آناهیتا: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آناهیتا'''}}؛ نماد اهمیت آب، باروری، عشق، زن و منجی در فرهنگ باستانی ایرانیان.

'''آناهیتا'''، ایزدبانوی اسطوره‌ای در ایران باستان است که از او با عنوان الههٔ آب‌ها، نیز یاد می‌شود. آناهیتا در باور ایرانیان، پاسدار چشمه‌ها و باران و نماد پاکی، طهارت، باروری، عشق و توجه به زن به‌عنوان خاستگاه [[خانواده]] و جامعهٔ انسانی بوده است. آناهیتا در فرهنگ باستانی ایران، در جایگاه خدایی نبوده است، بلکه الهه‌ای است در رتبهٔ فرشتگان که اختیار آب را در کنترل دارد و در عین حال، انگاره‌ای موعودگرایانه است که پایان روشنی از تاریخ، ترسیم می‌کند. آناهیتا در قالب استعاره‌ها و تمثیل‌های مختلف پیرامون [[آب]] در سبک زندگی جریان داشته و ادیان توحیدی ایران نیز به جنگ آن نرفته، بلکه با زدودن انگاره‌های شرک‌آلود، آن را در قالب مفهوم توحیدی بازتولید کرده‌اند.

آناهیتا یا اناهیته، در اوستا ترکیبی از دو قسمت «اَ» که ادات نفی بوده و «آهیته» به معنای چرکین، خباثت و پلید، آمده است. همچنین، در دستور زبان اوستایی، مابین دو قسمت «اَ» و «آهیته» نون وقایه قرار می‌گیرد؛ بنابراین، آناهیتا به معنای پاکی، طهارت، پاکیزگی و بی‌آلایشی است. همچنین، در برخی بخش‌های اوستا، آناهیتا صفتی دربارهٔ فرشتگان بوده و خود نیز از جنس فرشتگان بوده که وظیفهٔ آن نگهبانی از آب و ایزدی بوده که با آب در ارتباط بوده است؛ آناهیتا خدا نبوده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/اناهیتا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ آناهیتا.]</ref> در برخی منابع مرتبط با نجوم نیز، آناهیتا را همان ستارهٔ زهره معرفی کرده‌اند.<ref>[https://vajehyab.com/?q=آناهیتا&d=fa2en «آناهیتا»، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>

آناهیتا، یکی از ارجمندترین ایزدبانوان ایران باستان با نام اصلی «اَردَوی‌سورهَ آناهیتا»<ref>arǝdvī sura anāhītā.</ref> است. این نام ترکیبی از کلمات «اَرِدوی» به معنای رطوبت، برکت و حاصل‌خیزی است که با لفظ «سورهَ» یا «سورا» به معنای قوی و توانا و «آناهیتا» به معنای پاکی و طهارت همراه شده است. همچنین، برخی بر این باورند که اردوی نام یک رود افسانه‌ای بوده که آبی از جنس مینوی داشته، از مرتفع‌ترین قلهٔ البرز سرچشمه گرفته و هزاران رود و دریا از آن منشعب می‌شده‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/figures/191732-the-goddes-of-water-anahita/ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

محققان بر این باورند که پیشینهٔ باور به ایزدبانوی آب، به دوره‌های پیش از زرتشت می‌رسد. برخی این قدمت را به هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت داده‌اند. آناهیتا، در ابتدا از ایزدان کهن آریایی بوده که در چشم زرتشتیان، دیو تلقی شده و تا زمان پادشاهی اردشیر دوم و براساس ضرورت‌های فرهنگی آن زمان، او را به ایزدکدهٔ زرتشتیان پیوند می‌زند.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وب‌سایت سپندارمذ.]</ref> بسیاری بر این باورند که معضل خشکسالی در ایران که از گذشته‌های دور همواره با مردمان این سرزمین دست به گریبان بوده، ایرانیان را بر آن داشت تا به الههٔ آناهیتا باور داشته باشند.<ref>[https://abin.ir/mag/article/اناهیتا-الهه-اب-در-ایران-باستان «آناهیتا الهۀ آب در ایران باستان»، وب‌سایت آبین.]</ref>

مورخان معتقدند که اعتبار این ایزدبانو، در دورهٔ هخامنشیان و به‌ویژه در دورهٔ پادشاهی اردشیر دوم به اوج خود رسید. آناهیتا در آن روزگار، مظهر و نماد سه نیروی روحانی، جنگاوری و تولید بود. در این دوران، معابد مختلفی برای آناهیتا در شهرهای مختلفی همچون همدان و شوش ساخته شد.<ref>Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.</ref>

پس از حملهٔ یونان به ایران، دو اندیشهٔ سلوکی و ایرانی با هم درآمیخته و الههٔ آب، جایگاهی با اهمیت میان مردم ایران و روم پیدا کرد. پس از حملهٔ یونانیان به پرسپولیس، آنها در آن‌جا، معبدی بنا کردند که تلفیقی از ویژگی‌های هر دو الههٔ باستان یعنی آناهیتا و آرتمیس را دربرداشت.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/نیایش-آناهیتا.htm «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانش‌ها»، وب‌سایت دستی بر ایران.]</ref>

اعتبار آناهیتا در دورهٔ اشکانیان نیز ادامه داشت و تاج‌گذاری پادشاهان در معابد آناهیتا انجام می‌شد. نام خاص «آب‌ناهید» برای نخستین‌بار در این دوره برای زنان درباری به کار گرفته شد.<ref>Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.</ref> از این دوران سکه‌های بسیاری برجای‌مانده که تصاویری از آناهیتا بر آنها حک شده است. همچنین، معابد دیگری در شهرهای بیشاپور، آذربایجان، هگمتانه و کنگاور برای آناهیتا ساخته شد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> در دوارن اشکانیان، در شهر ری، کنار چشمه‌ای بر فراز کوه، آرامگاهی به‌نام شهربانو یا بانوی سرزمین، بنا شد که هم‌اکنون نیز با نام [[بی‌بی شهربانو]]، میان ایرانیان مشهور است.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/نیایش-آناهیتا.htm «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانش‌ها»، وب‌سایت دستی بر ایران.]</ref>

باور به آناهیتا در دورهٔ ساسانیان، به‌عنوان سنت و رکنی اساسی در نظر گرفته می‌شد. در این دوران نیز معابد، نیایشگاه‌ها و نیز سنگ‌نبشته‌های بسیاری را به آناهیتا اختصاص داده‌اند.<ref>[http://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com%20mag&view=htmlpage&id=241&hp=92&lang=fa پوربختیار و خسروی، «جایگاه ایزدبانو آناهیتا، الهۀ آب در باورهای ساسانیان»، فصلنامۀ تاریخ پژوهی.]</ref>

=== دوران اسلام ===

با گسترش اسلام و ممنوعیت مظاهر شرک از جمله ساخت پرستشگاه‌های غیرتوحیدی، باورهای پیشین دربارهٔ آناهیتا در چارچوب جهان‌بینی توحیدی بازتعریف شد. در این رویکرد جدید، ضمن نفی جنبه‌های مشرکانه، جایگاه و اهمیت آب با مفاهیمی چون قداست‌بخشی<ref>[https://www.sid.ir/paper/870485/fa علیزاده نمدمال، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، 1393ش، ص1.]</ref>، رحمت دانستن باران<ref>[https://vista.ir/w/a/16/1pd5r «باران رحمت الهی»، وب‌سایت ویستا.]</ref> و معرفی آب به‌عنوان نماد روشنایی و مایهٔ حیات تبیین گردید.<ref>[https://quran.inoor.ir/fa/ayah/21/30/ سورۀ نبأ، آیۀ 30.]</ref>

[[آب]]، در طول تاریخ بشر، همواره نمادی از سازندگی، جریان داشتن زندگی، پاکی، طهارت و آبادانی بوده است. آب را همچنین به‌عنوان یکی از چهار عنصر اصلی تشکیل‌دهندهٔ حیات می‌شناسند. در اساطیر ایرانی، آب را دومین مخلوق جهان و خلق‌شده توسط اهورامزدا می‌دانستند که از جنوب البرز به تمامی جهان راه یافته است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> اهمیت آب، میان ایرانیان چنان بالا بود که برای آن رب‌النوعی را برگزیده و آن را آناهیتا نامیدند. البته اهمیت آن فراتر از آن چیزی بوده است که برخی اندیشمندان مدرن، صرفاً از منظر نقش‌آفرینی آن در ارتباط با زندگی دنیوی و مالکیت تولید بحث کرده و تمدن آسیایی را تمدن مبتنی بر آب معرفی کرده‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/figures/191732-the-goddes-of-water-anahita/ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

آناهیتا، علاوه بر ایزدبانوی آب، الههٔ زیبایی نیز بود. در برخی منابع آمده است که ازجمله دلایل علاقهٔ مردم به او، شرم، عفت و حیای او بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> از دیگر صفات آناهیتا می‌توان به نیرومندی و خردمندی او اشاره کرد. آناهیتا، همچنین، الههٔ عشق و باروری بوده؛ زیرا چشمهٔ زندگی از وجود او نشأت گرفته و به‌همین دلیل او را مادرخدا نیز می‌خواندند.<ref>مولایی، آبان یشت، 1393ش، بند 87.</ref> او، از نظر ایرانیان باستان، توانایی داشته تا تخمهٔ مردان را پاک و زهدان زنان را برای زایش آماده کند. به‌همین دلیل او را ایزدبانوی باروری می‌دانستند.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وب‌سایت سپندارمذ.]</ref>

# آبان ماه: کارشناسان معتقدند که آشکارترین نماد آناهیتا که تا امروز میان مردم ایران باقی است، نام آبان است. هشتمین ماه تقویم ایرانیان هنوز، آبان بوده و در گذشته نیز دهمین روز از هر ماه را به نام این ایزد، نام‌گذاری کرده بودند. علاوه‌بر آن، پنجمین یشت اوستا «آبان یشت» نام دارد که در آن به بیان صفات آناهیتا، ستایش او و قربانی‌هایی که به درگاه او پیشکش شده، اشاره شده است.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وب‌سایت سپندارمذ.]</ref>

# انار: ایرانیان، انار را به‌دلیل زیاد بودن تعداد دانه‌ها و بارور بودن آن، نمادی از آناهیتا می‌دانستند. به‌همین دلیل، آنها، در جشن‌هایی که با آب پیوند داشت، انار را تزئین کرده و هدیه می‌دادند.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطوره‌ها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.</ref>

# [[کودک]]: در بیشتر آثار هنری که تصویر آناهیتا را شامل می‌شوند، تصویر یک نوزاد یا کودک نیز وجود دارد. نوزاد یا کودک در ایران باستان، نماد تولد، رشد، زایندگی و باروری بوده است. این نماد همچنین، بیانگر مهر مادری بوده و فرزند را به‌عنوان برکت و حاصل معرفی می‌کند نه هزینه و مخل آسایش.<ref>یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.</ref>

# انگور: در اسطوره‌های ایرانی، انگور نماد خون، نیروی اصلی حیات و نیروی زندگانی بوده است.<ref>یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.</ref> این میوه همچنین، نمادی از باروری آناهیتا است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160643/fa شهبازی شیران و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الهۀ زن در ایران باستان»، 1397ش، ص247.]</ref>

== نقش آناهیتا در دین و سیاست ایران باستان ==

# در بندهش، آناهیتا را پدر و مادر آب‌ها معرفی کرده‌اند که هرمز او را ستوده و شخصیت‌های اساطیری و قهرمانانی همچون جمشید، فریدون و هوشنگ برای او قربانی کرده‌اند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشته‌های فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref>

# در روایت پهلوی نیز بر قربانی کردن و پیشکش دادن چهارپایان برای آناهیتا به‌منظور حاجت‌روایی، اشاره شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشته‌های فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> کارشناسان معتقدند که ایرانیان، از دیرباز، به قربانی کردن و نذری دادن باور داشته و در سختی‌ها و خوشی‌های زندگی همواره به آن اقدام می‌کرده‌اند. این باور، در ایران پس از اسلام نیز میان ایرانیان حضور داشته و رنگ‌وبوی معنوی به خود گرفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/84536/قربانی-از-روزگار-كهن-تا-امروز---دکتر-حسین-Ù„Ø³Ø لسان، «قربانی از روزگار کهن تا امروز»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

# پیرامون تولد زردشت، در متن دینکرد آمده است که آناهیتا در زمان زایش او نقشی یاری‌کننده داشته است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشته‌های فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> باور به نیروی قدسی یاری‌کننده، در مباحث دینی پس از ایران باستان و هنگام ولادت عیسی مسیح<ref>سوره مریم، آیات 13-26.</ref> و پس از دورهٔ اسلام، در زمان متولد شدن [[امام علی]] نیز به چشم می‌خورد.<ref>[https://lib.eshia.ir/15083/6/23/بطنها امینی، الغدیر، بی‌تا، ج۶، به نقل از شانزده کتاب اهل تسنن، ص۲۳ ۲۲.]</ref>

# باور به منجی، پیشینه‌ای دراز، میان ایرانیان داشته و ایرانیان باستان بر این باور بوده‌اند که در پایان جهان نیز، آناهیتا در برانگیختن منجیان جهان، نقشی پررنگ ایفا خواهد کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشته‌های فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> در اسلام نیز منجی و مهدویت، یک باور بنیادی است. در تفکر شیعی، مهدی دوازدهمین امام [[شیعه|شیعیان]] از پرده غیبت کبرا بیرون آمده و با ظهور خود، جهان را پر از عدل و داد می‌کند.<ref>سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۱۵۵.</ref>