حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) +رده:جغرافیای فرهنگی، +رده:واژگان فقهی، +رده:واژگان فرهنگی، +رده:ملیگرایی (هاتکت)، ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | | تصویر = | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر = | ||
| image_alt = | | image_alt = | ||
| فایل پادکست = | | فایل پادکست = | ||
| حجم فایلپادکست = | | حجم فایلپادکست = | ||
| تاریخ پادکست = | | تاریخ پادکست = | ||
| زیرنویس عنوان = | | زیرنویس عنوان = زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود | ||
| عنوان اصلی = | | عنوان اصلی = وطن | ||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = [[جامعهشناسی]] / [[علوم سیاسی]] / [[مطالعات فرهنگی]] / [[حقوق بینالملل]] / [[فقه اسلامی]] | |||
| عنوان علمی = | | نوع مفهوم = مفهوم حقوقی-سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی | ||
| شاخه علمی = | | معنای اصطلاحی = سرزمینی که فرد بهواسطه تولد یا اقامت در آن، احساس تعلق و هویت میکند و در پیوند با تاریخ، فرهنگ، زبان و حاکمیت سیاسی آن قرار دارد | ||
| نوع مفهوم = | | حوزه کاربرد = جامعهشناسی، علوم سیاسی، مطالعات فرهنگی، حقوق، ادبیات، روانشناسی | ||
| معنای اصطلاحی = | | گستره جغرافیایی = | ||
| حوزه کاربرد = | | منشأ تاریخی = | ||
| گستره جغرافیایی = | | نخستین کاربرد = | ||
| منشأ تاریخی = | | ریشه واژه = واژه عربی «وطن» بهمعنای اقامتگاه دائمی، زادگاه | ||
| مرتبط با = [[همبستگی اجتماعی]]، [[هویت ملی]]، [[تمامیت ارضی]]، [[جهانوطنی]]، [[ناسیونالیسم]]، [[ملت]] | |||
| نخستین کاربرد = | | اهمیت = عامل بنیادین همبستگی اجتماعی و هویت جمعی؛ بستر شکلگیری احساس تعلق؛ ارزش معنوی و قداست در اندیشه اسلامی؛ عامل تابآوری در بحرانها | ||
| ریشه واژه = | | مبدع = | ||
| مرتبط با = | | مروج = | ||
| اهمیت = | | مقدس برای = | ||
| مبدع = | | مورد احترام = | ||
| مروج = | | آثار مرتبط = | ||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | }} | ||
{{درشت|'''وطن'''}}؛ زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود. | {{درشت|'''وطن'''}}؛ زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود. | ||
وطن یا میهن، سرزمینی است که انسانها | وطن یا میهن، سرزمینی است که انسانها به دلیل [[تولد]] یا اقامت دائمی در آن، [[هویت]] خود را در پیوند با [[جغرافیا]]، [[تاریخ]]، [[فرهنگ]] و [[حاکمیت سیاسی]] آن، تعریف میکنند. با پیدایش دولتملتها در اروپای قرن هجدهم میلادی، وطن از بار حقوقی ویژهای برخوردار شد و مفهومی مدرن یافت. مفهوم وطن در [[ایران]] نیز در [[دوره مشروطه]] با تلفیق هویت تاریخی بومی و مفاهیم غربی، تکامل یافت. وطن از منظر جامعهشناسی، عامل بنیادین [[همبستگی اجتماعی]] است و در [[اندیشه اسلامی]] نیز محترم و [[مقدس]] دانسته شده است. این مفهوم از گذشته تا کنون، بازتابی گسترده و پربسامد در [[هنر ایرانی|هنر]] و [[ادبیات فارسی]] نیز داشته است. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
| خط ۵۰: | خط ۴۷: | ||
== پیشینهٔ مفهوم وطن == | == پیشینهٔ مفهوم وطن == | ||
مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن هجدهم میلادی و همزمان با شکلگیری دولتملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به [[دین]]، [[قبیله]]، [[شاه]] یا [[امپراتوری]] معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، [[انقلاب فرانسه]] در سال ۱۷۸۹م، نقطهٔ عطفی بود که برای نخستینبار ملت را منبع حاکمیت و | مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن هجدهم میلادی و همزمان با شکلگیری دولتملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به [[دین]]، [[قبیله]]، [[شاه]] یا [[امپراتوری]] معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، [[انقلاب فرانسه]] در سال ۱۷۸۹م، نقطهٔ عطفی بود که برای نخستینبار ملت را منبع حاکمیت و وطن را قلمروی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. در این چارچوب، مفهوم وطن بهعنوان یک ساختار سیاسی، از [[اروپا]] به سایر نقاط جهان صادر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی».]</ref> در [[ایران]] نیز این مفهوم بدین معنا در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و سپس در [[دوران مشروطه]] شکل گرفت.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.]</ref> | ||
دربارهٔ خاستگاه و سیر تطور مفهوم وطن در ایران، سه رویکرد نظری عمده مطرح است: | دربارهٔ خاستگاه و سیر تطور مفهوم وطن در ایران، سه رویکرد نظری عمده مطرح است: | ||
* '''رویکرد مدرنگرایانه:''' مفهوم سیاسی وطن در پی مواجهه با تهدیدات خارجی و آشنایی روشنفکران با اروپا وارد ایران شد. با [[نهضت مشروطه]] و گذار از [[نظام پادشاهی]]، واژهٔ ملت جایگزین رعیت شد<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref> و سرزمین از قلمرو شاه به خانهٔ ملت تغییر ماهیت داد. این مفهوم در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] از طریق سیاستهای دستوری یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تثبیت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref> | * '''رویکرد مدرنگرایانه:''' مفهوم سیاسی وطن در پی مواجهه با تهدیدات خارجی و آشنایی روشنفکران با اروپا وارد ایران شد. با [[نهضت مشروطه]] و گذار از [[نظام پادشاهی]]، واژهٔ ملت جایگزین رعیت شد<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref> و سرزمین از قلمرو شاه به خانهٔ ملت تغییر ماهیت داد. این مفهوم در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] از طریق سیاستهای دستوری یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تثبیت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref> | ||
* '''رویکرد دیرینهگرا:''' [[وطندوستی]] ایرانیان ریشه در اندیشهٔ [[ایرانشهر (مفهوم)|ایرانشهر]] و هویت | * '''رویکرد دیرینهگرا:''' [[وطندوستی]] ایرانیان ریشه در اندیشهٔ [[ایرانشهر (مفهوم)|ایرانشهر]] و هویت تاریخی دارد. کاربرد مفاهیمی چون ایرانزمین در ادبیات کلاسیک نظیر اشعار [[فردوسی]] و [[حافظ]] گواه وجود یک وطن فرهنگی دیرینه است. منتقدان بر این باورند که این رویکرد، احساس تعلق فرهنگی را با مفهوم حقوقی-سیاسیِ دولت-ملت مدرن خلط میکند.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص160-161.]</ref> | ||
* '''رویکرد میانه:''' زیرساختهای بومی و کهن مانند سرزمین یکپارچه، [[زبان فارسی]] و [[حافظه تاریخی|حافظهٔ تاریخی]] در مواجهه با تجدد، با مفاهیم و نهادهای اقتباسشده از غرب مانند [[پارلمان]]، [[قانون اساسی]] و [[شهروندی]] درآمیختند و مفهوم وطن مدرن مشروطه را شکل دادند.<ref>اشرف، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.</ref> | * '''رویکرد میانه:''' زیرساختهای بومی و کهن مانند سرزمین یکپارچه، [[زبان فارسی]] و [[حافظه تاریخی|حافظهٔ تاریخی]] در مواجهه با تجدد، با مفاهیم و نهادهای اقتباسشده از غرب مانند [[پارلمان]]، [[قانون اساسی]] و [[شهروندی]] درآمیختند و مفهوم وطن مدرن مشروطه را شکل دادند.<ref>اشرف، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.</ref> | ||
== اهمیت و کارکرد وطن == | == اهمیت و کارکرد وطن == | ||
مفهوم وطن از منظرهای اجتماعی، معنوی و روانشناختی اهمیت یافته است: | مفهوم وطن از منظرهای اجتماعی، معنوی و روانشناختی اهمیت یافته است: | ||
* '''جامعهشناختی و هویتی:''' وطن عامل بنیادین همبستگی و هویت جمعی است که در شرایط بحرانی محرک کنشهای داوطلبانه میشود.<ref>[https://farsnews.ir/Parasto/1775641284702339540/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%DA%A9%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%8 چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.]</ref> این مفهوم با زبان، فرهنگ و حافظهٔ تاریخی بهویژه در ادبیات و زبان فارسی پیوند تنگاتنگی دارد<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/286689/%D9%88%D8%B7%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%9B-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و عواملی چون پیشینهٔ خانوادگی، دوران رشد و تجربهٔ مهاجرت در شکلگیری آن مؤثرند.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> وطن در این چارچوب با استعارهٔ وطن بهمثابه مادر و مفاهیمی چون فداکاری و حفظ تمامیت سرزمینی پیوند میخورد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1548217/تا-آخرین-قطره-خون-مان-سرباز-وطن-هستیم «تا آخرین قطرۀ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.]</ref> | * '''جامعهشناختی و هویتی:''' وطن عامل بنیادین همبستگی و هویت جمعی است که در شرایط بحرانی محرک کنشهای داوطلبانه میشود.<ref>[https://farsnews.ir/Parasto/1775641284702339540/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%DA%A9%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%8 چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.]</ref> این مفهوم با زبان، فرهنگ و حافظهٔ تاریخی بهویژه در ادبیات و زبان فارسی پیوند تنگاتنگی دارد<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/286689/%D9%88%D8%B7%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%9B-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و عواملی چون پیشینهٔ خانوادگی، دوران رشد و تجربهٔ مهاجرت در شکلگیری آن مؤثرند.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> وطن در این چارچوب با استعارهٔ وطن بهمثابه مادر و مفاهیمی چون فداکاری و حفظ تمامیت سرزمینی پیوند میخورد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1548217/تا-آخرین-قطره-خون-مان-سرباز-وطن-هستیم «تا آخرین قطرۀ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.]</ref> | ||
* '''ارزش معنوی:''' در اندیشهٔ اسلامی، دفاع از سرزمین پیششرط تحقق اهداف و آرمانهای جمعی است و بر اختلافات داخلی تقدم دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> همچنین، علاقه به وطن میلی طبیعی و محترم دانسته شده و ترک آن جز در مواقع ضرورت توصیه نمیشود؛<ref>[http://cdn.meybod.ac.ir/blog/userfiles/article/72118.pdf میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.]</ref> با این حال، میان وطندوستی و ناسیونالیسم برتریطلبانه تمایز وجود دارد.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> در این چارچوب، سرزمین فراتر از موجودیت مادی، واجد قداست است و دفاع از آن ماهیتی معنوی دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> | * '''ارزش معنوی:''' در اندیشهٔ اسلامی، دفاع از سرزمین پیششرط تحقق اهداف و آرمانهای جمعی است و بر اختلافات داخلی تقدم دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> همچنین، علاقه به وطن میلی طبیعی و محترم دانسته شده و ترک آن جز در مواقع ضرورت توصیه نمیشود؛<ref>[http://cdn.meybod.ac.ir/blog/userfiles/article/72118.pdf میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.]</ref> با این حال، میان وطندوستی و ناسیونالیسم برتریطلبانه تمایز وجود دارد.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> در این چارچوب، سرزمین فراتر از موجودیت مادی، واجد قداست است و دفاع از آن ماهیتی معنوی دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> | ||
| خط ۷۱: | خط ۶۶: | ||
== وطن در فقه اسلامی == | == وطن در فقه اسلامی == | ||
در [[فقه اسلامی]]، وطن از آن حیث که به محل اقامت فرد اشاره میکند، در احکام [[نماز]] و [[روزه]] نقش دارد. بر اساس منابع فقهی، برخی انواع آن عبارتاند از: | در [[فقه اسلامی]]، وطن از آن حیث که به محل اقامت فرد اشاره میکند، در احکام [[نماز]] و [[روزه]] نقش دارد. بر اساس منابع فقهی، برخی انواع آن عبارتاند از: | ||
* '''وطن عرفی:''' محلی که در عرف، سکونتگاه و محل استقرار شخص بهشمار میرود. این نوع به دو دسته تقسیم میشود: | * '''وطن عرفی:''' محلی که در عرف، سکونتگاه و محل استقرار شخص بهشمار میرود. این نوع به دو دسته تقسیم میشود: | ||
# وطن اصلی: زادگاه انسان و محلی که در آن رشد یافته است. | # وطن اصلی: زادگاه انسان و محلی که در آن رشد یافته است. | ||
# وطن اتخاذی: محلی که فرد با قصد اقامت (غالباً دائم) در آن ساکن میشود. | # وطن اتخاذی: محلی که فرد با قصد اقامت (غالباً دائم) در آن ساکن میشود. | ||
* '''وطن شرعی:''' محلی که شخص در آن مِلکی داشته و حداقل به مدت شش ماه در آن سکونت کرده باشد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/965737/1F333125F4C608F8E473F02AF08C6FB6.pdf?sequence=1&isAllowed=y دهقان، «اقسام وطن در فقه»، 1398ش، ص 94.]</ref> | * '''وطن شرعی:''' محلی که شخص در آن مِلکی داشته و حداقل به مدت شش ماه در آن سکونت کرده باشد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/965737/1F333125F4C608F8E473F02AF08C6FB6.pdf?sequence=1&isAllowed=y دهقان، «اقسام وطن در فقه»، 1398ش، ص 94.]</ref> | ||
| خط ۱۵۶: | خط ۱۴۹: | ||
* یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش. | * یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{هویت فرهنگی}} | |||
[[رده:جغرافیای فرهنگی]] | |||
[[رده:ملیگرایی]] | |||
[[رده:واژگان فرهنگی]] | |||
[[رده:واژگان فقهی]] | |||
