حشد الشعبی: تفاوت میان نسخه‌ها

ریشه‌های شکل‌گیری حشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴م شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی آمریکا تا ۲۰۱۱م و درگیری با گروه‌های افراطی در سوریه از ۲۰۱۳م جای می‌گیرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص51.]</ref> هسته‌های اولیۀ برخی از این گروه‌ها نظیر سازمان بدر، در دوران حکومت صدام حسین توسط چهره‌هایی چون ابومهدی المهندس و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح؛][https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص69.]</ref> همچنین، گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله (تأسیس ۲۰۰۷م)<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> و نیروهای نظامی جریان صدر معروف به جیش‌المهدی نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص50.]</ref> در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی را به‌عنوان یک گزینه گریزناپذیر مطرح کرد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص578.]</ref>

'''تأسیس رسمی'''

تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حملۀ گستردۀ داعش به عراق در ۹ ژوئن ۲۰۱۴م (۲۰ خرداد ۱۳۹۳ش) و سقوط سریع موصل در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، سید علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گستردۀ داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/psq/Article/1102860 عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص127.]</ref> دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشد الشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/dc392720-e79f-42dd-bc9a-ba3c2dfb7f76?p=1549196&m=7110 آزاد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، 1394ش، ص94.]</ref> در روند تثبیت این سازمان، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به فرماندهی [[قاسم سلیمانی]]، پس از درخواست رسمی دولت عراق،<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.]</ref> نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص115؛] [https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص78.]</ref>

'''تثبیت و جایگاه قانونی'''

پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های ایالات متحده برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی،<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص116.]</ref> پارلمان عراق در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت.<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> بر اساس این قانون، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، پاییز 1403ش، ص120.]</ref> بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به‌عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.<ref name=":0">[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref>

حشد الشعبی پس از تأسیس رسمی، از حدود ۵۰ گروه و ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار نیروی نظامی تشکیل شد. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را شیعیان تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر اهل‌سنت، کردها، ترکمن‌ها، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص11.]</ref> به‌دنبال فتوای سید علی سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون سازمان بدر، سرایا اسلایم وابسته به جریان صدر، عصائب اهل‌حق و جنبش نجباء به این سازمان پیوستند. گفته شده است که شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام، از آموزش‌ و قدرت بیشتر در مقایسه با دیگر نیروهای حشدالشعبی برخوردار است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص48.]</ref> در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت عتبات عالیات، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref>

* گروه‌های مرجع: دارای سازمان‌دهی نظامی و ابتکار عمل میدانی شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، سیدالشهدا و جندالامام.

* حلقه پیرامونی: دارای توان نظامی در رتبه بعدی و مروج ایدئولوژی ولایت فقیه شامل سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون.

* گروه‌های وابسته سیاسی: مرتبط با جریان‌های سیاسی داخلی عراق شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، و یگان‌های ترکمن و سنی.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، 1395ش، ص50.</ref>

حشد الشعبی، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق نهادینه شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت.<ref>[https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص82.]</ref> از مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی می‌توان به مشارکت در عملیات علیه داعش و بازپس‌گیری گستره‌ای از مناطق تحت کنترل این گروه، تأمین امنیت برخی محورهای مواصلاتی به‌ویژه در مسیرهای موازی مرز سوریه، نقش در تسهیل بازگشایی و فعال‌سازی مسیر زمینی تهران–بغداد–دمشق، تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ احزاب و نیروهای کرد در استان کرکوک در بستر تحولات مرتبط با استقلال اقلیم کردستان<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref> و اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق اشاره کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>

در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در 9 اسفند ۱۴۰۴ش، فالح الفیاض، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای [[ترور سید علی خامنه‌ای]] را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد.<ref name=":1">[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع ایالات متحده در عراق و گروهک‌های تجزیه طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان مقاومت اسلامی در عراق اعلام می‌شد،<ref name=":2">[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> با استفاده از پهپاد و موشک انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6769478/عملیات-های-پرشمار-مقاومت-عراق-علیه-مواضع-آمریکا «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>

نوری المالکی و حیدر العبادی در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت یافتن حشد الشعبی نقش داشتند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_67122_5bfefeac58cee96350f927bb1ad99a8e.pdf ستوده، و همت بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81؛] [https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص53.]</ref> با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص54.]</ref> وی بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ (فوریه ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref>

* '''جریان‌های داخلی (اهل‌سنت و کردها):''' برخی از گروه‌های اهل‌سنت با استقرار این نیروها در مناطق سنی‌نشین در دوران مبارزه با داعش مخالفت کردند. همچنین، گروه‌های کرد حضور حشد الشعبی در مناطق مورد مناقشه، از جمله مناطق نفتی کرکوک، را مانعی برای اهداف سیاسی خود می‌دانند.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، 1395ش، ص125.</ref>

* '''عربستان سعودی:''' با برجسته‌سازی نقش تشیع، حشد الشعبی را گروهی فرقه‌گرا، تهدیدی برای ثبات سیاسی عراق و عاملی برای گسترش نفوذ ایران معرفی می‌کرد.<ref>[https://imrlarc.ir/article_103814_b702022e53b89d1d4c4c9e5067bd4019.pdf گوهری‌مقدم و همکاران، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، 1397ش، ص12.]</ref>

* '''ترکیه:''' به‌دلیل تقابل منافع در مناطق شمالی و کردنشین عراق<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص174.]</ref> و همچنین رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/اهداف-پیدا-و-پنهان-ترکیه-در-شمال-عراق/ اخلاصی، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، آبان 1400ش.]</ref>

* '''کشورهای عربی خلیج فارس:''' کشورهایی نظیر قطر، کویت، امارات و بحرین، این سازمان را به‌عنوان یک گروه شبه‌نظامی (میلیشیا) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران معرفی می‌کنند و در رسانه‌های خود سعی در تخریب حشد الشعبی دارند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص176.]</ref>

'''دوگانگی نهادی:''' تناقض میان ماهیت دولتی سازمان به‌دلیل دریافت بودجه و حقوق رسمی و عملکرد مستقل که با عدم پاسخگویی کامل به دولت مرکزی همراه است.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص173.]</ref>

* ''جریان عتبات (مرجعیت):'' نیروهای وابسته به آستان‌های مذهبی و پیرو مواضع سید علی سیستانی. این گروه تحت فرماندهی مستقیم نخست‌وزیر عمل کرده و با تسلط جریان ولایی بر سازمان، حضور گروه‌های عراقی در جنگ سوریه و تبدیل عراق به میدان رقابت ایران و آمریکا مخالف بودند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص587-588.]</ref>

دربارهٔ آیندهٔ سازمان حشد الشعبی، سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و توسعهٔ سازمانی مطرح است. تا پیش از رویدادهای ۱۴۰۴ش در ایران، سناریوی ادغام به‌دلیل کثرت حامیان، محتمل‌ترین گزینه ارزیابی می‌شد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص185.]</ref> دیدگاه‌های کلان پیرامون آیندهٔ این نهاد عبارتند از: