آلو: تفاوت میان نسخه‌ها

'''آلو'''؛ میوهٔ خوش‌طعم بومی با تنوع، خواص و جایگاه فرهنگی در ایران.

آلو، نام گروهی از میوه‌های تک‌هسته‌ای با گوشت آبدار و پوست نازک است که به‌صورت خام، خشک‌شده و در انواع خوراک، مصرف می‌شوند.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=آلو&f=amid عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آلو.]</ref> این میوه، بومی ایران بوده و در رنگ‌ها، اشکال و اندازه‌های متنوع مانند آلو، آلوچه، آلوزرد، آلوسیاه، آلو بخارا، آلوی کوهی و آلوی سفید در سراسر ایران، از مناطق شمالی و غربی تا شرقی و جنوبی، به شکل خودرو و اهلی رویش دارد. گاهی، این میوه‌ها را با نام‌های دیگری همچون زردآلو و شفتالو نیز می‌شناسند. در سال‌های اخیر، برخی از انواع اصلاح شدهٔ آلو و برخی از درختان زینتی مرتبط با آن‌ها نیز وارد ایران شده است.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص433-434.</ref>

== واژه‌شناسی ==

واژهٔ آلو، ریشه در زبان پهلوی دارد<ref>MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1971, P79; Junker, Farhangi pahlavic, 1912, P120; عریان، واژه‌نامهٔ پهلوی-پازند، ۱۳۷۷ش، ص۸۴–۸۵.</ref> و فرهنگ آنندراج، واژه آلو را برگرفته از آل، به معنی رنگ سرخ دانسته است.<ref>ابن‌میمون، شرح اسماء العقار، ۱۹۴۰م، ص۵؛ طلاس، المعجم الطبی النباتی، ۱۴۰۹ق، ص۶۰۵.</ref> در گویش‌های مختلف ایرانی، آلو را به نام‌های متنوعی می‌شناسند، برای مثال، در گویش طبری، آن را «هالی» و در زبان گیلکی آن را «خالو» و «آلو» می‌نامند.<ref>معین، حاشیه بر برهان قاطع، ۱۳۳۰ش، ص۵۸.</ref> در نقاط دیگر، آلو به نام‌هایی مانند «آلچه»، «اَلو»، «هَلو»، «خلو» و «خلوگرده» شناخته می‌شود.<ref>ثابتی، جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۵۵ش، ص۵۴۸.</ref> برخی پژوهشگران معتقدند؛ اگر واژهٔ آلو تنها و بدون همراهی واژه‌ای دیگر به کار رود، به آلوی زرد بخارایی اشاره دارد.<ref>قهرمان و اخوت، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ۱۳۸۳ش، ص۴۱.</ref>

در [[ایران]]، آلو به‌صورت خودرو و اهلی در مناطق شمالی (گرگان، [[مازندران]] و [[گیلان|گیلان)]]، مناطق غربی (آذربایجان و [[استان کرمانشاه|کرمانشاه)]]، مناطق شرقی ([[خراسان رضوی]])، مناطق جنوبی (فارس) و مناطق مرکزی (همدان، لرستان، سمنان و [[تهران]]) رویش دارد.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص745؛ [https://fardinkesht.com/آلو-و-نیازهای-محیطی-آن/ «آلو و نیازهای محیطی آن»، وب‌سایت شرکت فردین کشت]</ref> در منابع باستانی ایرانی، مانند گفت‌وگوی خسرو و ریدک<ref>متون پهلوی، ۱۳۷۱ش، ص۷۶.</ref> و بندهش،<ref>بندهش، ۱۳۶۹ش، ص88.</ref> و نیز در منابع یونانی، به آلوهای ایران اشاره شده است.<ref>Herodotus, The Histories, tr. A. D. Godley, 1920, V.IV, P23.</ref> پلینی اکبر، دانشمند علوم طبیعی، خاستگاه هلو را سرزمین پارس و زردآلو را ارمنستان معرفی کرده است.<ref>Pliny The Elder, The Natural History, tr. J. Bostock, 1855, V.X, P.5.</ref>

مباحث تخصصی دربارهٔ کشت و برداشت این میوه و فواید و مضرات آن نیز در برخی آثار قدیمی وجود دارد،<ref>ابن‌وحشیه، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۵م، ص۱۱۸۹–۱۱۹۰؛ ابوطاهر سمرقندی، سمریه، ۱۳۴۳ش، ص۲۲ و 28؛ ابن‌بطلان، تقویم الصحة (ترجمهٔ کهن فارسی سدهٔ ۶ ق)، ۱۳۶۶ش، ص8؛ جمالی یزدی، فرخ‌نامه، ۱۳۴۶ش، ص130؛ رشیدالدین آثار و احیاء، ۱۳۶۸ش، ص۱۸–۱۹.</ref> که گاهی به‌منظور تلطیف متن، با اشعاری همراه شده است، مانند:<ref>فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، ص۱۸۴–۱۸۵.</ref>

{{شعر جدید|متن=از گلشن فردوس بود آلوی بالو \\ مطلوب به صفرا و دوای دل و جان است}}

== کاربرد آلو در فرهنگ ایرانی ==

آلو جایگاهی پررنگ در فرهنگ ایرانی دارد؛ کاربرد آن را می‌توان در برخی مراسم و مناسبت‌ها، چون اعیاد و [[جشن]]‌ها و اوقات فراغت، تا طبابت‌های عامیانه و محلی، مشاهده کرد. این میوه نه‌تنها بخشی از فرهنگ غذایی، بلکه جزئی از برخی رسوم ایرانی است و هم به‌صورت خام و هم در انواع خوراک به کار می‌رود.

=== خواص و کاربرد درمانی آلو ===

به گفته کارشناسان تغذیه، آلو سرشار از مواد معدنی، ویتامین و مقادیر فراوانی از نیاسین، ریبوفلاوین و تیامین است. این میوه چربی کمی دارد و سرشار از فیبر و [[آب]] است. تقویت گوارش و درمان یبوست و درمان کم‌خونی از مهم‌ترین خواص دارویی آلو است.<ref>[https://nargil.ir/Plant.aspx?Name=Prunus-Domestica&cid=6298 «آلو»، وب‌سایت نارگیل.]</ref> افزون بر این، در برخی روایات اسلامی، به مصرف متعادل آن برای درمان برخی از بیماری‌های مفصلی توصیه شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1388418 «میوه‌درمانی با آلو در کلام معصومان»، وب‌سایت راسخون]</ref>

=== کاربرد آلو در طب سنتی ایرانی ===

در بیشتر کتاب‌های کهن طب سنتی دربارهٔ خواص و طبع آلو خواص و فواید بسیاری گفته شده است. دربارهٔ این میوه در کتاب‌هایی مانند مخزن الادویه، قرابادین کبیر و قانون، مطالب علمی متنوعی درج شده است؛<ref>[https://www.ibna.ir/news/233850/کتاب-های-کهن-طب-سنتی-درباره-خواص-آلو-چه-می-Ú¯ÙˆÛ «کتاب‌های کهن طب سنتی درباره خواص آلو چه می‌گویند»، خبرگزاری ایبنا]</ref> ازجمله:

* [[ابن‌سینا]]، ضمن بررسی انواع آلو، معتقد است که آلوی بُستی از آلوی سیاه قوی‌تر، آلوی زرد از آلوی سرخ مؤثرتر و ملین‌تر است و آلوی سفید، مات و سنگین بوده و آلوی ارمنی نیز از تمام انواع آلو شیرین‌تر و ملین‌تر است. ابوعلی سینا در کتاب قانون خود دربارهٔ خواص شربت آلو بخارا توضیح داده و آن را مانعی برای رفع تشنگی می‌داند.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج2، ۱۳۷۰ش، ص74.</ref>

* جوشاندهٔ برگ درخت آلو نیز، برای لثه و لوزه مفید است. برخی دیگر از طبیبان، آلو را برای رفع عطش، رفع بوی بد دهان، تقویت معده و دفع تب نیز مفید می‌دانند.<ref>گیلانی، حفظ الصحهٔ ناصری، ۱۳۸۲ش، ص248-250.</ref> شربت و مربای آلو نیز برای امراض صفراوی-بلغمی<ref>حکیم مظهرعلی، قرابادین مظهری، ۱۳۸۳ش، ص۳۲؛ نفیسی، پزشکی‌نامه، ۱۳۱۷ق، ص۳۵۱.</ref> و رفع سردرد مفید است.<ref>حکیم فریدالدین، طب فریدی، ۱۳۸۳ش، ص۳؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۲۵۹ق، ص۱۰۶–۱۰۷.</ref>

* آلو در طب محلی مناطق مختلف ایران نمود دارد، به‌عنوان مثال در ملایر، برای رفع سردرد ناشی از صفرا، از آلوبخارا، لیموعمانی و غوره استفاده می‌کنند.<ref>رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، ۱۳۷۸ش، ص۲۷۹–۲۸۰.</ref> در [[خراسان]]، کچلی را با آلوچه درمان می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶۴.</ref> همچنین، آلو در گروه داروهای مُسکن برای بیماری‌هایی مانند بواسیر حضور دارد. در ایلام، نیز، جوشانده آلوسیاه برای دفع صفرا مفید دانسته می‌شود.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۶۹.</ref>

=== کاربرد آلو در انواع غذا و خوراک ایرانیان ===

آلو در انواع خوراک‌های محلی مناطق مختلف ایران به کار می‌رود، ازجمله در انواع آش مانند آش شب عید، آش آلوچه، آش زردآلو و آش آلوی سیاه.<ref>باورچی بغدادی، «کارنامه»، «مادة الحیوة»، آشپزی دورهٔ صفوی، ۱۳۶۰ش، ص۸۹ و ۲۰۱ و ۲۱۴ و ۲۲۲ و ۲۳۳.</ref> خورش آلو اسفناج، خورش آلو مسما، خورش آلوگشنیز در مناطق شمالی و جنوبی ایران طبخ می‌شود.<ref>دریابندری، کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز، ج1، ۱۳۸۴ش، ص617 و 867 و 929.</ref> خورش‌های آلو میگو، به‌آلو و باقله آلوچه نیز در سیرجان،<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۵–۳۹۷.</ref> قیمه‌آلو در [[کازرون]]،<ref>مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۲.</ref> خورش آلوزرد و آلوسیاه در [[کردستان]]،<ref>انصاف‌جویی، آشپزی کردستان، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۵–۴۱۶.</ref> استفاده از آلو در مرغ شکم‌پر، ماهی شکم‌پر و انواع کوفته رایج است.<ref>رحمانی‌نژاد، سفرهٔ ایل قشقایی، ۱۳۸۸ش، ص۵۳؛ دانای علمی، فرهنگ عامهٔ مردم تنکابن، ۱۳۸۹ش، ص۲۴۶.</ref> بسحاق اطعمه نیز انواع آلو را ازجمله خوراکی‌های اشتهاآور معرفی کرده است.<ref>بسحاق اطعمه، کلیات، ۱۳۸۲ش، ص23.</ref>

=== کاربرد آلو به‌عنوان چاشنی، تنقلات و پذیرایی مراسمات ===

آلو در انواع [[آجیل]]، خشکبار و [[سفره نذری|سفره‌های نذری]] و عیدانه ایرانیان استفاده می‌شود. البته در این موارد بیشتر از برگهٔ آلو یا زردآلو و نیز هسته‌های بودادهٔ زردآلو استفاده شده است.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۶۱.</ref>

در مراسم «عاروس وینی (عروس‌بینی)» در [[تنکابن (شهرستان)|تنکابن]]، پدر عروس از مهمانان با خوراکی‌های مخصوصی ازجمله آلو پذیرایی می‌کند.<ref>دانای علمی، فرهنگ عامهٔ مردم تنکابن، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۸.</ref> همچنین، انواع آلو و آلوچه، توسط زنانی که به‌صورت گروهی به [[حمام]] می‌رفتند، خورده می‌شد تا بخار و گرمای آن‌جا موجب سردرد آن‌ها نشود.<ref>آقاجمال خوانساری، عقایدالنساء و مرآت البل‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۱۸–۱۹.</ref> همچنین آلو در مناطق مختلفی از [[ایران]] به‌ویژه در مناطق شمال کشور به‌صورت [[مربا]]، [[ترشی]]، لواشک، شیرینی و دسر، [[نان]] و کلوچه، کمپوت و [[شربت]]، [[مصرف]] می‌شود.<ref>[https://www.kooche-bagh.ir/post-alo-8 «کاربردهای آلو خشک در آشپزی و شیرینی پزی»، وب سایت کوچه باغ]؛ احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۳۴۱.</ref>

== آلو در ادبیات و تاریخ ایران ==

آلو و انواع آن در نظم و نثر فارسی و در قالب مَثَل‌ها حضور دارد: «آلوچه به آلو نِگَرَد رنگ برآرد»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ص۴۱.</ref> «آلو به گلو»، «آلوی کرمویی توی خیک کسی بودن»،<ref>نجفی، فرهنگ فارسی عامیانه، ۱۳۷۸ش، ص۳۶.</ref> «آلو به باغ و هالو به ده راه مده»،<ref>امینی، فرهنگ عوام، ۱۳۵۰ش، ص۴۶.</ref> و «آلو از آلو رنگ می‌گیرد و همسایه از همسایه پند».<ref>بهمنیار، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۱ش، ص۴۵.</ref> همچنین مَتَل‌هایی نیز از واژهٔ آلو بهره گرفته‌اند، مانند: «خانوما کجان تو باغچه، چی می‌چینن آلوچه، آلوچه‌های غنچه…».

علاوه‌بر این، در آثار سیاحان و گردشگران نیز به انواع و طعم آلو در ایران اشاره شده است؛ شاردن به آلوهای شهر بخارا،<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۵۰ش، ص83.</ref> تاورنیه به انواع زردآلوهای ایرانی و طعم شیرین آن‌ها،<ref>تاورنیه، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص365.</ref> و پولاک به معطر بودن درختان این گیاه در مناطق کوهستانی اشاره کرده‌اند.<ref>پولاک، سفرنامه، ۱۳۶۱ش، ص۳۶۷.</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

* ابوطاهر سمرقندی، سمریه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۳ش.

* ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.

* احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.

* اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردم‌شناسی ایران، ۱۳۵۸ش.

* امینی، امیرقلی، فرهنگ عوام، اصفهان، علمی، ۱۳۵۰ش.

* ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة (ترجمهٔ کهن فارسی سدهٔ ۶ق)، به‌تحقیق غلامحسین یوسفی، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۶ش.

* انصاف‌جویی، محمد و دیگران، آشپزی کردستان، سنندج، گوران، ۱۳۸۶ش.

* باورچی بغدادی، محمدعلی، «کارنامه»، «مادة الحیوة»، آشپزی دورهٔ صفوی، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، سروش، ۱۳۶۰ش.

* بسحاق اطعمه، کلیات، به‌تحقیق منصور رستگار فسایی، تهران، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۸۲ش.

* بهمنیار، احمد، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، به‌تحقیق فریدون بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.

* بندهش، ترجمهٔ مهرداد بهار، تهران، توس، ۱۳۶۹ش.

* پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.

* تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمهٔ ابوتراب نوری، به‌تحقیق حمید شیرازی، تهران، کتاب‌فروشی تأیید، ۱۳۶۳ش.

* ثابتی، حبیب‌الله، جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، وزارت کشاورزی، سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، ۱۳۵۵ش.

* جرجانی، اسماعیل، الاغراض الطبیة، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.

* جمالی یزدی، مطهر، فرخ‌نامه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۶ش.

* حاتمی، «آلو و نیازهای محیطی آن»، وب‌سایت فردین کشت، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.

* حکیم فریدالدین، طب فریدی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، ۱۳۸۳ش.

* حکیم مظهرعلی، قرابادین مظهری، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران، ۱۳۸۳ش.

* دانای علمی، جهانگیر، فرهنگ عامهٔ مردم تنکابن، تهران، آرون، ۱۳۸۹ش.

* دریابندری، نجف، کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز، تهران، کارنامه، ۱۳۸۴ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۲ش.

* رحمانی‌نژاد، زیور، سفرهٔ ایل قشقایی، تهران، نقش بیان، ۱۳۸۸ش.

* رسولی، غلامحسین، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.

* رشیدالدین فضل‌الله، آثار و احیاء، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.

* شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.

* شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.

* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.

* طلاس، عماد مصطفی، المعجم الطبی النباتی، دمشق، بی‌نا، ۱۴۰۹ق.

* عریان، سعید، واژه‌نامهٔ پهلوی-پازند، تهران، سوره مهر، ۱۳۷۷ش.

* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، کلکته، بی‌نا، ۱۲۵۹ق.

* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ بهمن ۱۴۰۰ش.

* «کاربردهای آلو خشک در آشپزی و شیرینی پزی»، وب‌سایت کوچه باغ، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.

* «کتاب‌های کهن طب سنتی دربارهٔ خواص «آلو» چه می‌گویند»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.

* گیلانی، محمدکاظم، حفظ الصحهٔ ناصری، تهران، طب سنتی ایران، ۱۳۸۲ش.

* فاضل هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۶ش.

* قهرمان، احمد و اخوت، احمدرضا، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.

* متون پهلوی، به‌تحقیق جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب-آسانا، ترجمهٔ سعید عریان، تهران، کتابخانه ملی، ۱۳۷۱ش.

* معین، محمد، حاشیه بر برهان قاطع، تهران، زوار، ۱۳۳۰ش.

* مظفریان، ولی‌الله، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۳ش.

* مظلوم‌زاده، محمدمهدی، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۳ش.

* میوه‌درمانی با آلو در کلام معصومان، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ماه ۱۴۰۴ش.

* مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.

* نجفی، ابوالحسن، فرهنگ فارسی عامیانه، تهران، نیلوفر، ۱۳۷۸ش.

* نفیسی، علی‌اکبر، پزشکی‌نامه، تهران، بی‌نا، ۱۳۱۷ق.

* Herodotus, The Histories, tr. A. D. Godley, Cambridge, 1920.

* Junker, H. F. J. , Farhangi pahlavic, Heidelberg, 1912.

* MacKenzie, D. N. , A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971.

* Pliny The Elder, The Natural History, tr. J. Bostock, London, 1855.