| خط ۴: | خط ۴: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
رهبری جمهوری اسلامی بر نظریۀ ولایت فقیه استوار است<ref>شفیعیفر، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، 1378ش، ص62.</ref> و این نظریه پیشینهای دیرینه در فقه شیعه دارد. فقیهانی چون شیخ مفید (قرن چهارم هجری)، شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شهید اول و دوم، محقق کرکی (قرن دهم هجری)، ملا احمد نراقی، شیخ مرتضی انصاری و دیگران به تبیین این نظریه پرداختهاند. به باور ایشان، فقیه جامعالشرایط از سوی امام معصوم به عنوان «نایب عام» منصوب شده و ولایت بر جامعه را در عصر غیبت بر عهده دارد. محقق کرکی در دوره صفویه موفق شد این نظریه را بهصورت عملی تحقق بخشد و با صدور فرمان شاه طهماسب، ولایت خود را بر امور مملکت اعمال کند. با این حال، بهدلیل نبود بستر سیاسی مناسب اعمال عملی ولایت فقیه در دورههای بعدی | رهبری جمهوری اسلامی بر نظریۀ ولایت فقیه استوار است<ref>شفیعیفر، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، 1378ش، ص62.</ref> و این نظریه پیشینهای دیرینه در فقه شیعه دارد. فقیهانی چون شیخ مفید (قرن چهارم هجری)، شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شهید اول و دوم، محقق کرکی (قرن دهم هجری)، ملا احمد نراقی، شیخ مرتضی انصاری و دیگران به تبیین این نظریه پرداختهاند. به باور ایشان، فقیه جامعالشرایط از سوی امام معصوم به عنوان «نایب عام» منصوب شده و ولایت بر جامعه را در عصر غیبت بر عهده دارد. محقق کرکی در دوره صفویه موفق شد این نظریه را بهصورت عملی تحقق بخشد و با صدور فرمان شاه طهماسب، ولایت خود را بر امور مملکت اعمال کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/82395/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?rcids=80071,99493,105912,105911,105910,62027,6524,86085,4593,99077,83148,81223,80712,77935,88497,88494,93361,91937,88502,87246,88841,86765,86292 «نگاهی گذرا به مساله ولایت فقیه در تاریخ تشیع»، پیاگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> با این حال، بهدلیل نبود بستر سیاسی مناسب اعمال عملی ولایت فقیه در دورههای بعدی بهطور عمده به اموری جزئی و قضایی منحصر بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86297/%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87?rcids=85360,52192,81727,86765,86292,82395,80352,52818,86326,81835,81694,52823,93361,91937,88502,87246,88841,86332,87790,87691 «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]</ref> پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش، این نظریه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران راه یافت<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> و زمینۀ تحقق عملی آن فراهم شد.<ref>برجی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»، 1380ش، ص105</ref> در همهپرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش، مردم به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> در بازنگری قانون اساسی در ۱۳۶۸ش، شرط «مرجعیت» از شرایط رهبر حذف و عبارت «ولایت مطلقه» به قانون اساسی افزوده شد و اختیارات رهبر جمهوری اسلامی ایران در زمینۀ تعیین سیاستهای کلی نظام، فرماندهی کل نیروهای مسلح و حل اختلاف قوا گسترش یافت.<ref>[http://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=16043170960788462648 «اصلاحات و تغييرات و تتميم قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸»، سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران؛][https://hawzah.net/fa/Article/View/106698/%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B0%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%B7%D8%A8%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%22%D8%B1%D9%87%22 «از شرایط رهبری حذف مرجعیت، طبق نظر حضرت امام خمینی(ره)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
== منشأ قدرت رهبر جمهوری اسلامی ایران == | == منشأ قدرت رهبر جمهوری اسلامی ایران == | ||
پژوهشگران دلیل مرکب از عقل و نقل را مؤثرترین برهان برای اثبات حاکمیت رهبر جمهوری اسلامی ایران بهعنوان فقیه جامعالشرایط در عصر غیبت دانستهاند. از منظر آنها، حاکمیت رهبر جمهوری اسلامی ایران بر پایه دو نظریه «تئوکراتیک» (منشأ الهی) و «دموکراتیک» قابل تحلیل است. بر اساس نظریه تئوکراتیک، منشأ قدرت رهبر، ارادۀ الهی است و رهبر بهعنوان نائب امام معصوم در عصر غیبت، وظیفه اجرای احکام شرع را بر عهده دارد. این نظریه مستند به آیات قرآنی از جمله آیه ۲۶ سوره آل عمران است. در جمهوری اسلامی، رهبر در برابر قوانین با سایر شهروندان مساوی است و حکومت برای او وظیفه محسوب میشود، نه امتیاز. مبانی عقلی حاکمیت رهبری شامل جاودانگی احکام اسلام، لزوم تشکیل حکومت در عصر غیبت برای اجرای احکام، و قاعدۀ لطف است. مبانی نقلی نیز شامل روایاتی چون روایت معروف امام زمان (ارجاع به راویان حدیث در حوادث واقعه)، مقبوله عمر بن حنظله (نصب فقیه به عنوان حاکم از سوی امام صادق)، و روایت تحف العقول (مجاری امور به دست عالمان دینی) است. افزون بر این، برخی فقیهان بر اجماع فقها در اصل ولایت فقیه (هرچند با اختلاف در حدود اختیارات) استناد کردهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87 حبیبیتبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref> | پژوهشگران دلیل مرکب از عقل و نقل را مؤثرترین برهان برای اثبات حاکمیت رهبر جمهوری اسلامی ایران بهعنوان فقیه جامعالشرایط در عصر غیبت دانستهاند. از منظر آنها، حاکمیت رهبر جمهوری اسلامی ایران بر پایه دو نظریه «تئوکراتیک» (منشأ الهی) و «دموکراتیک» قابل تحلیل است. بر اساس نظریه تئوکراتیک، منشأ قدرت رهبر، ارادۀ الهی است و رهبر بهعنوان نائب امام معصوم در عصر غیبت، وظیفه اجرای احکام شرع را بر عهده دارد. این نظریه مستند به آیات قرآنی از جمله آیه ۲۶ سوره آل عمران است. در جمهوری اسلامی، رهبر در برابر قوانین با سایر شهروندان مساوی است و حکومت برای او وظیفه محسوب میشود، نه امتیاز. مبانی عقلی حاکمیت رهبری شامل جاودانگی احکام اسلام، لزوم تشکیل حکومت در عصر غیبت برای اجرای احکام، و قاعدۀ لطف است. مبانی نقلی نیز شامل روایاتی چون روایت معروف امام زمان (ارجاع به راویان حدیث در حوادث واقعه)، مقبوله عمر بن حنظله (نصب فقیه به عنوان حاکم از سوی امام صادق)، و روایت تحف العقول (مجاری امور به دست عالمان دینی) است. افزون بر این، برخی فقیهان بر اجماع فقها در اصل ولایت فقیه (هرچند با اختلاف در حدود اختیارات) استناد کردهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87 حبیبیتبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref> | ||
== اهمیت و جایگاه == | == اهمیت و جایگاه == | ||
| خط ۱۰۸: | خط ۱۰۱: | ||
بر اساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی، تعیین رهبر بر عهده مجلس خبرگان رهبری است. این مجلس مرکب از فقهای منتخب مردم است. خبرگان با بررسی و مشورت درباره همۀ فقهای واجد شرایط، فردی را که دارای اعلمیت در احکام و مسائل یا مقبولیت عامه یا برجستگی خاص در صفات مذکور باشد، به عنوان رهبر انتخاب میکنند. | بر اساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی، تعیین رهبر بر عهده مجلس خبرگان رهبری است. این مجلس مرکب از فقهای منتخب مردم است. خبرگان با بررسی و مشورت درباره همۀ فقهای واجد شرایط، فردی را که دارای اعلمیت در احکام و مسائل یا مقبولیت عامه یا برجستگی خاص در صفات مذکور باشد، به عنوان رهبر انتخاب میکنند. | ||
مجلس خبرگان همچنین بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی، صلاحیت نظارت بر عملکرد رهبر و برکناری وی در صورت ناتوانی در انجام وظایف قانونی یا فقدان شرایط را دارد. در صورت فوت، کنارهگیری یا عزل رهبر، شورای موقت رهبری مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان، تا زمان تعیین رهبر جدید، وظایف وی را بر عهده میگیرد. | مجلس خبرگان همچنین بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی، صلاحیت نظارت بر عملکرد رهبر و برکناری وی در صورت ناتوانی در انجام وظایف قانونی یا فقدان شرایط را دارد. در صورت فوت، کنارهگیری یا عزل رهبر، شورای موقت رهبری مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان، تا زمان تعیین رهبر جدید، وظایف وی را بر عهده میگیرد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
== رهبران جمهوری اسلامی ایران == | |||
نظام جمهوری اسلامی ایران تا 1345ش سه رهبر داشته است: | |||
* [[سید روحالله خمینی]] (۱۳۵۸-۱۳۶۸ش):<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93.</ref> بنیانگذار جمهوری اسلامی و نخستین رهبر. وی که رهبری انقلاب اسلامی را بر عهده داشت،<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62</ref> پس از تصویب قانون اساسی در آذر ۱۳۵۸ش بهطور رسمی بهعنوان رهبر برگزیده شد<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تا زمان درگذشت خود در خرداد ۱۳۶۸ش در این سمت باقی ماند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c3264/ «رهبری»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
* [[سید علی خامنهای]] (۱۳۶۸-۱۴۰۴ش): دومین رهبر جمهوری اسلامی. وی در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش توسط مجلس خبرگان به رهبری برگزیده شد. از آنجا که در زمان انتخاب، شرط مرجعیت در قانون اساسی وجود داشت و خامنهای فاقد این عنوان بود، بحثهایی درباره صلاحیت وی مطرح شد. با اصلاح قانون اساسی در مرداد ۱۳۶۸ش و حذف شرط مرجعیت، انتخاب او مجدداً تأیید شد.<ref>[https://www.jahannews.com/report/580530/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87 «آیا آیتالله خامنهای رهبر موقت بودند؟!»، پایگاه خبری جهان نیوز.]</ref> دوران رهبری وی با تحولات مهمی همراه بود<ref>[https://www.irna.ir/amp/86090544/ «از منبر تا رهبری؛ مسیر زندگی و مقاومت آیتالله خامنهای»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و در نهایت در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش در پی حملات آمریکا و اسراییل به بیت رهبری، به شهادت رسید.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1360387/امام-خامنهای-رهبر-و-پیشوای-شیعیان-جهان-به-شهادت-رسید «امام خامنهای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وبسایت تابناک.]</ref> | |||
* [[سید مجتبی خامنهای]] (از ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش): سومین و رهبر کنونی جمهوری اسلامی ایران که پس از درگذشت پدرش، با انتخاب مجلس خبرگان به این مقام رسید.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/5118/رهبر-جدید-انقلاب-اسلامی-توسط-مجلس-خبرگان-رهبری-تعیین-و-معرفی-شد «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وبسایت مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | |||
== نهادهای مرتبط == | == نهادهای مرتبط == | ||
مجلس خبرگان رهبری: نهاد منتخب مردم برای انتخاب، نظارت و برکناری رهبر. | [[مجلس خبرگان رهبری]]: نهاد منتخب مردم برای انتخاب، نظارت و برکناری رهبر. | ||
مجمع تشخیص مصلحت نظام: نهاد مشورتی و تصمیمگیر برای حل معضلات نظام و اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان. | [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]: نهاد مشورتی و تصمیمگیر برای حل معضلات نظام و اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان. | ||
شورای موقت رهبری: شورای سهنفره برای انجام وظایف رهبری در فواصل بین درگذشت و انتخاب رهبر جدید. | [[شورای موقت رهبری]]: شورای سهنفره برای انجام وظایف رهبری در فواصل بین درگذشت و انتخاب رهبر جدید.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
== نقش رهبری == | == نقش رهبری == | ||
| خط ۱۲۹: | خط ۱۲۹: | ||
«از شرایط رهبری حذف مرجعیت، طبق نظر حضرت امام خمینی(ره)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 25 دی 1396ش. | «از شرایط رهبری حذف مرجعیت، طبق نظر حضرت امام خمینی(ره)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 25 دی 1396ش. | ||
«اصلاحات و تغييرات و تتميم قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸»، سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی | «از منبر تا رهبری؛ مسیر زندگی و مقاومت آیتالله خامنهای»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 10 اسفند 1404ش. | ||
«اصلاحات و تغييرات و تتميم قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸»، سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش. | |||
انصاری، حمید، حدیث بیداری، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۸۹ش. | |||
برجی، یعقوبعلی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»، مجلۀ پژوهشنامه حقوق اسلامی، شمارل 3 و 4، 1380ش، | برجی، یعقوبعلی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»، مجلۀ پژوهشنامه حقوق اسلامی، شمارل 3 و 4، 1380ش، | ||
| خط ۱۴۰: | خط ۱۴۴: | ||
روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش. | روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش. | ||
«رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش. | |||
شفیعیفر، محمد، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، مجلۀ حکومت اسلامی، شمارۀ 13، 1378ش. | شفیعیفر، محمد، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، مجلۀ حکومت اسلامی، شمارۀ 13، 1378ش. | ||
«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. | «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش. | ||
«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش. | |||
«نگاهی گذرا به مساله ولایت فقیه در تاریخ تشیع»، پیاگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1388ش. | |||
«ولایت مطلقه فقیه چه نسبتی با دیکتاتوری دارد؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1401ش. | «ولایت مطلقه فقیه چه نسبتی با دیکتاتوری دارد؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1401ش. | ||
