بی‌بی‌خانم استرآبادی

پرونده:Ma‘ayib al-rijal.png

تصویر نسخه خطی از کتاب معایب الرجال که در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود. نخستین جمله‌ای که در بالای صفحه نوشته شده این است: «نخست از ابتدا آرم ثنا و حمد یزدان را/ که از اضلاع سمت چپ پدیدآورد نسوان را»

بی‌بی‌خانم استرآبادی یا بی‌بی‌فاطمه استرآبادی از نویسندگان دوران مشروطه

بی‌بی‌خانم استرآبادی در روزنامه‌های حبل المتین، تمدن و نشریه مجلس مقاله می‌نوشت. بیشتر مقالات او در دفاع از آموزش دختران است. او اولین دبستان دخترانه را بنیان گذاشت. بیشتر شهرت بی‌بی‌خانم استرآبادی به خاطر کتاب معایب الرجال است که به طنز و در پاسخ به تادیب‌النسوان نوشته است. برخی او را نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند.

زندگی‌نامه

بی‌بی‌خانم استرآبادی حاصل ازدواج خدیجه ملاباجی از زنان باسواد آن دوران و محمدباقرخان سرکردهٔ ایل انزلی مازندران است. محمدباقرخان در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه به مازندران با دلاوری شیری را از پا درآورد و لقب شیرکش گرفت و در رکاب شاه به پایتخت آمد و به سمت ایشیک آقاسی باشی منسوب شد. خدیجه خانم که یکی از ندیمه‌های ناصرالدین شاه (شکوه السطنه) بود، کار تدریس و آموزش کودکان درباری را نیز انجام می‌داد.

محمدباقر با ملاباجی آشنا شد و از شاه اجازهٔ ازدواج با او را گرفت و با هم ازدواج کردند و به روستای نوکنده از روستاهای بندرگز از توابع استرآباد رفتند. بی‌بی و برادرش حسین‌علی در نوکنده به دنیا آمدند، اما مادرشان خدیجه علاقه‌ای به تداوم ازدواجش نداشت زیرا باقرخان شیرکش پنج زن دیگر هم داشت. خدیجه پس از مدتی موفق می‌شود خانهٔ همسر را با دو فرزندش به بهانه زیارت کربلا ترک کند اما از کربلا به تهران می‌آید و مجدداً به دربار می‌رود و به شغل ملاباجی دربار مشغول می‌شود. دو سال بعد محمدباقرخان در اختلافات قومی کشته می‌شود و خدیجه دیگر هرگز به مازندران بازنمی‌گردد. بی‌بی خانم توانست نزد مادرش آموزش ببیند و درس بخواند و از این امتیاز برخوردار بود که هم بتواند دنیای درون حرمسرا را مشاهده کند و هم دنیای بیرون را تجربه نماید.

بی‌بی در دربار درس خواند و بزرگ شد تا آن که با افسر جوانی از اهالی قفقاز که به تهران مهاجرت کرده بود، به نام موسی‌خان وزیراف آشنا شد. این دو به هم علاقه‌مند شدند و چون خدیجه باجی با وصلت‌شان مخالف بود بی‌بی از خانه می‌گریزد و در ۲۲سالگی با موسی خان وزیری ازدواج می‌کند. برخی از تاریخ نویسان می‌گویند بی‌بی خانم استرآبادی زود ازدواج کرد و با همه عشق و علاقه‌ای که به همسرش داشت، زندگی مشترکشان کوتاه بود و همسرش با دختر خدمتکاری ازدواج کرد. بی‌بی خانم بر اثر بی‌توجهی‌های شوهر و رفتارهای ناشایست هوو به ناچار خانه را ترک گفت ولی چندی بعد دوباره به خانه بازگشت و با شوهر از در آشتی درآمد، اما تجربه تلخ هووداری در خاطرش تا پایان عمر باقی ماند تا آنجا که در کتاب خود معایب‌الرجال به ذکر آن می‌پردازد.

تأسیس مدرسه

از آنجا که بی‌بی خانم اعتقاد داشت: «مردان با دور نگه‌داشتن زن از سواد و علم و معرفت به او ظلم می‌کنند و سبب ناآگاهی آنان می‌شوند»، پس از برقراری نظام مشروطه (۱۳۲۴ق) و انتساب شوهرش به ریاست قشون شیراز، به فکر تأسیس مدرسه دخترانه افتاد. بدین ترتیب مدرسه دخترانه ملی «دوشیزگان» را در خانه خود نزدیک دروازه محمدیه در بازارچه حاجی محمدحسن در سال ۱۳۲۴ ق تأسیس و با اجازه‌نامه رسمی از وزارت معارف با سه کلاس افتتاح کرد. یک کلاس را خود و دوتای دیگر را دخترانش اداره می‌کردند.

بی‌بی خانم اعلامیه‌ای در روزنامه مجلس مورخ ۹ صفر ۱۳۲۵ به چاپ رساند و در آن اعلام کرد که مدرسه دارای حیاطی بزرگ و اتاق‌های متعدد است و پنج معلم در آن دروس ریاضی، تاریخ، جغرافی، علوم دینی و آشپزی تدریس می‌کنند و شاگردان آن نیز از هفت الی دوازدة سال دارند. او همچنین مرکزی را برای آموزش کارهای دستی افتتاح کرد و به تهیدستان جهت ثبت نام دخترانشان در مدرسه تخفیف داد. تأسیس این مدرسه با واکنش‌ها و مخالفت‌هایی از سوی مردم رو به رو شد. سید علی شوشتری روحانی محل به عنوان اعتراض در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) متحصن شد. او دربارهٔ بی‌بی خانم و مدرسه‌اش تکفیرنامه‌ای صادر کرد و در آن نوشت: «این زن مفاسد دینیه دارد، در منزلش تار می‌زنند و اجتماع هنرمندان است». و آن را به منظور رواج بی‌عفتی دایر کرده است.»

تکفیرنامه او ورقه‌ای یک شاهی به فروش رفت و حتی بازار سیاه پیدا کرد. سر چارلز مارلینگ، کاردار وقت سفارت آمریکا در تهران، به سر ادوارد گری، وزیر امور خارجه انگلستان در گزارش ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۸ نوشت: «در تهران شایع شده که این مدرسه با تلقین و تحریک همسر یکی از غلامان ما تشکیل شده است.»برخی نیز تأسیس مدرسه را «با اشاعه فاحشه‌خانه‌ها و اباحه مسکرات» برابر دانستند. بی‌بی خانم در اثر تهدید و فشارهای مخالفان نزد مخبرالسلطنه هدایت (وزیر معارف) شکایت کرد، اما به وی گفتند مصلحت در این است که مدرسه تعطیل شود. پس از آن مدرسه دوشیزگان تا یک سال تعطیل شد. با به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی (۱۳۲۶ق)، بی‌بی خانم دوباره نزد مخبرالسلطنه رفت و این بار ناچار شد در مقابل پذیرش دختران از چهار تا شش سال و حذف واژه «دوشیزه» مدرسه را دایر کند. بدین ترتیب با این تظلم‌خواهی‌ها بود که بی‌بی خانم توانست در ۱۵ ربیع‌الاول ۱۳۲۶/ ۱۲ آوریل ۱۹۰۸ دوباره مدرسه را باز کند اما عامل مهمی که در گشایش دوباره این مدرسه تأثیر بسزایی داشت و نباید از آن غافل بود، همانا تصویب متمم قانون اساسی در ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ بود؛ زیرا اصل ۱۸ آن تحصیل علوم و معارف و صنایع را بدون ذکر جنسیت آزاد می‌دانست. بی‌بی خانم با بازگشت شوهرش از مأموریت، بر اساس گزارش روزنامه حبل‌المتین مدرسه را به عمارتی اجاره‌ای در بازارچه حاجی غلامرضا، صاحب انجمن محمدیه، در گذر علی پاچنار منتقل کرد. مدرسه این بار تحت نظارت وزارت معارف درآمد. سرانجام بی‌بی‌خانم به علت کهولت سن و خستگی مدرسه دوشیزگان را بست.

کتاب معایب الرجال

در سال ۱۳۰۹ (قمری) کتابی، به قلم شخص ناشناسی، به نام تأدیب زنان نوشته و منتشر شد. هر فصل این رساله به نحوه اصلاح رفتار و کردار ناپسندی می‌پردازد که نویسنده منتسب به زنان می‌داند: فصل اول دربارهٔ «سلوک زن»، فصل دوم «حفظ زبان»، فصل سوم «گله‌گزاری»، فصل چهارم «قهر کردن»، فصل پنجم «طرز راه رفتن»، فصل ششم «آداب غذا خوردن»، فصل هفتم «پاکیزه نگه داشتن بدن و استعمال بعضی از عطریات»، فصل هشتم «طرز لباس پوشیدن»، فصل نهم «آداب خوابیدن» و فصل دهم دربارهٔ «آداب صبح برخاستن از خواب» است.

چند سال بعد بی‌بی‌خانم استرآبادی در سال ۱۳۱۳ (قمری)، اندکی قبل از ترور ناصرالدین شاه، کتابی به نام معایب الرجال نوشت که ردیه‌ای بر آن بود. بی‌بی‌خانم در این کتاب ضمن برشمردن معایب مردان سعی کرده است راه و رسم درست زناشویی را توضیح دهد. او در این رساله علاوه بر آن که پاسخی جداگانه به هر ده فصل کتاب تأدیب‌النسا می‌دهد، چهار فصل را نیز به معایبی که در مردان می‌بیند نسبت می‌دهد. این چهار فصل عبارت اند از: «اطوار شراب‌خوار»، «کردار اهل قمار»، «در تفصیل چرس و بنگ و واپور و اسرار» و «شرح گفتگو در اوضاع عبائره و اقرات اجامره و الواط». او در این کتاب مردان را دعوت می‌کند که «دست ار تأدیب کردن نسوان بردارند و در پی تأدیب و تربیت خود برآیند». در بخش آخر، بی‌بی خانم به شرح داستان زندگی خود و داستان بی‌وفایی شوهرش می‌پردازد.

بی‌بی‌خانم در این کتاب آورده است: «نه هر مردی از هر زنی فزون‌تر است و نه هر زنی از هر مردی فروتر» «انواع و اقسام از خواص و عوام زن و مرد خوب و بد هر دو می‌باشند، صفات حمیده و رذیله از همه قسم مشاهده می‌شود. اگر باید تربیت بشوند باید همه را بنمایند؛ و تربیت هم موقوف به تمام قوانین تمدن و تدین ملیه و دولتیه و شرعیه و عرفیه کشوریه و لشکریه می‌باشد. نثر معایب‌الرجال پر از کلمات و عبارات عربی است و نویسنده جابه‌جا برای روشن کردن منظور خود از شعر و آیات قرآن و احادیث بهره برده است. زبان آن «تند و بی‌پروا و به دور از عفت کلام و محافظه‌کاری» است.

منابع

• انی، کاظمی، «زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، ۱۲ خرداد ۱۳۹۶ش
• جلالی، نادره، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه
• «بی بی خانم استر آبادی»، در ویکی‌پدیا، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
• خسروپناه، محمدحسین، «هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی»، تهران، پیام امروز، ۱۳۸۱ش
• «Bibi Khanoom Astarabadi»، در ویکی‌پدیای انگلیسی، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
• «بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش
• «آموزش و پرورش جدید دختران ایران؛ بی بی خانم استرآبادی»، حقوق نیوز
• عبدالحسین، ناهید، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، نشر احیا، تبریز، ۱۳۶۰ش