چله: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-<big>'''چله'''</big>؛ روز چهلم وقوع یک امر.<br>
+{{درشت|'''چله'''}}؛ یک دوره چهل‌روزه یا روز چهلم هر چیز در فرهنگ ایرانی.
-چله، مخفف چهله و به‌معنای یک دورۀ چهل روزه و روز چهلم پس از یک اتفاق مشخص است. همچنین به تار (در بافندگی)، به زه کمان (در تیراندازی) و در برخی از نقاط ایران مانند [[مازندران]]، به شاخۀ درخت، چله گفته می‌شود.<ref>پهلوان، فرهنگ مردم الاشت و سواد کوه، ۱۳۸۲ش، ص۲۸۲.</ref>  چله در ترکیب «چاق و چله» نیز به‌معنای چاق و فربه است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224773/%DA%86%D9%84%D9%87 خنجری، «چله»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
+چله، واژه‌ای کهن و ریشه‌دار در زبان فارسی، آیینه‌ای از باورها، آداب و جهان‌بینی مردمان این سرزمین است. از چله‌نشینی عارفانه در خلوت‌خانه‌ها و راز و نیاز چهل‌روزه برای رسیدن به حاجات، تا چهلمین روز درگذشت عزیزان و آیین گرامیداشت اربعین حسینی در فرهنگ شیعی و چهلمین روز تولد نوزاد که با حمام‌بردن مادر و کودک همراه است، همه نشان از جایگاه والای این عدد در زندگی روزمره و آیین‌های مذهبی دارد. چله، در گاه‌شماری نیز راه یافته و سرما و گرمای سال را به دو بخش بزرگ و کوچک تقسیم کرده تا مردم، با شناخت این چله‌ها، زیستن در دل طبیعت را آموخته‌اند. در باور عمومی، چهل نماد بلوغ، کمال و پختگی است و سن چهل‌سالگی را اوج خردمندی می‌دانند. این عدد، در متون مقدس و اشعار شاعران نیز بارها تکرار شده است و گویی هر چهل روز یا چهل سال، دروازه‌ای تازه به سوی کمال و معرفت می‌گشاید.
-==چله در معنای چهل روز==
-چله، به‌معنای چهل روز، موارد کاربردی فراوانی دارد که در ادامه به آنها اشاره می‌شود:
+== واژه‌شناسی ==
-===چله در عرفان  تصوف===
+واژهٔ «چله» که مخفف «چهله» است، در [[زبان فارسی]] به‌معنای یک دورهٔ چهل‌روزه یا روز چهلم یک اتفاق مشخص به‌کار می‌رود. این واژه همچنین در بافندگی به‌معنای تار، در تیراندازی به‌معنای زه کمان، و در برخی از نقاط ایران مانند [[مازندران]] به معنای شاخهٔ درخت است.<ref>پهلوان، فرهنگ مردم الاشت و سواد کوه، ۱۳۸۲ش، ص۲۸۲.</ref> همچنین در ترکیب «چاق و چله» به‌معنای چاق و فربه به‌کار می‌رود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224773/چله خنجری، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
-چله گرفتن در میان درویشان، بسیار رایج است. آنها، در مدت چهل روز، گوشۀ عزلتی را انتخاب کرده و تنها به عبادت، روزه‌داری و گاه ریاضت می‌پردازند. این عمل به «چله‌نشینی» معروف بوده و مکان چله‌نشینی را نیز با نام «چله‌خانه» می‌شناسند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1377ش، ذیل چله، چله‌خانه، چله‌نشستن، چله‌نشین و چله‌داشتن.</ref>  گاهی از چله‌نشینی با نام «صوم‌الاربعین» نیز یاد می‌شود. نظامی در بیتی به این چله اشاره کرده است:<ref> [https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin/sh13 نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، بخش 13، سایت گنجور.]</ref><br>
-  {{آغاز نستعلیق}}
+== چله به‌معنای چهل روز ==
+عدد چهل در متون اسلامی جایگاه نمادین دارد و در موضوعاتی مانند بلوغ فکری انسان در چهل‌سالگی،<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_15_سوره_احقاف سورهٔ احقاف، آیۀ ۱۵.]</ref> میقات چهل‌روزه [[حضرت موسی]]،<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۲۹.</ref> [[مبعث]] [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] در چهل‌سالگی<ref>یوسفی غروی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۵.</ref> و شهادت چهل مؤمن بر جنازه [[مسلمان]]، مورد اشاره قرار گرفته است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۱۰۴، ص۶۲.</ref>
+=== چله‌نشینی ===
+در میان درویشان و عرفا، چله‌گرفتن به‌معنای گوشه‌نشینی چهل‌روزه برای [[عبادت]]، [[روزه|روزه‌داری]] و [[ریاضت]] است که به آن [[چله‌نشینی]] یا خلوت‌نشینی و به مکان آن چله‌خانه گفته می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1377ش، ذیل چله، چله‌خانه، چله‌نشستن، چله‌نشین و چله‌داشتن.</ref> این عمل گاهی صوم‌الاربعین نیز نامیده می‌شود و نظامی در بیتی به آن اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin/sh13 نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، بخش 13، سایت گنجور.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}
   {{شعر|نستعلیق}}
   {{ب|پس از پنجاه چله در چهل سال|مزن پنجه در این حرف ورق مال}}
   {{پایان شعر}}
-  {{پایان نستعلیق}}
+  {{پایان نستعلیق}}افزون‌بر این، [[چله‌گرفتن]] در میان بسیاری از مردم ایران برای برآورده‌شدن حاجات، به‌مدت ۴۰ روز با [[دعا]] و [[دعا|نیایش]] انجام می‌شود. این آیین در میان زردشتیان به صورت چله‌های ورهرام‌یشت، اورمزدیشت، سروش‌یشت، اردیبهشت‌یشت، هفتن‌یشت و آبان‌یشت و میان مسلمانان به صورت چله‌های بسم‌الله، سوره واقعه، سوره یاسین، زیارت عاشورا و [[آیه‌الکرسی]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224773/چله خنجری، ناهید، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این چله‌ها دارای آداب خاصی مانند مراقبت از اعمال و رفتار، دوری از کارهای بیهوده، ترک گناه و مداومت در [[ذکر]] و دعا است.<ref>[https://article.tebyan.net/466504/چرا-و-چطور-چله-بگیریم- هدهدی، مهری، «چرا و چطور چله بگیریم؟»، وبگاه تبیان.]</ref>
+=== چهلم متوفی ===
+واژهٔ چله در معنای چهلمین روز درگذشت متوفی نیز به‌کار می‌رود. در فرهنگ شیعیان، اربعین به چهلمین روز شهادت [[امام حسین]]، اطلاق می‌شود که با بیستم [[ماه صفر]] مصادف است و با عنوان [[اربعین حسینی|چلهٔ امام]] یا [[اربعین حسینی]] شناخته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/اربعین معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.]</ref><ref>طوسی، مصباح المجتهد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷.</ref>
+=== چهلمین روز تولد نوزاد ===
+چهلمین روز تولد نوزاد را چلهٔ کودک می‌گویند و در برخی مناطق ایران، آداب خاصی مانند حمام‌بردن [[مادر]] و [[کودک]] در این روز انجام می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224773/چله خنجری، ناهید، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
+== چله در گاه‌شماری ==
+چله در [[ایران]]، [[تاجیکستان]]، [[افغانستان]]، [[جمهوری آذربایجان]] و [[قوم کرد|مناطق کردنشین]]، واحدی برای تقسیم‌بندی روزهای سال بر اساس سردی و گرمی است.<ref>کراسنوولسکا، چند چهرهٔ کلیدی در اساطیر گاه‌شماری ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۶۲.</ref> در ایران، سال هم در فصل گرما و هم در فصل سرما به دو چلهٔ بزرگ و کوچک تقسیم می‌شود:
+* چلهٔ بزرگ زمستان: از [[۱ دی|اول دی]] تا [[۱۰ بهمن|دهم بهمن]]؛
+* چلهٔ کوچک زمستان: از [[۱۱ بهمن|یازدهم بهمن]] تا [[۳۰ بهمن|پایان بهمن]]؛
+* چلهٔ بزرگ تابستان: از [[۱ تیر|اول تیر]] تا [[۱۰ مرداد|دهم مرداد]]؛
+* چلهٔ کوچک تابستان: از [[۱۱ مرداد|یازدهم مرداد]] تا [[۳۱ مرداد|پایان مرداد]].<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چله-4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چله، سایت واژه‌یاب].</ref>
-علاوه‌بر آن، چله یا چله گرفتن، در میانِ بسیاری از مردم ایران رایج است که در آن، افراد به‌منظور برآورده شدن حاجات خود، به مدت 40 روز، به دعا و نیایش می‌پردازند. این آیین در میان زردشتیان، به‌صورت چله‌های «ورهرام یشت»، «اورمزدیشت»، «سروش یشت»، «اردیبهشت یشت»، «هفتن یشت» و «آبان یشت» و نیز در میان مسلمانان به‌صورت چله‌های «بسم‌الله»، «سوره واقعه»، «سوره یاسین»، «زیارت عاشورا»، و «آیه‌الکرسی»، برگزار می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224773/%DA%86%D9%84%D9%87 خنجری، ناهید، «چله»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> <br>
+اصطلاحات دیگری مانند «چلهٔ تیرما» در میان [[زردشتیان]] و «چلی تیرما» در نائین به اوج گرمای [[تابستان]] اشاره دارند.<ref>ستوده، فرهنگ نائینی، ۱۳۶۵ش، ص۹۴.</ref> «چلهٔ اوچاشت» و «چلهٔ اسفند و نوند» در سروستان به ده روز پایانی سال اشاره دارند.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۰۳.</ref> همچنین اصطلاحات «چلهٔ پیرزن» و «چلهٔ بچه» در برخی نقاط ایران، جایگزین چلهٔ بزرگ و کوچک هستند.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۵۲ش، ج2، ص5-6.</ref>
-چله گرفتن در مباحث عرفانی و مذهبی، آدابی دارد که از آن جمله می‌توان به مراقبت از اعمال و رفتار، دوری از انجام کارهای بیهوده و باطل، ترک گناه، انجام دعا و نیایش و مداومت در ذکرگویی اشاره کرد.<ref>[https://article.tebyan.net/466504/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%88-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%DA%86%D9%84%D9%87-%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%85- هدهدی، مهری، «چرا و چطور چله بگیریم؟»، وب‌گاه تبیان.] </ref>
+== عدد چهل در باور مردم ==
-===اربعین یا چهلم متوفا===
+عدد ۴۰ در فرهنگ و باور مردم، نماد بلوغ، رسیدگی و کمال است. چهل‌سالگی به‌عنوان سن پختگی عقل شناخته می‌شود؛ چنان‌که حافظ گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh483 حافظ، غزلیات، غزل شماره 483، سایت گنجور.]</ref>
-واژه چله در معنای چهلم مرگ متوفا نیز استفاده می‌شود. برای مثال، اربعین امام حسین را به‌عنوان «چلۀ امام» نیز می‌شناسند.
-===چهلمین روز تولد نوزاد و زایمان مادر===
-چهلمین روز پس از تولد نوزاد را نیز به‌عنوان «چلۀ کودک» در نظر گرفته و در برخی از مناطق ایران، آدابی مخصوص را در این روز انجام می‌دهند، مانند حمام بردن مادر و کودک.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224773/%DA%86%D9%84%D9%87 خنجری، ناهید، «چله»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
-===چله در گاه‌شمار (تقویم)===
-چله گرفتن در روزهای مختلف سال، علاوه‌بر ایران، در میان مردم کشورهای تاجیکستان، افغانستان، [[استان کردستان|کردستان]] و اذربایجان نیز وجود دارد. چله، در این کشورها، واحدی برای شمارش و تقسیم‌بندی روزها در فصول تابستان و زمستان است.<ref>کراسنوولسکا، چند چهرۀ کلیدی در اساطیر گاه‌شماری ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۶۲.</ref><br>
-ایرانیان، روزهای سال را بر اساس سردی و گرمی آن، به دو چلۀ بزرگ و کوچک تقسیم کرده‌اند. برای مثال، چلۀ بزرگ، در فصل زمستان، از اول دی تا دهم بهمن ماه است و در فصل تابستان نیز از اول تیرماه شروع و تا پایان دهمین روز مرداد ماه ادامه دارد. چلۀ زمستان و چلۀ تابستان، به‌ترتیب، در کنایه از سرما و گرمای سخت نیز استفاده می‌شوند. چلۀ کوچک در فصل زمستان، از دهم بهمن‌ماه شروع و تا آخر این برج ادامه دارد. چلۀ کوچک تابستانی نیز از دهم مرداد ماه شروع و در پایان همین ماه ختم می‌شود.<ref> [https://vajehyab.com/dehkhoda/%DA%86%D9%84%D9%87-4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چله، سایت واژه‌یاب].</ref><br>
-علاوه‌بر آن، برخی اصطلاحات دیگر مانند «چلۀ تیرما» (تیرماه) در میان زردشتیان و «چلی تیرما» در نائین به اوج گرمای تابستان اشاره دارند.<ref>ستوده، فرهنگ نائینی، ۱۳۶۵ش، ص۹۴.</ref>  «چلۀ اوچاشت» و «چلۀ اسفند و نوند» در میان مردم سروستان به 10 روز پایانی سال اشاره دارد.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۰۳.</ref>  اصطلاحات «چلۀ پیرزن (بَرد العجوز)» و «چلۀ بچه» نیز در برخی از نقاط ایران، اصطلاحاتی جایگزین برای چلۀ بزرگ و کوچک هستند.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۵۲ش، ج2، ص5-6.</ref>
-==چله در باور مردم==
-عدد 40 در فرهنگ و باور مردم، نمادی از بلوغ، رسیدگی و کمال است. 40 سالگی، در میان مردم ایران، به‌عنوان سن پختگی عقل به‌شمار می‌رود. برای مثال، حافظ در بیتی گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh483 حافظ، غزلیات، غزل شماره 483، سایت گنجور.]</ref><br>
   {{آغاز نستعلیق}}
   {{شعر|نستعلیق}}
-  {{ب|که ای صوفی شراب آن‌گه شود صاف|که در شیشه برآرد اربعینی }}
+  {{ب|که ای صوفی شراب آن‌گه شود صاف|که در شیشه برآرد اربعینی}}
   {{پایان شعر}}
   {{پایان نستعلیق}}
+این باور در متون پهلوی نیز دیده می‌شود؛ مانند پیوستن اولین همراهان به [[اشوزردشت]] در ۴۰ سالگی او<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۰۷؛ آموزگار، اسطورهٔ زندگی زردشت، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۱.</ref> و برپایی جشن «بهاربود» پس از گذشت ۴۰ روز از [[نوروز]].<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۰3.</ref>
-نشانه‌هایی از این باور نسبت به عدد 40، در متون پهلوی نیز دیده می‌شود، مانند پیوستن اولین همراهان به اشوزردشت در 40 سالگیِ او<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۰۷؛ <br>
+== پانویس ==
-آموزگار، اسطورۀ زندگی زردشت، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۱.</ref>  و برپایی جشن «بهاربود»، پس از گذشت 40 روز از نوروز.<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۰3.</ref>  اهمیت این عدد، در باورهای اسلامی نیز بسیار پررنگ است. برای مثال، آیاتی از قرآن، به بعثت پیامبر اسلام در 40 سالگی<ref>سوره بقره، آیه 51.</ref>  و نیز رشد کامل انسان در سن 40 سالگی اشاره کرده‌اند.<ref>سوره احقاف، آیه 15.</ref>
-==پانویس==
 {{پانویس}}
-==منابع==
-* قرآن کریم.
+== منابع ==
-* آموزگار، ژاله و تفضلی، احمد، اسطورۀ زندگی زردشت، تهران، چشمه، ۱۳۷۲ش.
+{{آغاز منابع}}
+* قرآن.
+* آموزگار، ژاله و تفضلی، احمد، اسطورهٔ زندگی زردشت، تهران، چشمه، ۱۳۷۲ش.
 * انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
 * بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، آگه، ۱۳۶۲ش.
 * پهلوان، کیوان، فرهنگ مردم الاشت و سواد کوه، تهران، آرون، ۱۳۸۲ش.
-* حافظ، غزلیات، غزل شماره 483، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 10 تیر 1401ش.
+* حافظ، غزلیات، غزل شماره ۴۸۳، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۱ش.
-* خنجری، ناهید، «چله»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 10 تیر 1401ش.
+* خنجری، ناهید، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۱ش.
-* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
+* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
-* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 11 تیر 1401ش.
+* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۱ش.
 * ستوده، منوچهر، فرهنگ نائینی، تهران، دانشکده علوم توانبخشی، ۱۳۶۵ش.
-* کراسنوولسکا، انا، چند چهرۀ کلیدی در اساطیر گاه‌شماری ایرانی، ترجمۀ ژاله متحدین، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۲ش.
+* طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۷۶ش.
-* نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 10 تیر 1401ش.
+* کراسنوولسکا، انا، چند چهرهٔ کلیدی در اساطیر گاه‌شماری ایرانی، ترجمهٔ ژاله متحدین، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۲ش.
-* هدهدی، مهری، «چرا و چطور چله بگیریم؟»، وب‌گاه تبیان، تاریخ بارگذاری: 11 تیر 1398ش.
+* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
+* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
+* نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۱ش.
+* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسهٔ آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
+* هدهدی، مهری، «چرا و چطور چله بگیریم؟»، وبگاه تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۱ تیر ۱۳۹۸ش.
 * همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به‌نشر، ۱۳۷۱ش.
+* یوسفی غروی، محمدهادی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، قم، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
+{{پایان منابع}}