نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

== ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران ==

از منظر پژوهشگران، اسلام چارچوب‌های کلی برای حکومت ارائه داده است که بر اساس آن، شکل حکومت متناسب با شرایط زمان و مکان طراحی می‌شود. نوع حکومتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس نظریه ولایت فقیه و متناسب با مقتضیات زمانه تجویز شد، «جمهوری اسلامی» نام دارد؛ واژۀ «جمهوری» ناظر بر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود است و واژۀ «اسلامی» مشروعیت الهی نظام و التزام به احکام شرع را نشان می‌دهد. صاحب‌نظران معتقدند که بر خلاف برخی تصورات، جمهوری‌بودن و اسلامی‌بودن نظام با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه اسلامی‌بودن ناظر بر مشروعیت الهی حکومت و جمهوری‌بودن ناظر بر مقبولیت مردمی آن است<ref group="دیدگاه">به دیدگاه های دیگر هم اشاره میشد بهتر نبود؟ مخصوصا شهید آیت الله خامنه‌ای. ایشان بیش از هر شخص دیگری ماهیت نظام را تبیین کرده است. در مقاله دفع شبه نباشید؛ در مقام دفع شبهه نباشید.</ref>.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص234-239؛ [https://clr.modares.ac.ir/article_14014_2bd0715ad6441bfe81c6644c0c500205.pdf دبیرنیا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»،  1397ش، ص88-100.]</ref>

در حال‌حاضر به غیر از ایران، دو کشور پاکستان و موریتانی نیز عنوان رسمی جمهوری اسلامی را در نام خود دارند. هر سه کشور اسلام را دین رسمی و شریعت را منبع قانون معرفی کرده‌اند، اما از نظر ساختار سیاسی، مذهب غالب<ref group="دیدگاه">مذهب رسمی</ref> و نظام حکومتی تفاوت‌های اساسی دارند. ایران نظامی مبتنی بر ولایت فقیه دارد و رهبر به‌عنوان عالی‌ترین مقام سیاسی، نظارت بر قوای سه‌گانه را بر عهده دارد و شورای نگهبان انطباق قوانین با شرع را تضمین می‌کند. مذهب رسمی ایران شیعه اثنی‌عشری است. پاکستان دارای نظام جمهوری پارلمانی فدرال است و رییس‌جمهور در آن نقش تشریفاتی دارد. «شورای عقاید و احکام اسلامی» قوانین را با شریعت تطبیق می‌دهد و مذهب غالب آن سنی است. موریتانی دارای نظام جمهوری نیمه‌ریاستی بوده و فاقد نهاد نظارت شرعی مشابه شورای نگهبان یا اصل ولایت فقیه می‌باشد و مذهب سنی مالکی در آن حاکم است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.]</ref><ref group="دیدگاه">هم در ساختار و هم در مقایسه به نقش مردم اصلا پرداخته نشده است. </ref>

* استقرار حکومتی مبتنی بر ایمان و موازین اسلامی؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133613 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل اول: اصول کلی - اصل ۱ الی ۱۴»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>  

* تحقق قسط، عدل، استقلال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی همراه با همبستگی ملی؛

* اداره امور کشور از طریق اتکاء به آرای عمومی، انتخابات و همه‌پرسی؛  

* تحقق وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام و رعایت اخلاق حسنه و قسط اسلامی نسبت به غیرمسلمانانی که بر ضد اسلام و نظام توطئه نکنند؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133613 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل اول: اصول کلی - اصل ۱ الی ۱۴»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>  

== کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران ==

=== ادیان و مذاهب ===

در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب و گروه‌های سیاسی دارای پروانه فعالیت معتبر، موظف به برگزاری مجامع عمومی و تشکیل ارکان خود بر اساس اساسنامه و نصاب قانونی هستند. بر اساس آخرین اعلام ستاد انتخابات کشور، فهرست احزاب و گروه‌های سیاسی قانونی و فعال شامل ۷۴ حزب ملی، ۳۱ حزب استانی و ۲۱ جبهه و ائتلاف سیاسی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85393420/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، سه جریان اصلی اصول‌گرایان (با زیرشاخه‌هایی نظیر سنتی‌ها، نواصول‌گرایان، جبهه پیشرفت و رفاه و جبهۀ پایداری)، اصلاح‌طلبان (مشتمل بر سه طیف در شورای عالی جبهه اصلاح‌طلبان) و مستقلین/اعتدال‌گرایان حضور و اثرگذاری در عرصۀ سیاسی و انتخابات داشته و کاندیداهای خود را معرفی می‌کنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/469385/-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 « طبقه‌بندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا.]</ref>

== ارکان  نظام جمهوری اسلامی ایران ==

![[شورای موقت رهبری]]

بر اساس فصل دهم قانون اساسی (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر پایۀ نفی هرگونه سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری، حفظ استقلال همه‌جانبه، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و خودداری از دخالت در امور داخلی ملت‌های دیگر استوار است. همچنین عالی‌ترین مقام تصمیم‌گیر در این حوزه، رهبر جمهور اسلامی ایران است که سیاست‌های کلی نظام را تعیین و بر اجرای آن نظارت دارد. شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیس‌جمهور و با حضور نمایندگان قوای سه‌گانه و دو نماینده از سوی رهبری، وظیفه تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی و هماهنگی فعالیت‌های مرتبط با امنیت ملی را بر عهده دارد و مصوبات آن پس از تأیید رهبری قابل اجراست. اجرای سیاست خارجی نیز بر عهده وزارت امور خارجه به ریاست وزیر مربوطه است. در این چارچوب، سه اصل «عزت، حکمت و مصلحت» به عنوان شعار کلی سیاست خارجی نظام مطرح است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7-231/935232-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref>

بر اساس همین اصول، از میان بیش از ۱۹۰ کشور جهان، اکثریت آنها روابط متقابل و معمولی با نظام جمهوری اسلامی ایران دارند، اما تعداد از کشورها از جمله ایالات متحدۀ آمریکا و برخی متحدان غربی آن،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref> صهیونیسم بین‌المللی و رسانه‌های وابسته به آنها<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4491 «دشمنان نظام»، وب‌سایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref> به‌طور جدی با نظام جمهوری اسلامی مخالفت می‌ورزند. بر اساس تحلیل‌های موجود، علت اصلی این دشمنی نه موضوعاتی مانند پروندۀ هسته‌ای یا مسائل حقوق بشر، بلکه خود مدل «جمهوری اسلامی» به‌عنوان الگویی نوین از حکومت مردم‌سالاری دینی است که توانسته در دوران مدرن بازتولید شود و موج‌های بیداری در جهان اسلام ایجاد کند. از دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی، جریان استکبار با اسلام، استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و پیشرفت ایران مخالف است. از نظر آنها نظام جمهوری اسلامی با به چالش‌کشیدن فرهنگ غربی و تأثیرگذاری بر جنبش‌های آزادی‌بخش، به تهدیدی راهبردی برای نظام سلطه تبدیل شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref>

== اپوزیسیون نظام جمهوری اسلامی ایران ==

در مقابل، برخی پژوهشگران و نهادهای تحلیلی بر مشکلات و نارضایتی‌های قابل توجهی اشاره دارند. به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، درصد فقرا از ۳۰درصد در  ۱۴۰۰ش به ۳۶درصد در سال ۱۴۰۳ش افزایش یافته و حدود ۵/۸ میلیون نفر به جمعیت فقیران اضافه شده است. به گفته تحلیلگران، حداقل دستمزد کارگران همواره از نرخ تورم مزمن (بیش از ۳۰درصد در دهه اخیر) عقب مانده و پدیده «شاغلین فقیر» ظهور کرده است. همچنین جمعیت حاشیه‌نشینان از ۱۰ میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ش به ۱۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۰ش رسیده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/938927/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.]</ref> بر اساس برخی نظرسنجی‌ها، ۸۵<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/%D9%A8%D9%A5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref> تا ۹۲درصد<ref>[https://fararu.com/fa/news/938927/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.]</ref> مردم به نحوی اظهار نارضایتی کرده‌اند و مهم‌ترین مشکلات عنوان‌شده، مسائل اقتصادی (فقر، بیکاری، گرانی، نابرابری و تبعیض) بوده است. تحلیلگران علل ساختاری این مشکلات را شامل تحریم‌های بین‌المللی، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیت‌های اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته‌اند. برخی نیز بر لزوم گفت‌وگوی دولت با معترضان و بازنگری در سیاست‌های داخلی و خارجی برای کاهش نارضایتی‌ها تأکید کرده‌اند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/%D9%A8%D9%A5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>