی: هنرمند هنر خود را با سنگدوزی، مرواریددوزی و منجوقدوزی همراه میکند.[۷]
روشهای تکهدوزی
تکهدوزی بهروش دستی و ماشینی انجام میشود. در روش دستی که با دست یا چرخ خیاطی انجام میشود، بسیار زمانبر و گاهی خستهکننده است؛ اما امکان کنترل تکهها روی پارچه و ایجاد طرحهای پیچیده و دقیق را فراهم میکند. در تکهدوزی ماشینی یا کارخانهای امکان دریافت سفارشات زیاد در مدت زمان کم و راحتی انجام کار وجود دارد. این روش، کنترل کمتر بر نحوهٔ قراردادن و دوخت تکهها دارد و نیازمند تجهیزات تخصصی و گرانقیمت است.[۸]
کاربرد تکهدوزی
تکهدوزی در شهرهای مختلف ایران بسیار رایج است. در شهرهای شوشتر و دزفول دوخت انواع تکهدوزی از مرکز کار شروع میشود و تکهپارچههای لوزی و مثلثیشکل بهصورت دایرههای متحدالمرکز یا بهشکل حلزونی و به رنگهای قرمز تا زرد دوخته میشود.[۹] در سمیرم و مناطق مختلف چهارمحال و بختیاری، تکهدوزی با پارچههای چهارگوش یا مثلثی بلند برای رویهٔ لحاف، روتختی، بالشت، کیف، سیسمونی بچه، سفرهٔ قند، سجاده، پرده و دیوارکوب استفاده میشود. در چالشتر چهارمحال و بختیاری از تکهدوزی بهعنوان زیرانداز یا پادری نیز استفاده میشود.[۱۰]
در شمال ایران در منطقهٔ دیلم، از تکهدوزی برای دوخت شلوار استفاده میشود. در کرمان به تکهدوزی، چِلبَخشو میگویند و از آن برای تهیهٔ لباس بچه استفاده میکنند. در ارسنجان استان فارس، چهلتکه نوعی شلوار است که از دوختن پارچههای مربعشکل به یکدیگر تهیه میشود و بیشتر مردان آن را میپوشند. در ابیانه، زنان برای نوزادان خود از پارچهٔ چهلتکه، کتی به نام یل میدوزند. همچنین اگر نوزادی بمیرد، اهالی روستا برای سالم ماندن نوزاد بعدی، کت چهل تکهای را میدوزند که هر یک از تکههای آن توسط یک زن دوخته شده است.[۱۱] در بَرزُک کاشان نیز برای این منظور هفت رنگ پارچه را به هم میدوزند.[۱۲]
در سایر کشورها
هنر تکهدوزی در آفریقای غربی بهویژه در منطقهٔ آبومی، از قرن ۱۸ میلادی به یک سنت تبدیل شده است. در میان مردم مناطق اسکاندیناوی، روسیه و اروپای شرقی، تکهدوزی چرمی بسیار رایج است. بهعلاوه در گجرات هند و پاکستان و مراکش نیز از تکهدوزی چرمی برای تزیین لباسهای مردانه و دمپاییهای چرمی استفاده میشود. در اروپای شرقی از تکهدوزی برای تزیین روپوشهای زنانه کاربرد دارد.[۱۳] در حوزهٔ آسیای مرکزی هنر تکهدوزی بهشکل مقدس انجام میشود. مردم این منطقه برای محافظت در برابر بیماریها و رفع روحیهٔ بدخلقی از هنر تکهدوزی بهعنوان محافظت از خود در برابر نیروهای شیطانی، همیشه همراه خود دارند.[۱۴] قبایل کوچنشین آسیای مرکزی هم برای تزیین کیف و کفش از تکهدوزی نمدی استفاده میکنند.[۱۵]
از قرن ۱۹ میلادی، مردم کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی آثار تکهدوزی خود را بهطور عمومی در نمایشگاههای هنری به نمایش میگذارند. این هنر علاوهبر جنبهٔ کاربردی، بعد زیباشناختی آن نیز مورد توجه همگان قرار گرفته است.[۱۶]
پانویس
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص4.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص8-5.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «تکهدوزی و چهلتکهدوزی»، وبسایت نمایشگاه هنر ایران.
- ↑ «تاریخچۀ هنر چهلتکهدوزی»، پایگاه خبری پهنۀ پرواز.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ برزافکن، آشنایی با هنر چهلتکه، 1391ش، ص62 و 63.
- ↑ استادآقا، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، 1386ش، ص83 و 94.
- ↑ محمدتبار، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی).
- ↑ جهانی برزکی، برزک؛ نگین کوهستان، 1385ش، ص60.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص4.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص5.
منابع
- استادآقا، مریم، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، تهران، فرهنگ مردم ایران، ۱۳۸۶ش.
- برزافکن، نرگس، آشنایی با هنر چهلتکه، تهران، رشد آموزش هنر، ۱۳۹۱ش.
- «تاریخچهٔ هنر چهلتکهدوزی»، پایگاه خبری پهنهٔ پرواز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۲ش.
- «تکهدوزی و چهلتکهدوزی»، وبسایت نمایشگاه هنر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۱ش.
- جهانی برزکی، زهرا، برزک؛ نگین کوهستان، ۱۳۸۵ش.
- «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
- فروغی، فرنوش، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه ۱۴۰۲ش.
- محمدتبار، مریم، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی)، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۸ش.