ازدواج در افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

[[ازدواج]] در بافت اجتماعی افغانستان به‌عنوان یک سنت اجتماعی-دینی چندبعدی تعریف می‌شود که در ساختار جامعه نقش محوری ایفا می‌کند. این پدیده در چارچوب نظام ارزشی اسلام و الگوهای فرهنگی بومی، به‌صورت یک قرارداد حقوقی مشروع بین دو جنس سازماندهی می‌شود.<ref>عبدالله، شرح قانون مدنی افغانستان (حقوق فامیل)، 1391ش، ص12.</ref>

 

بر اساس این تعریف، کارکردهای اصلی این سنت شامل مشروعیت‌بخشی به روابط جنسی در چهارچوب شرعی، تضمین تولیدمثل و تداوم ساختار خانواده است.<ref>قانون مدنی افغانستان، ماده 60، شماره مسلسل 353، مصوب 1355ش.</ref>

 

این سنت واحد بنیادین سازمان اجتماعی بوده که پیوندی ناگسستنی بین نظام دینی، هنجارهای فرهنگی و ساختارهای خویشاوندی در سبک زندگی مردم افغانستان ایجاد می‌کند.<ref>سرخسی، المبسوط، ج4، بی‌تا، ص214.</ref>

همچنین این سنت همزمان به حفظ نظم اجتماعی، انتقال ارزش‌های فرهنگی و کنترل رفتارهای جمعی یاری می‌رساند و ماهیت این پدیده در جامعهٔ افغانستان تلفیقی از عناصر [[فقه اسلامی]]، سنت‌های محلی و ضرورت‌های اجتماعی است که در قالب یک سازوکار نهادی‌شده تجلی یافته است.<ref>سرخسی، المبسوط، ج4، بی‌تا، ص214.</ref>

ازدواج در افغانستان متأثر از هنجارهای دینی و فرهنگی، الگوهای خاصی از پیوندهای خانوادگی و [[رابطه زناشویی|تشریفات زناشویی]] را شکل می‌دهد. ساختارهای خویشاوندی در این جامعه تحت تأثیر تفسیرهای شریعت اسلامی، مرزهای روشنی بین روابط مجاز و غیرمجاز ازدواج ترسیم می‌کند. برای مثال ممنوعیت‌های ازدواج در چارچوب مفهوم «[[محارم]]» تعریف می‌شود که ازدواج با آنها حرام است.

این محدودیت‌ها شامل پیوند با اعضای نزدیک خانواده مانند والدین، فرزندان، [[نقش خواهری|خواهران]] و [[نقش برادری|برادران]]، همچنین برخی از بستگان سببی مانند مادرزن یا خواهرزن می‌شود. این ممنوعیت‌ها نه‌تنها کارکرد دینی، بلکه نقش اجتماعی در جلوگیری از اختلال در نقش‌های خانوادگی و حفظ سلسله مراتب قدرت درون‌خانوادگی دارد.

این شکل متداول‌ترین نوع ازدواج در افغانستان است که بر اساس موازین شرعی و قانونی منعقد می‌شود. در این نوع ازدواج، زوجین به‌صورت دائم به یکدیگر محرم شده و کلیه حقوق و تکالیف زناشویی بین آنها برقرار می‌شود. این ازدواج به‌طور معمول با مراسم [[خواستگاری]]، [[شیرینی‌خوران|شیرینی‌خوری]] و [[مراسم عروسی|عروسی]] همراه است و خانواده‌ها نقش محوری در ترتیب آن ایفا می‌کنند.

[[ازدواج موقت]] که به‌صورت عمده میان [[شیعیان افغانستان]] رواج دارد، برای مدت معین و با [[مهریه]] مشخص منعقد می‌شود. بر خلاف ازدواج دائم، در این نوع رابطه زوجین از یکدیگر ارث نمی‌برند و با پایان مدت مقرر، رابطهٔ زوجیت به خودی خود منتفی می‌شود. این نوع ازدواج در قدیم میان شیعیان افغانستان رواج بیشتری داشته و امروزه کمرنگ شده است.<ref>[https://subhekabul.com/جامعه/temporary-marriage-is-a-challenge-facing-the-family/ اکبری، «ازدواج موقت چالشی فراروی خانواده»، وب‌سایت روزنامه صبح کابل، تاریخ بازدید: 1 آبان 1401ش.]</ref>

نکاح مسیار نوعی ازدواج دائم بر اساس فقه اهل‌سنت افغانستان است که در آن زن با رضایت خود از برخی حقوق شرعی مانند [[نفقه]]، حق هم‌خوابگی منظم و ارث صرف‌نظر می‌کند. این شکل از ازدواج به‌صورت معمول بین طرفینی صورت می‌گیرد که به‌دلایل شخصی یا اجتماعی نمی‌توانند تعهدات کامل ازدواج دائم را بپذیرند. در افغانستان، این پدیده اگرچه کمتر از [[ازدواج موقت]] (صیغه) رواج دارد، اما در سال‌های اخیر مورد توجه برخی قرار گرفته است. سوءاستفاده از این نوع ازدواج می‌تواند به تضعیف نهاد خانواده و تضییع حقوق زنان از جمله [[حقوق مالی زن در زندگی مشترک|حقوق مالی زن]]، [[حقوق جنسی زن]] و [[حقوق خانوادگی زن مسلمان|حقوق خانوادگی زن]] منجر شود.<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/id22239%7C«حکم نکاح به نیت طلاق و نکاح مسیارچیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست نت، تاریخ بازدید: 1 آبان 1401ش.]</ref>

[[چند همسری مردان|چندهمسری مردان]] در افغانستان از گذشته تاکنون میان تمام اقوام این کشور مرسوم بوده است، اما در قبایل جنوب کشور و میان [[قوم پشتون|قوم پشتون،]] بیشتر از سایر اقوام افغانستان رواج داشته و زنان به‌طور سنتی در مورد این‌که با چه کسی یا چه زمانی ازدواج می‌کنند، اجازهٔ اظهار نظر نداشته‌اند، به‌همین دلیل ازدواج مجدد میان سران و فرماندهان طالبان شیوع بیشتری داشته است.

بر اساس پژوهش‌ها [[چند همسری مردان|تعدد زوجات]] در افغانستان ریشه در عوامل فرهنگی-اجتماعی عمیقی دارد. از جمله هنجارهای [[مردسالاری|مردسالارانه]] و تفسیرهای سنتی از [[دین]]، مشروعیت‌بخش این پدیده است. در بسیاری از مناطق، داشتن چند همسر نشانه‌ای از قدرت اقتصادی و موقعیت اجتماعی مردان محسوب می‌شود. [[جنگ]]‌های طولانی و افزایش تعداد [[بیوه]]‌ها نیز به شیوع این رسم دامن زده است. در برخی قبایل، ازدواج مجدد با بیوه برادر متوفی (همسربرادری) یک الزام اجتماعی تلقی می‌شود. فشار خانواده‌ها برای [[فرزندآوری در افغانستان|فرزندآوری]] بیشتر، به‌ویژه فرزند [[موقعیت پسر در خانواده افغانستانی|پسر]]، از دیگر انگیزه‌های رایج است. اگرچه قانون شرایطی برای تعدد زوجات تعیین کرده، اما نفوذ سنت‌های محلی باعث تداوم آن شده است.<ref>[https://8am.media/fa/family-competitions-the-reason-for-polygamy-and-high-fertility-rate-in-afghanistan/ «رقابت‌های خانواده‌گی؛ دلیل چندهمسری و نرخ بلند فرزندآوری در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 13 خرداد 1403ش.]</ref>

این پدیده در ساختارهای قبیله‌ای [[مردسالاری|مردسالار]]، ابزاری برای تحکیم اتحادهای خویشاوندی، افزایش [[سرمایه اجتماعی|سرمایهٔ اجتماعی]] و نمایش پایگاه مردانِ صاحب‌نفوذ محسوب می‌شود. زنان و دختران در این نظام به‌طور عموم در [[همسرگزینی دختران|انتخاب همسر]] اختیار ندارند و این امر در گروه‌های سنتی‌گرا مانند طالبان به‌شکل بارزتری مشاهده می‌شود. تداوم این الگو در دوران معاصر، بازتابی از تلفیق هنجارهای شرعی با ساختارهای قومی-سیاسی افغانستان است.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=171222 منجم‌زاده، «شیوع پدیده چند همسری درمیان طالبان»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بازدید: 1 آبان 1401ش.]</ref>

چندهمسری در افغانستان تحت فشار هنجارهای اجتماعی و الزامات ساختارهای قبیله‌ای شکل می‌گیرد. در این ساختار مردان و زنان هر دو ناگزیر از تبعیت از انتظارات جمعی و حفظ چارچوب‌های عرفی هستند. این پدیده بیش از آنکه بازتابی از خواست شخصی باشد، محصول اجبارهای نهادینه‌شده‌ای است که تخطی از آنها هزینه‌های اجتماعی سنگینی در پی دارد.<ref>اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج درافغانستان، 1387ش، ص50.</ref>

بر اساس قانون در دوران جمهوری اسلامی افغانستان، ازدواج مجدد مرد مشروط به احراز توانایی مالی برای تأمین [[نفقه]] همسران و رعایت عدالت بین آنها است. همچنین باید مصلحت شرعی مانند عقیم بودن یا بیماری صعب‌العلاج زوجه اول وجود داشته باشد. عدم تحقق این شرایط شرعی و قانونی، ازدواج مجدد را فاقد وجاهت حقوقی می‌سازد.<ref>قانون مدنی افغانستان، ماده 96 و 99، شماره مسلسل 353، مصوب 1355ش.</ref>

سن ازدواج بر اساس عرف اجتماعی و نظام حقوقی در افغانستان متفاوت است:

در افغانستان به‌صورت تقریبی، سنین بین ۱۵ تا ۲۰سال برای دختران و سنین ۱۸ تا ۲۵سال برای پسران، بیشترین دوره سنی ازدواج است. به‌صورت بسیار محدود، در برخی قبایل و روستاهای دوردست، افراد زیادی به [[تجرد قطعی]] سوق داده شده‌اند که البته [[تجرد قطعی دختران ایرانی|تجرد قطعی دختران]] بیشتر از پسران است.<ref>[https://subhekabul.com/جامعه/afghanistan-younggenration-singles/ محبوبی، «چرایی افزایش رقم مجردان در کشور»، وب‌سایت روزنامه صبح کابل، تاریخ بازدید: 1 آبان 1401ش.]</ref>

بر اساس یک تحقیق، ۴۲درصد خانواده‌های افغانستانی اظهار کرده‌اند که حداقل یکی از اعضای خانواده آن‌ها قبل از رسیدن به سن ۱۸سالگی ازدواج‌کرده است. این آمار در مناطق محروم مانند اردوگاه‌های آوارگان داخلی حتی به ۶۲ درصد می‌رسد. این تحقیق، کاهش امنیت اجتماعی و افزایش فقر و خشونت را باعث افزایش این روند دانسته است.<ref>[https://www.khaama.com/persian/archives/94191 صادقی، «ازدواج زیر سن هنوز در افغانستان قربانی می‌گیرد»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ بازدید: 21 آبان 1401ش.]</ref>

مطابق مادهٔ ۷۰ قانون مدنی افغانستان، اهلیت نکاح برای پسران با تکمیل ۱۸سال و برای دختران با اتمام ۱۶سال عمر تحقق می‌یابد. ازدواج زیر ۱۶سال تنها با اذن ولی قهری و حکم دادگاه صالح جایز بوده و ازدواج با افراد زیر ۱۵سال به‌صورت مطلق ممنوع است.<ref>قانون مدنی افغانستان، ماده‌های 96 و99، شماره مسلسل 353، مصوب 1355.</ref>

در مقابل، ماده ۳ قانون منع [[خشونت علیه زنان|خشونت علیه زن]]، سن قانونی نکاح را برای طرفین ۱۸سال شمسی تعیین کرده و هرگونه ازدواج زیر این سن را مشمول مجازات دانسته است.<ref>قانون منع خشونت علیه زن، شماره مسلسل 989، مصوب 1388ش.</ref> البته مداخلهٔ نظام حقوقی و تطبیق احکام آن تنها در موارد ازدواج‌های اجباری است تا جلو اجبارها را بگیرد اما در موارد رضایت طرفین، رویه‌های عرفی را تأیید می‌کند.<ref>[https://subhekabul.com/جامعه/afghanistan-younggenration-singles/ محبوبی، «چرایی افزایش رقم مجردان در کشور»، وب‌سایت روزنامه صبح کابل، تاریخ بازدید: 1 آبان 1401ش.]</ref>

مفهوم [[کفویت]] در نظام حقوقی افغانستان بر مبنای فقه حنفی و عرف اجتماعی، بر ضرورت هم‌ترازی زوجین در ابعاد مختلف تأکید دارد. این اصل به‌طور عمده شامل تشابه در [[دین]]، اصالت نسبی، پایگاه اجتماعی-اقتصادی و حرفه می‌شود؛<ref>[https://www.independentpersian.com/tags/رجب-ابراهیمی-و-گل‌اندام «رجب و گل‌اندام، زوجی از قوم هزاره و پشتون، در زندان طالبان»، اندیپیندینت فارسی، تاریخ بازدید: 16 تیر 1401ش.]</ref> حال آنکه در عمل، معیارهای عرفی چون هم‌قبیله‌بودن و هم‌کیشی به‌صورت غالب تعیین‌کننده‌تر از سایر عوامل می‌باشد. با این وجود، رویه‌های قبیله‌ای نظیر ازدواج مردان مسن با دختران جوان، به‌رغم مغایرت با معیارهای سنتی کفویت، در ساختارهای اجتماعی افغانستان نهادینه شده است.<ref>[https://www.khaama.com/persian/archives/94191 صادقی، «ازدواج زیر سن هنوز در افغانستان قربانی می‌گیرد»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ بازدید: 21 آبان 1401ش.]</ref>

ازدواج اجباری در افغانستان ریشهٔ ساختاری دارد و در قالب‌های متعدد، به‌صورت مداوم بازتولید می‌شود. ازدواج اجباری، ازدواجی است که بدون رضایت واقعی یک یا دو طرف واقع شده است. این نوع ازدواج حق انتخاب همسر را سلب کرده و یکی از مصادیق [[خشونت خانگی]] محسوب می‌شود.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20180107075922-9835-87.pdf مقدسی و عامری، «ازدواج اجباری؛ از ممنوعیت‌انگاری تا جرم‌انگاری»، ۱۳۹۵، ص۱۶۹.]</ref> مادهٔ ۵۰۵ قانون مدنی افغانستان نیز شرط صحت عقد را در رضایت هر دو طرف دانسته است.<ref>[https://www.payam-aftab.com/fa/news/249/___-____-_____-____-_________ «قانون مدنی افغانستان»، خبرگزاری پیام آفتاب.]</ref> همچنین قطعنامهٔ ۱۴۶۸ شورای اروپا (۲۰۰۵م)، ازدواج اجباری را شامل تمام ازدواج‌هایی دانسته که حداقل یکی از طرفین، فاقد رضایت کامل و آزادانه باشد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20180107075922-9835-87.pdf مقدسی و عامری، «ازدواج اجباری؛ از ممنوعیت‌انگاری تا جرم‌انگاری»، ۱۳۹۵، ص۱۶۹.]</ref>

# '''ازدواج زیر سن قانونی''' (ازدواج در سن کودکی)؛ مادهٔ ۷۱ قانون مدنی افغانستان، حداقل سن ازدواج برای دختران را شانزده سال دانسته است. بر اساس آمار استراتژی توسعهٔ ملی افغانستان، ۶۰درصد از دختران این کشور زیر سن ۱۶سالگی ازدواج کرده‌اند.<ref>[https://nimrokhmedia.com/2021/07/18/types-of-forced-marriages-in-afghanistan/ رضایی، «چالش‌های ازدواج در افغانستان»، هفته نامه نیمرخ.]</ref>

# '''بَددادن دختران''' به‌عنوان حل منازعه؛ یکی دیگر از الگوهای رایج ازدواج در افغانستان، دادن دختر به‌عنوان حل‌کنندهٔ مشکلات و منازعات اجتماعی است.<ref>[https://tolonews.com/index.php/fa/mehwar/____-_____-_____-__-____-______-__-_________ «برنامه محور: بررسی فرهنگ بد دادن دختران در افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref> بددادن رسمی است که طی آن، منازعات با ازدواج دختر خانوادهٔ مرتکب جرم، با پسری از خانوادهٔ قربانی برطرف می‌شود. اگر مردی از یک قبیله یا خانواده، شخصی از قبیله یا خانوادهٔ دیگر را به قتل برساند، خواهر یا دختر خانوادهٔ او برای حل‌وفصل این مسئله به خانواده دیگر به ازدواج داده می‌شود. با زنی که بدداده می‌شود، در خانوادهٔ شوهر، به‌عنوان یک خدمت‌کار برخورد و بدرفتاری می‌شود.<ref>[https://8am.media/_____-___-____-_______-_-_______-__-__-16/ «گزارش سوم حقوق اقتصادی و اجتماعی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح].</ref>

# '''ازدواج ارثی با زن بیوه'''؛ در افغانستان زنان بیوه به‌عنوان ارث خانوادهٔ شوهر پنداشته شده و برادر شوهر با زن بیوهٔ برادر فوت‌شده ازدواج کرده و ازدواج زن بیوه با دیگران را ننگ اجتماعی می‌پندارند.<ref>[https://subhekabul.com/____/heritage-women-in-afghanistan/ هدایتی،«زنان بیوه ارثی برای خانواده شوهر»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref> این نوع ازدواج در بیشتر موارد بدون رضایت یک یا هر دو طرف انجام می‌شود.<ref>[https://8am.media/_____-___-____-_______-_-_______-__-__-16/ «گزارش سوم حقوق اقتصادی و اجتماعی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح].</ref>

# ا'''زدواج غیابی'''؛ از ازدواج‌های رایج در افغانستان ازدواج غیابی است که در مواردی، بدون رضایت طرفین انجام می‌شود.<ref>[https://nimrokhmedia.com/2021/07/18/types-of-forced-marriages-in-afghanistan/ رضایی، «چالش‌های ازدواج در افغانستان»، وب‌سایت هفته نامه نیمرخ.]</ref>

# '''فروش دختران'''؛ فروش دختران در بخش‌هایی از افغانستان تبدیل به فرهنگ شده و یکی از راه‌های ازدواج محسوب می‌شود.<ref>«[https://tolonews.com/fa/afghanistan/____-____-____-_____-___-____-____ فروش علنی زنان در بخش‌های شرقی کشور»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref> این ازدواج‌ها زمانی رخ می‌دهد که یک زن در عوض میزان مشخصی از اجناس، پول یا برای بازپرداخت قرض، فروخته می‌شود و [[صیغه ازدواج]] جاری می‌شود.<ref>[https://8am.media/_____-___-____-_______-_-_______-__-__-16/ «گزارش سوم حقوق اقتصادی و اجتماعی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامه ۸ صبح].</ref>

# '''نداشتن حق انتخاب؛''' در افغانستان یکی از دغدغه‌های پسران و [[دختر|دختران]] [[جوانی|جوان]] در آستانهٔ ازدواج، نداشتن حق انتخاب همسر مورد علاقهٔ آنها است. اکثر والدین این حق را به خود می‌دهند تا شریک زندگی پسر یا دختر را خود برگزینند.<ref>[https://subhekabul.com/_____-___/women-narratives-part-17/ یاس، «ازدواج بدل و آرزوهای برباد رفتة دو زوج»، روزنامه صبح کابل.]</ref> در باورهای عامیانهٔ بخشی از مردم افغانستان، عقد پسر عمو و دختر عمو را در آسمان‌ها بسته شده و در این مورد هیچ حقی برای فرزندان قائل نیستند. همچنین این باور فرهنگی که بزرگان [[خانواده]] قدرت [[مهارت تصمیم‌گیری|تصمیم‌گیری]] دربارهٔ ازدواج فرزندان را دارند نیز در امر ازدواج اثر گزار است.<ref>[https://nimrokhmedia.com/2021/07/18/types-of-forced-marriages-in-afghanistan/ رضایی، «چالش‌های ازدواج در افغانستان»، وب‌سایت هفته نامه نیمرخ.]</ref>

# '''عوامل اجتماعی- فرهنگی:''' نابرابری جنسیتی، حاکمیت فرهنگ [[مردسالاری]]، فرهنگ خشونت، اعتقادات و باورهای اجتماعی و آداب‌ورسوم، از جمله عوامل اجتماعی- فرهنگی ازدواج اجباری در افغانستان است. فعالان رسانه‌ای گزارش داده‌اند که بعد از [[ممنوعیت تحصیل دختران]]، خانواده‌های سنتی از ترس آسیب دختران، آنها را مجبور به ازدواج کرده و متعلمین مکاتب در روستاهای دوردست مجبور می‌شوند که قبل از پیدا کردن اهلیت ازدواج، ازدواج کنند.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-178845 «افزایش ازدواج اجباری به علت بسته شدن مکاتب دخترانه»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref>

# '''عوامل اقتصادی:''' پدیدهٔ [[فقر]] یکی از عوامل اصلی فروش دختران محسوب می‌شود. ازدواج با دختران زیر سن اهلیت در مناطق مختلف افغانستان یک امر رایج است. خانوادهٔ داماد [[پول|پولی]] را برای بستن قرارداد می‌پردازند و دختر کوچک تا پانزده سالگی نزد [[پدر]] و [[مادر]] خود می‌ماند و بعد از آن مجبور به ازدواج می‌شود.<ref>[https://www.kebnanews.ir/report/450012/____-____-___-___-________-_____-___-____-________-______-___ «فروش کودکان برای غذا»، خبرگزاری کبنا.]</ref> [[مهاجرت]] و پناهندگی نیز در بروز ازدواج اجباری در افغانستان تأثیرگذار است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20180107075922-9835-87.pdf مقدسی و عامری، «ازدواج اجباری؛ از ممنوعیت‌انگاری تا جرم‌انگاری»، ۱۳۹۵، ص ۱۷۱.]</ref>

ازدواج اجباری موجب آسیب‌های جسمی و روانی خانواده‌ها شده و جامعه را در سطح بزرگ‌تر دچار مسئله می‌سازد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20180107075922-9835-87.pdf مقدسی و عامری، «ازدواج اجباری؛ از ممنوعیت‌انگاری تا جرم‌انگاری»، ۱۳۹۵، ص ۱۷۱.]</ref> [[طلاق عاطفی]]، فروپاشی خانواده‌ها، خشونت‌های خانوادگی، [[خودکشی]] و خودسوزی از جمله پیامدهای ازدواج اجباری در افغانستان گزارش شده است.<ref>«[https://tolonews.com/fa/afghanistan/_____-__-____-__-__-_____-__-______-_-______-______-_____-_______ شکایت یک مادر از بی‌توجهی به اختطاف و ازدواج اجباری نواسه خردسالش»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref>

حاملگی اجباری، نداشتن اختیار در تعیین تعداد فرزندان و دفعات حاملگی، خودسوزی، از دست‌دادن حق آموزش، [[تجاوز]]، خشونت جسمی، فشارهای روانی، تلاش برای [[فرار از خانه]] و [[انزوای اجتماعی]] و پناه‌بردن به [[خانه امن زنان افغانستان|خانه‌های امن]] در دوران جمهوری اسلامی افغانستان از جمله پیامدهای فردی ازدواج اجباری در افغانستان است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20180107075922-9835-87.pdf مقدسی و عامری، «ازدواج اجباری؛ از ممنوعیت‌انگاری تا جرم‌انگاری»، ۱۳۹۵، ص ۱۷۱.]</ref> در سال‌های اخیر گزارش‌های زیادی مبنی بر فرار زنان از منزل، خودسوزی آنها و افسردگی‌های شدید به‌عنوان پیامدهای ازدواج اجباری اعلام شده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/336850 «ازدواج‌های اجباری و زیر سن همچنان عامل افزایش خشونت در جامعه افغانستان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

در دوران حکومت جمهوری اسلامی افغانستان، وجود نهادهای حقوقی-قضایی، شبکه‌های حمایتی مدنی و دسترسی زنان به منابع اقتصادی، سازوکارهای مقاومتی در برابر ازدواج اجباری را فراهم می‌ساخت. اما در دوران حکومت طالبان، فروپاشی نهادهای حامی حقوق زنان، تعلیق سیستم آموزشی به‌عنوان ابزار توانمندسازی، و جایگزینی قوانین سخت‌گیرانهٔ شرعی با قرائت طالبانی، میدان کنش زنان را به‌شدت محدود ساخته است. طالبان با قرائت سختگیرانهٔ خود از شریعت ساختارهای حقوقی پیشین را تضعیف کرده‌اند و مشروعیت هرگونه مقاومت سازمان‌یافته را نیز از بین برده‌اند. در چنین شرایطی، زنان به‌عنوان کنشگران منفرد، ناگزیر به اتخاذ راهبردهای مقاومت روزمره و غیررسمی شده‌اند.<ref>[https://8am.media/forced-marriage-and-its-rise-after-the-taliban-came-to-power-in-afghanistan/ «ازدواج اجباری و سیر صعودی آن پس از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامه 8 صبح]</ref> اگرچه رهبر طالبان در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۴۰۳ش طی فرمانی ازدواج اجباری را منع کرده است.<ref>[https://www.etilaatroz.com/225835/رهبر-طالبان-اجبار-دختران-به-ازدواج/#:~:text=هبت‌الله%20آخوندزاده،%20رهبر%20طالبان%20با، سوی%20طالبان%20منتشر%20شده%20است. «رهبر طالبان: اجبار دختران به ازدواج، خیرات رواجی برای اموات و مصارف گزاف پس از حج منع است»، وب‌سایت روزنامه اطلاعات روز.]</ref>

ازدواج سرآلیش، الگویی از همسرگزینی در افغانستان است که در آن دو خانواده به‌صورت متقابل اقدام به وصلت می‌کنند. در این شیوه، خانوادهٔ الف به خواستگاری دختر خانوادهٔ ب می‌رود و خانوادهٔ ب این وصلت را مشروط به پذیرش ازدواج دختر خانوادهٔ الف با پسر خود می‌کند. این نوع ازدواج، بار مالی سنگینی بر دوش هر دو خانواده تحمیل می‌کند، چرا که هزینه‌های مرتبط با [[جهیزیه]]، [[مهریه]] و [[مراسم عروسی]] برای هر دو زوج به‌صورت مشترک پذیرفته می‌شود.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/news/15298/ یوسفی «ازدواج‌های سر بدلی، معامله با سرنوشت جوانان/گزارش ویژه»، خبرگزاری جمهور.]</ref> در ایران، این نوع ازدواج با عنوان «بده‌بستانی» شناخته می‌شود و به‌طور عمده در جوامع سنتی رواج دارد.<ref>[https://www.moshavere-online.ir/افرادی-ازدواج-یكدیگر-مناسب-نیستند/ .محمدی، «افرادی که برای ازدواج با یکدیگر مناسب نیستند»، مشاورآنلاین.]</ref>

فقر مهم‌ترین عامل ازدواج سرآلیش در افغانستان است؛ در این ازدواج هر دو خانواده به‌دلیل دختردادن به همدیگر از پرداخت [[شیربها]] معاف می‌شوند و مخارج تشکیل زندگی و برپایی جشن عروسی نیز برای هر دو خانواده با هزینهٔ کم تمام می‌شود. با این ازدواج چهار جوان زندگی مشترک را بدون هزینهٔ گزاف شروع می‌کنند. به‌نظر محققان هر چه فقر و آمار بیکاری در کشور بالا باشد این نوع از ازدواج نیز افزایش می‌یابد.<ref>[https://8am.media/fa/forced-marriage-and-its-rise-after-the-taliban-came-to-power-in-afghanistan/ سیدی، «ازدواج اجباری و سیر صعودی آن پس از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> همچنین ازدواج سرآلیش جزء فرهنگ و از رسم‌های دیرینهٔ مردم افغانستان به‌شمار می‌رود و مردم بعضی از مناطق به‌ویژه در روستاها و مکان‌های دوردست علاقه‌مند به این نوع ازدواج هستند.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/news/15298/ یوسفی، «ازدواج‌های سر بدلی، معامله با سرنوشت جوانان/گزارش ویژه»، خبرگزاری جمهور.]</ref>

در توافق خانواده‌ها برای ازدواج سرآلیش، به‌طور عموم بزرگ‌ترها تصمیم نهایی را می‌گیرند و رضایت دختران و پسران در نظر گرفته نمی‌شود؛<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13941121000278/%D8%B1%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%BA%D9%84%D8%B7-%D9%88-%D9%87%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D احسانی، «رسم و رسوم غلط و هفت‌خوان ازدواج در افغانستان»، خبرگزاری فارسی.]</ref> در این حالت، دختران و پسران با مشکلاتی در زندگی خانوادگی مواجه می‌شوند<ref>[https://subhekabul.com/مطالب-مهم/women-narratives-part-17/ یاس، «ازدواج بدل و آرزوهای برباد رفتۀ دو زوج»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref> و مشکلات هر کدام از زوجین موجب سرایت چالش و دردسر به زوج دیگر نیز می‌شود؛ خانواده‌ای هم که دختر آنها دچار مشکل شده، دختر خانوادهٔ دیگر را به چشم یک گروگان دیده و مورد اذیت و آزار قرار می‌دهند. در چنین وضعیتی خشونت خانگی به خصومت و دشمنی دو خانواده می‌انجامد و گاهی تا مرحلهٔ [[طلاق در افغانستان|طلاق]] اجباری هر دو خانواده پیش می‌رود.<ref>[https://subhekabul.com/مطالب-مهم/women-narratives-part-17/ یاس، «ازدواج بدل و آرزوهای برباد رفتۀ دو زوج»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

ازدواج بده‌بستان در برخی از نقاط ایران رواج دارد. این خویشاوندی گاهی میان اقوام درجه‌یک یعنی خواهر و برادر با یکی از فرزندان اعضای درجه‌دوم خانوادهٔ دیگر یعنی دایی، خاله، عمو، عمه یا بالعکس نیز صورت می‌گیرد.

 

در این نوع ازدواج نیز ارتباطات خویشاوندی میان دو خانواده بسیار پیچیده شده و مشکلات هر یک از خانواده‌ها تأثیر مستقیم بر خانوادهٔ دیگری دارد؛ به‌طوری که اگر یکی از زوج‌ها دچار مشکلاتی از جمله خشونت، بیکاری و بداخلاقی مرد شود زوج دیگر نیز تحت تأثیر ارتباط عاطفی خواهر و برادری قرار گرفته و خانوادهٔ خود را نیز خواسته یا ناخواسته تحت تأثیر مشکلات خانوادهٔ زوج مقابل قرار می‌دهد. از منظر کارشناسان مسائل [[خانواده]] در ایران، ازدواج بده‌بستان آزادی عمل هر دو زوج را محدود کرده و باید مراقب ارتباط و مشکلات خواهر یا برادر خود و رابطهٔ او با همسر وی نیز باشند.<ref>[https://www.moshavere-online.ir/افرادی-ازدواج-یكدیگر-مناسب-نیستند/ .محمدی، «افرادی که برای ازدواج با یکدیگر مناسب نیستند»، مشاورآنلاین.]</ref>

از منظر [[فقه اسلامی]]، ازدواج سرآلیش مشروعیت دارد، زیرا هر یک از این ازدواج‌ها به‌صورت مستقل منعقد شده و هر زن مهریهٔ مشخص خود را دریافت می‌کند. این نوع ازدواج با پدیدهٔ غیرشرعی «شغار» که در آن دو مرد، دختران یا خواهران خود را بدون تعیین مهریهٔ مستقل مبادله می‌کنند، تفاوت ماهوی دارد. در شغار، مهریهٔ هر زن، همان زن دیگر محسوب می‌شود که این امر با موازین شرعی ناسازگار است.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1396/01/19/afghan-and-life-partnership-in-afghanistan/ امیری، «تشکیل خانواده جدید؛ از معیارهای انتخاب همسر خانواده پسر تا نوع نگاه خانواده دختر در افغانستان»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref>

مراحل جستجوی همسر به‌صورت نظام‌مند انجام می‌پذیرد، به‌طوری که نخست دایرهٔ خویشاوندان و آشنایان نزدیک مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورت عدم یافتن گزینهٔ مناسب، دامنهٔ جستجو به خانواده‌های غیرآشنا گسترش می‌یابد. در این فرایند، معیارهایی چون تناسب خانوادگی، تشابهات فرهنگی-اجتماعی و ویژگی‌های فردی به دقت مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.<ref>رحمانی، راهنمای حقوق خانواده درافغانستان ازدیدگاه قانون مدنی و عرف افغانستان، کمیته دفاع ازحقوق زنان افغانستان، (روزنه)، 1383ش، ص52.</ref>

هرچند با ورود رسانه‌های مجازی، تغییرات اساسی در آداب‌ورسوم انتخاب همسر، به وجود می‌آید؛ اما ریشه‌ها و عمق عنعنات (رسوم) و سلوک اجتماعی مردم در حوزهٔ ازدواج، هم‌چنان پابرجا است و خانواده‌ها با همان سبک‌وسیاق سنتی، تصمیم‌های مهم همچون پیشنهاد و حتی انتخاب همسر و عروس را به‌عهده دارند.<ref>رحمانی، راهنمای حقوق خانواده درافغانستان ازدیدگاه قانون مدنی و عرف افغانستان، کمیته دفاع ازحقوق زنان افغانستان، (روزنه)، 1383ش، ص57</ref> خانوادهٔ داماد، به‌خصوص مادران، خواهران، عمه‌ها و سایر اقوام، با یافتن بیشترین مشابهت و کمترین تفاوت میان هر دو خانواده، به دیدن دختران رفته و گزارشی از کمالات، زیبایی‌ها، هنرهای دختر مورد نظر و ویژگی‌های خانوادگی و شخصیتی آنها، برای کاندیدای دامادی و خانوادهٔ او، ارائه می‌کنند.<ref>دیبرا، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج درافغانستان، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، 1387ش، ص16.</ref> دیدن دختران در ابتدا ممکن است در محافل جشن و عروسی یا [[نذر]] و خیرات محلی صورت بگیرد ولی برای بازدید دقیق‌تر، تلاش می‌شود تا دختران را در وضعیت‌های عینی‌تری ببینند و از ویژگی‌های شخصیتی، مهارتی و موقعیت‌های اجتماعی و فکری آنها اطلاعات بیشتری به‌دست آورند.<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/id22239 حسینی، «معیارهای گزینش خانواده‌ها برای انتخاب عروس و داماد»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref>

در طول بیست سال حاکمیت جمهوری اسلامی افغانستان عوامل مختلفی مانند فضاهای عمومی و مجازی، دانشگاه‌ها، ادارات دولتی، مکاتب، بالارفتن سطح تحصیلات دختران و پسران و ورود آنها به سیستم‌های ارتباط مجازی و نیز استفاده از تلفن و اینترنت، تغییرات قابل توجهی را در نحوهٔ انتخاب همسر ایجاد کرده است. در وضعیت جدید، دختران و پسران رغبت و رضایت بیشتری به گزینش آزادانهٔ همسر آیندهٔ خود دارند.<ref>جمعی از نویسندگان، «رابطه عملکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی با شیوه‌های همسرگزینی»، 1398ش، ص 204-167.</ref> با حاکمیت دوبارهٔ طالبان، فضاهای عمومی برای جوانان محدودیت جدی یافته و از معاشرت‌های رایج زنان و مردان در موقعیت‌های دانشگاهی و اداری ممانعت به عمل آمده و انتخاب همسران با دشواری‌های زیادی مواجه شده است.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/522174-صدور-فرمان-علیه-زنان-در-امارت-اسلامی-هراس-طالبان-از-موج-تغییر-خواهی-دختران-افغانستانی ماهرخ مقدم، «صدور 31 فرمان علیه زنان در امارت اسلامی»،  وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>

در سال‌های اخیر، استفاده از [[شبکه‌های اجتماعی]] مانند فیسبوک، توییتر و اینستاگرام به‌عنوان بستری برای همسرگزینی در میان جوانان افغانستان رواج یافته است. این پدیده که نشان‌دهندهٔ تأثیر فناوری‌های نوین بر سنت‌های اجتماعی است، امکان آشنایی و ارتباط مستقیم بین دختران و پسران را فراهم می‌سازد. اگرچه این روش با تسهیل فرایند آشنایی و کاهش محدودیت‌های مرسوم همراه بوده، اما نگرانی‌هایی دربارهٔ امنیت و صحت اطلاعات مبادله شده وجود دارد. به نظر کارشناسان این تحول اجتماعی نیازمند بررسی دقیق تأثیرات آن بر ساختارهای خانوادگی و فرهنگی جامعه افغانستان است.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2016/01/20/ازدواج-از-طريق-فيسبوک-چه-پيامدهايى-دار/ «ازدواج از طریق فیسبوک چه پیامدهایی دارد؟»، خبرگزاری پژواک.]</ref>