چله
 چلهخانه در بقعه شیخ صفیالدین جهت خلوتنشینی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
چله؛ یک دوره چهلروزه یا روز چهلم هر چیز در فرهنگ ایرانی.
چله، واژهای کهن و ریشهدار در زبان فارسی، آیینهای از باورها، آداب و جهانبینی مردمان این سرزمین است. از چلهنشینی عارفانه در خلوتخانهها و راز و نیاز چهلروزه برای رسیدن به حاجات، تا چهلمین روز درگذشت عزیزان و آیین گرامیداشت اربعین حسینی در فرهنگ شیعی و چهلمین روز تولد نوزاد که با حمامبردن مادر و کودک همراه است، همه نشان از جایگاه والای این عدد در زندگی روزمره و آیینهای مذهبی دارد. چله، در گاهشماری نیز راه یافته و سرما و گرمای سال را به دو بخش بزرگ و کوچک تقسیم کرده است. در باور عمومی، چهل نماد بلوغ، کمال و پختگی است و سن چهلسالگی را اوج خردمندی میدانند. این عدد، در متون مقدس و اشعار شاعران نیز بارها تکرار شده است.
واژهشناسی
واژهٔ چله که مخفف چهله است، در زبان فارسی بهمعنای یک دورهٔ چهلروزه یا روز چهلم یک اتفاق مشخص بهکار میرود. این واژه همچنین در بافندگی بهمعنای تار، در تیراندازی بهمعنای زه کمان، و در برخی از نقاط ایران مانند مازندران به معنای شاخهٔ درخت است.[۱] همچنین در ترکیب چاقوچله، بهمعنای چاق و فربه بهکار میرود.[۲] عدد چهل در متون اسلامی جایگاه نمادین دارد و در موضوعاتی مانند بلوغ فکری انسان در چهلسالگی،[۳] میقات چهلروزه حضرت موسی،[۴] مبعث پیامبر اکرم در چهلسالگی[۵] و شهادت چهل مؤمن بر جنازه مسلمان، مورد اشاره قرار گرفته است.[۶]
چله بهمعنای چهل روز
چلهنشینی
در میان درویشان و عرفا، چلهگرفتن بهمعنای گوشهنشینی چهلروزه برای عبادت، روزهداری و ریاضت است که به آن چلهنشینی یا خلوتنشینی و به مکان آن چلهخانه گفته میشود.[۷] این عمل گاهی صومالاربعین نیز نامیده میشود و نظامی در بیتی به آن اشاره کرده است:[۸]
| پس از پنجاه چله در چهل سال | مزن پنجه در این حرف ورق مال |
افزونبر این، چلهگرفتن در میان بسیاری از مردم ایران برای برآوردهشدن حاجات، بهمدت ۴۰ روز با دعا و نیایش انجام میشود. این آیین در میان زرتشتیان به صورت چلههای ورهرامیشت، اورمزدیشت، سروشیشت، اردیبهشتیشت، هفتنیشت و آبانیشت و میان مسلمانان به صورت چلههای بسمالله، سوره واقعه، سوره یاسین، زیارت عاشورا و آیهالکرسی برگزار میشود.[۹] این چلهها دارای آداب خاصی مانند مراقبت از اعمال و رفتار، دوری از کارهای بیهوده، ترک گناه و مداومت در ذکر و دعا است.[۱۰]
چهلم متوفی
واژهٔ چله در معنای چهلمین روز درگذشت متوفی نیز بهکار میرود. در فرهنگ شیعیان، اربعین به چهلمین روز شهادت امام حسین، اطلاق میشود که با ۲۰ صفر مصادف است و با عنوان چلهٔ امام یا اربعین حسینی شناخته میشود.[۱۱][۱۲]
چهلمین روز تولد نوزاد
چهلمین روز تولد نوزاد را چلهٔ کودک میگویند و در برخی مناطق ایران، آداب خاصی مانند حمامبردن مادر و کودک در این روز انجام میشود.[۱۳]
چله در گاهشماری
چله در ایران، تاجیکستان، افغانستان، جمهوری آذربایجان و مناطق کردنشین، واحدی برای تقسیمبندی روزهای سال بر اساس سردی و گرمی است.[۱۴] در ایران، سال هم در فصل گرما و هم در فصل سرما به دو چلهٔ بزرگ و کوچک تقسیم میشود:
- چلهٔ بزرگ زمستان: از اول دی تا دهم بهمن؛
- چلهٔ کوچک زمستان: از یازدهم بهمن تا پایان بهمن؛
- چلهٔ بزرگ تابستان: از اول تیر تا دهم مرداد؛
- چلهٔ کوچک تابستان: از یازدهم مرداد تا پایان مرداد.[۱۵]
اصطلاحات دیگری مانند «چلهٔ تیرما» در میان زرتشتیان و «چلی تیرما» در نائین به اوج گرمای تابستان اشاره دارند.[۱۶] «چلهٔ اوچاشت» و «چلهٔ اسفند و نوند» در سروستان به ده روز پایانی سال اشاره دارند.[۱۷] همچنین اصطلاحات «چلهٔ پیرزن» و «چلهٔ بچه» در برخی نقاط ایران، جایگزین چلهٔ بزرگ و کوچک هستند.[۱۸]
شب چله
زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز پاییز و طلوع آفتاب در نخستین روز زمستان، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز میشود؛ از اینرو در فرهنگ ایرانیان، شب زایش (یلدا) خورشید دانسته شده[۱۹] و بهمناسبت آغاز چله بزرگ زمستان، شب چلّه نام گرفته است. ایرانیان و فارسیزبانان، شب چله را جشن میگیرند و جشن شب چله را با انواع خوراکیها و میوهها در دورهمیهای خانوادگی برگزار میکنند.[۲۰][۲۱]
عدد چهل در باور مردم
عدد ۴۰ در فرهنگ و باور مردم، نماد بلوغ، رسیدگی و کمال است. چهلسالگی بهعنوان سن پختگی عقل شناخته میشود؛ چنانکه حافظ گفته است:[۲۲]
این باور در متون پهلوی نیز دیده میشود؛ مانند پیوستن اولین همراهان به اشوزردشت در ۴۰ سالگی او[۲۳] و برپایی جشن «بهاربود» پس از گذشت ۴۰ روز از نوروز.[۲۴]
پانویس
- ↑ پهلوان، فرهنگ مردم الاشت و سواد کوه، ۱۳۸۲ش، ص۲۸۲.
- ↑ خنجری، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ سورهٔ احقاف، آیۀ ۱۵.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۲۹.
- ↑ یوسفی غروی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۱۰۴، ص۶۲.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژگان چلهنشستن، چلهنشین و چلهداشتن، وبسایت واژهیاب.
- ↑ نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، بخش 13، سایت گنجور.
- ↑ خنجری، ناهید، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ هدهدی، مهری، «چرا و چطور چله بگیریم؟»، وبگاه تبیان.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اربعین، سایت واژهیاب.
- ↑ طوسی، مصباح المجتهد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷.
- ↑ خنجری، ناهید، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ کراسنوولسکا، چند چهرهٔ کلیدی در اساطیر گاهشماری ایرانی، ۱۳۸۲ش، ص۶۲.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه چله، سایت واژهیاب.
- ↑ ستوده، فرهنگ نائینی، ۱۳۶۵ش، ص۹۴.
- ↑ همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۰۳.
- ↑ انجوی شیرازی، جشنها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۵۲ش، ج2، ص5-6.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.
- ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
- ↑ «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ حافظ، غزلیات، غزل شماره 483، سایت گنجور.
- ↑ بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۰۷؛ آموزگار، اسطورهٔ زندگی زردشت، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۱.
- ↑ بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۰3.
منابع
- قرآن.
- آموزگار، ژاله و تفضلی، احمد، اسطورهٔ زندگی زردشت، تهران، چشمه، ۱۳۷۲ش.
- انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشنها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
- بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، آگه، ۱۳۶۲ش.
- پهلوان، کیوان، فرهنگ مردم الاشت و سواد کوه، تهران، آرون، ۱۳۸۲ش.
- حافظ، غزلیات، غزل شماره ۴۸۳، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۱ش.
- خنجری، ناهید، «چله»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش. * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۱ش.
- ستوده، منوچهر، فرهنگ نائینی، تهران، دانشکده علوم توانبخشی، ۱۳۶۵ش.
- طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، بهتحقیق علیاکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۷۶ش.
- «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
- کراسنوولسکا، انا، چند چهرهٔ کلیدی در اساطیر گاهشماری ایرانی، ترجمهٔ ژاله متحدین، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۲ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
- نظامی، خمسه، خسرو و شیرین، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۱ش.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسهٔ آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
- هدهدی، مهری، «چرا و چطور چله بگیریم؟»، وبگاه تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۱ تیر ۱۳۹۸ش.
- همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، بهنشر، ۱۳۷۱ش.
- یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش.
- یوسفی غروی، محمدهادی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، قم، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.